Dalanews.kz ساراپتامانى سايت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸ.
ورتا ازييانى سٶز ەتكەندە باتىس پەن اقش بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزبەكستانمەن تٸل تابىسۋى تيٸس. ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل ەل ايماقتى العا سٷيرەيتٸن, كٶشباسشى مەملەكەتكە اينالادى. الايدا بۇعان قىتاي مەن رەسەي كيلٸگەر بولسا, تاشكەنت ەۋەلگٸ جٷرٸسٸنەن جاڭىلىپ, ەلگٸ ەكەۋٸنٸڭ جەتەگٸندە كەتۋٸ مٷمكٸن.
“ورتا ازييا سوڭعى ەكٸ عاسىردا العاش رەت ەشكٸمنٸڭ قاس-قاباعىنا قاراماي ەمٸن-ەركٸن ٶمٸر كەشۋدە. ايماق ەلدەرٸ ەشكٸمنٸڭ بودانى ەمەس. ٶزبەكستان ەزٸردٸڭ ٶزٸندە ايماقتىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاۋعا جارايتىن ەلۋەتكە يە. تاشكەنتكە ٶزٸنٸڭ عانا ەمەس, ايماقتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن اۋىر ميسسييا جٷكتەلگەن. ٸرگەسٸندەگٸ ەكٸ دەرجاۆانىڭ قىسىمىنا شىداس بەرەتٸن شاماسى بار. بۇل ٷشٸن باتىس ٶزبەكستاندى قولتىعىنان دەمەپ, بارىنشا قولداۋ كٶرسەتۋٸ قاجەت”, – دەيدٸ Forbes ساراپشىسى.
…
پٸكٸرٸنشە ٶزبەكستاننىڭ ٶركەندەۋٸ ٸرگەسٸندەگٸ اۋعانستانعا دا وڭ ەسەر ەتەدٸ. اۋعانداعى احۋال اسقىنار بولسا, بۇدان بٸرٸنشٸ كەزەكتە باتىس ەلدەرٸ زار يلەيدٸ.
باتىستىڭ بٷگٸنٸ عانا ەمەس, بولاشاعىنا دا قاتەر تٶنۋٸ مٷمكٸن.
سوڭعى جيىرما جىلدى يسلام ٶركەنيەتٸنە قارسى كٷرەسكە سارپ ەتكەن ەۋروپانىڭ دەل قازٸر كٷشٸ سارقىلعان. مۇسىلمان ەلەمٸمەن الىسىپ-جۇلىسىپ جٷرگەندە – رەسەي مەن قىتايدىڭ تىڭايىپ, نىعايىپ العانىن تىم كەش اڭعارعان.
“ٶتكەن جيىرما جىل بوسقا كەتتٸ. جالعان, قۇر قييال مەن قاۋەسەتكە قۇرىلعان الدامشى قاتەردٸ جەلەۋ ەتٸپ جيىرما جىلىمىزدى جوعالتتىق. نەگٸزگٸ قارسىلاسىمىز ەستە يسلام ەلەمٸ ەمەس ەدٸ.
ەندٸ كەشٸكسەك قىتاي مەن رەسەي سورىمىزدى قايناتادى. بۇل ەكەۋٸ كٷللٸ ٶركەنيەتكە قاۋٸپ تٶندٸرٸپ تۇر. اۋعانستاندى باتىسقا قارسى قارۋ رەتٸندە پايدالانۋى عاجاپ ەمەس.
قىتاي دا, رەسەي دە تالايدان بەرٸ ورتا ازييانى اينالسوقتاپ جٷر. ايماققا ەمٸرٸمدٸ جٷرگٸزسەم, ارزان شيكٸزاتقا اۋىز سالسام, مۇناي مەن گازعا, التىن مەن ۋرانعا باسىبايلى يەلٸك ەتسەم دەپ ارماندايدى. ورتا ازييانى ۋىسىندا ۇستاعان دەرجاۆا يران مەن پەكٸستاندى دا يلٸكتٸرە الادى”, – دەيدٸ ساراپشى.
ايتۋىنشا بەيجٸڭ ايماق ارقىلى ٸلگەرٸدەگٸ ەكٸ ەلدٸڭ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ بولۋدى كٶزدەيدٸ. كٷنٸ كەشە تەگەرانمەن 400 ملرد دوللاردىڭ كەلٸسٸمشارتىنا قول قويعان بەيجٸڭ يراننىڭ ارزان مۇنايىن توقتاۋسىز تاسىمالدايتىن مٷمكٸندٸككە يە بولدى. تەگەرانعا ٶز كەزەگٸندە سانكتسييانىڭ قىسپاعىنان قۇتىلىپ, تابىس تاباتىن جول اشىلدى.
مەليك كايلان توپشىلاعانىنداي بەيجٸڭ وسى ارقىلى دوللاردى حالىقارالىق اينالىمنان ىعىستىرىپ شىعارماق. قىتاي ۆاليۋتاسى يراننىڭ قورجىنىن قامپايتار بولسا, تەگەران دا ٶزٸنٸڭ يادرولىق باعدارلاماسىن قايتا “تٸرٸلتۋٸ” مٷمكٸن.
…
“مەسكەۋ? رەسەي ورتا ازييانى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ كەلدٸ. كرەمل ايماقتى سوڭعى ەكٸ عاسىر بويىنا بيلەپ-تٶستەدٸ. قازٸر دە الىسقا ۇزاتقىسى جوق. 90-شى جىلى تەۋەلسٸزدٸك العان ايماق ەلدەرٸ ەلٸگە دەيٸن مەسكەۋگە جالتاقتايدى. ٶز تاعدىرىن ٶزٸ ايقىندايىن دەسە كرەملدەن يمەنەدٸ. ورتا ازييا ەلٸ دە بولسا ٶزٸنە عانا تەن سٷرلەۋگە تٷسە الماي كەلەدٸ. بۇعان رەسەي ەرٸك بەرمەي وتىر”, – دەيدٸ ساراپشى.
مەليك كايلان وسى ارادا بٸر جىلدارى قازاقستاننىڭ رەسەيدٸڭ بۇعاۋىنان بوساپ شىققىسى كەلگەنٸن مىسالعا كەلتٸرٸپتٸ. الايدا مۇنىڭ قاي كەزدە بولعانىن, ناقتى قالاي كٶرٸنٸس بەرگەنٸن ناقتىلاماعان ەكەن.
ايتۋىنشا قازٸر ايماق ەلدەرٸ باس بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ورنىنا, تارىداي شاشىراپ جاتىر. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ەكونوميكاسى رەسەيگە تەۋەلدٸ. “ستان” دەيتٸن جالعاۋى بار ايماقتاعى ەلدەردٸڭ دەرلٸگٸندە كرەملدٸڭ ەسكەري بازالارى ورنالاسقان.
…
ورتا ازييانى ەكسپانتسييالاۋدان قىتاي دا قالىس قالار ەمەس. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا بەيجٸڭ “بٸر جول - بٸر بەلدەۋ” جوباسى ارقىلى ورتا ازييانىڭ ەليتاسىن كوررۋپتسييانىڭ باتپاعىنا باتىرادى. قىتايدىڭ استاۋىنان جەم جەگەن شەنەۋنٸك اۆتوماتتى تٷردە بەيجٸڭ قۇلاقكەستٸ قۇلىنا اينالادى.
“قازاقستانداعى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ 25 پايىزىنا قىتاي كومپانييالارى يەلٸك ەتەدٸ. تٷركٸمەن گازىنىڭ تەڭ جارتىسىن يگەرٸپ وتىر. بەيجٸڭ مۇنىمەن شەكتەلمەسٸ انىق.
ايماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸنە اۋىز سالىپ, وسى كەسٸپپەن اينالىساتىن قىتايدىڭ كٶنە كەسٸپورىندارىن ورتا ازيياعا كٸرگٸزۋدٸ كٶكسەيدٸ. قىرعىزستان مەن تەجٸكستان قىتايدىڭ “ەكسيمبانكٸنە” بەلشەدەن قارىز”, – دەيدٸ كايلان مىرزا.
ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسى, باتىستىڭ بار ٷمٸتٸ - ٶزبەكستاندا. ورتا ازيياداعى ٶزگە ەلدەردٸ قىتاي مەن رەسەي تەڭ بٶلٸسٸپ الۋدان تارتىنبايدى. “ال بٸراق تاشكەنتكە تٸسٸ باتپايدى”, – دەيدٸ ساراپشى.
25 جىل بويى ەل بيلەگەن يسلام كەرٸموۆتىڭ دەۋٸرٸنەن كەيٸن ٶزبەكستان اينالاسى بەس-التى جىلدىڭ ٸشٸندە قاۋىرت ٶزگەرٸپ, ەدەل-جەدەل ٶركەندەي باستاعان. ميرزيياەۆ كەلگەلٸ تٶرت جىلدا ٶزبەكستان كەرٸموۆتٸڭ ساياسي مۇراسىنان بٸرجولاتا باس تارتقان.
“كەرٸموۆتىڭ تۇسىنداعى ٶزبەكستان مەن ميرزيياەۆتىڭ تۇسىنداعى مەملەكەت ەكٸ بٶلەك ەل. تٷنەكٷنٸ عانا تاشكەنتكە ساپار شەكتٸم. ەلدٸڭ ٶزگەرٸپ, تٷرلەنٸپ جاتقانى بٸردەن بايقالادى. كەرٸموۆتىڭ تۇسىنداعى سولتٷستٸك كورەيانىڭ ۇستانىمىنا ۇقساس ساياسي جٷيە مارقۇممەن بٸرگە كەلمەسكە كەتٸپتٸ.
ميرزيياەۆتىڭ كەزٸندەگٸ ٶزبەكستان – سينگاپۋر مەن مالايزييانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جولىن باعدارعا العان ەكەن. تاشكەنتتٸڭ تۋريستٸك پوتەنتسيالى ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە. كٷندەردٸڭ كٷنٸ وسى ەلدەگٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ تاماشالاۋ ٷشٸن ٶزبەكستانعا جٷزدەگەن, مىڭداعان تۋريست اعىلىپ كەلەدٸ. سامارقان مەن بۇقارا ۆەنەتسييانى باسىپ وزادى”, – دەيدٸ Forbes ساراپشىسى.
ٶزبەك جەرٸن قۇمارى قانعانشا ارالاعان مەليك كايلان جەرگٸلٸكتٸ جۇرتپەن دە ديدارلاسقان ەكەن. قازٸرگٸ ساياسي جٷيەگە كٶڭٸلٸ تولمايتىن, ٶكپەلٸ ادامدى كەزٸكتٸرمەپتٸ. ٶزبەكتەر ەل ٷكٸمەتٸنە دەن ريزا. ميرزيياەۆتىڭ ماقتاۋىن اسىرعان حالىق كٶپ.
“باتىس وسى جاعدايدى, وسى مٷمكٸندٸكتٸ مٷلت جٸبەرمەۋٸ كەرەك”, – دەيدٸ ول.
…
ول ٷشٸن تاشكەنتتٸ كرەملدەن اجىراتىپ الاتىن ستراتەگييانى قازٸردەن باستاپ ەزٸرلەگەن جٶن.
ساراپشى پٸكٸرٸنشە ميرزيياەۆ بيلٸگٸنەن ٷلكەن ٷمٸت كٷتەتٸن ٶزبەكتەردٸڭ وپتيميزمٸن قازاقستانمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. نازارباەۆ بيلٸگٸنٸڭ العاشقى 10 جىلىندا قازاقتار دا دەل وسىنداي كٷي كٷشكەن. الايدا ٷمٸت اقتالماعان.
“ميرزيياەۆ كەرٸموۆتىڭ دە, نازارباەۆتىڭ دا جولىمەن جٷرگٸسٸ جوق. كەرٸسٸنشە, سولاردىڭ قاتەلٸگٸنەن ساباق العان سىندى. دەموكراتييانى بٶتەنسٸنبەيتٸن مٸنەزٸمەن باتىستى باۋراپ العانى ٶتٸرٸك ەمەس. وي ەركٸندٸگٸن, سٶز بوستاندىعىن قوعامنىڭ اياق الىسىنا قاراي بٸرتە-بٸرتە كەڭٸتٸپ كەلەدٸ. ميرزيياەۆ بۇل ارادا دا كٶرەگەندٸلٸك تانىتىپ وتىر. ورتا ازييادا سااكاشۆيليدٸڭ ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن ەمەس. تىم-تىم باتىستانىپ كەتەر بولسا قىتاي مەن رەسەيدٸڭ نازارىنا ٸلٸگەرٸن تٷسٸنەدٸ”, – دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا ميرزيياەۆ بيلٸككە كەلگەن باستاپقى جىلداردى كٶرشٸلەرمەن اراداعى بايلانىستى جاقسارتۋعا جۇمساعان. ورتا ازييانى بٸر جۇدىرىققا جۇمىلدىرىپ, ٶزٸندٸك ساۋدا نارىعىن قالىپتاستىرعىسى كەلگەن.
ايماق ەلدەرٸ اۋىزبٸرشٸلٸكتە بولسا, تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ شاڭىراعىن ەشكٸم شايقالتا المايدى دەگەن ۇستانىمدا بولعان. مۇنىمەن شەكتەلمەي باتىس پەن اقش ينۆەستورلارى ٷشٸن ٶزبەك شەكاراسىن ايقارا اشىپ تاستاعان.
ٶزبەك باسشىسى باتىس ينۆەستورلارى ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ەل-قۋاتىن ارتىرعاننان بٶلەك, قاجەت كەزدە قاۋٸپسٸزدٸگٸن دە قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ سەنەدٸ.
“ميرزيياەۆ ەلەمگە مەسكەۋدٸڭ كٶزٸمەن قاراعىسى كەلمەيدٸ. كرەملدٸڭ ايتقانىنا قۇلدىق ۇرىپ, باس شۇلعي بەرەتٸن جاسىق, جاسقانشاق مٸنەزدەن ادا. قىتايعا دا باعىنعىسى جوق. بەيجٸڭمەن تەرەزەسٸ تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسكەندٸ قالايدى.
باتىستىڭ تاشكەنتكە قول ۇشىن سوزاتىن كەزٸ – وسى تۇس. ٶزبەكستاندى رەسەي مەن قىتايدىڭ ۋىسىنان شىعارىپ العىمىز كەلسە ميرزيياەۆقا جان-جاقتى ەرٸ تٷرلٸ دەڭگەيدە قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت. ٶزبەك بيلٸگٸ باتىسپەن قويىن-قولتىقتاسىپ جۇمىس ٸستەۋگە كەت ەرٸ ەمەس. بۇل مٷمكٸندٸكتٸ جٸبەرٸپ الماۋ كەرەكپٸز”, – دەيدٸ مەليك كايلان.
…
ونىڭ پٸكٸرٸنشە ٶزبەكستان “رەسەي مەن قىتاي قۇداي قوسقان كٶرشٸ. تاعدىرعا مويىنۇسىنۋدان ٶزگە جول جوق…” دەيتٸن قۇلدىق سانانىڭ تاس-تالقانىن شىعارۋعا تاقاۋ تۇر.
تاشكەنت ەركٸندٸك مەن شىنايى تەۋەلسٸزدٸككە ۇمتىلۋدا. ەكٸ بٷيٸرٸندەگٸ گەگەموننىڭ تاساسىنان شىعىپ, ٶز جولىمەن جٷرگەندٸ قالايدى. بٸراق باتىستىڭ كٶمەگٸنسٸز بۇل ميسسييا ورىندالمايدى.
“وسى كٷنگە دەيٸن مەسكەۋدٸڭ قىسىمىنا ۇشىراعان, ەرٸ بٸزبەن وداقتاسۋعا نيەتتٸ تالاي مەملەكەتتٸڭ وبالىنا قالدىق. ولاردى دەر كەزٸندە دەمەۋ كەرەك ەدٸ. ەندٸگەرٸ بۇل قاتەلٸكتٸ قايتالاماۋعا تيٸسپٸز.
ٷندەمەگەن ٷيدەي بەلەدەن قۇتىلمايدى. مەسكەۋ گرۋزيياعا باسىپ كٸرمەك بولدى, ٷندەمەدٸك. ۋكرايناعا ەلٸمجەتتٸك جاساعىسى كەلدٸ تاعى دا تاسادا قالدىق. ٶتكەن كٷنگٸ سەتسٸزدٸكتەر سيندرومعا اينالىپ كەتپەسٸن! ٶزبەكستاندى ەسكەرۋسٸز قالدىرماۋىمىز قاجەت, تاشكەنت بٸزدٸڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸمٸزگە اينالۋعا تيٸس”, – دەيدٸ ساراپشى.
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
