XXI عاسىردىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ بٸرٸ – ەربٸر ادامنىڭ قوعامنان ٶز ورنىن تاۋىپ, تولىققاندى ٶمٸر سٷرۋٸنە مٷمكٸندٸك جاساۋ. بۇل قاعيدا, ەسٸرەسە بالالارعا قاتىستى بولعاندا ەرەكشە ماڭىزعا يە. بٷگٸندە قازاقستاندا ەرەكشە بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار (ەببق) بالالارعا تەڭ قۇقىق پەن مٷمكٸندٸكتەر جاساۋ مەسەلەسٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالىپ وتىر. بۇل باعىتتا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ مودەلٸ قولعا الىنىپ, زاڭنامالىق جەنە ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدەر قالىپتاسىپ كەلەدٸ.
ينكليۋزييا – تەك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەمەس, بٷكٸل قوعامعا قاتىستى تٷسٸنٸك
قازاقستان 2008 جىلى بۇۇ-نىڭ مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىنا قوسىلدى, ال 2015 جىلى بۇل قۇجاتتى راتيفيكاتسييالادى. كونۆەنتسييادا مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ بٸلٸم الۋدا تەڭ مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولۋى, ونىڭ ٸشٸندە جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكەمەلەرگە قولجەتٸمدٸلٸك, جەكە قولداۋ شارالارى جەنە بەيٸمدەلگەن وقۋ باعدارلامالارىمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ قاجەتتٸگٸ اتاپ كٶرسەتٸلگەن.
مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «بٸلٸم تۋرالى» زاڭى مەن «كەمسٸتۋسٸز جەنە ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋ تۇجىرىمداماسى» نەگٸزٸندە ينكليۋزييا قاعيداتتارى ەنگٸزٸلٸپ, دامۋ كەزەڭدەرٸنە سەيكەس جاڭارتىلىپ وتىر.
قولدانىستاعى جٷيە مەن جەتٸستٸكتەرٸمٸز قانداي?
قر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2025 جىلعا قاراي ينكليۋزيياعا باعىتتالعان 6 000-عا جۋىق مەكتەپ بار. بۇل ەلدەگٸ جالپى مەكتەپتەردٸڭ 90 پايىزىنا جۋىعىن قۇرايدى. مۇنداي مەكتەپتەردە ەرەكشە بالالارعا ارنالعان جەكە وقۋ جوسپارلارى, بەيٸمدەلگەن باعالاۋ جٷيەلەرٸ, ارنايى جابدىقتالعان سىنىپتار مەن قولداۋ كٶرسەتەتٸن پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەر بار.
«بٷگٸندە 90 مىڭنان استام بالا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸممەن قامتىلعان. بٸز وقۋ پروتسەسٸنە يكەمدٸلٸك پەن بەيٸمدەلۋ پرينتسيپتەرٸن ەنگٸزدٸك. وقۋ باعدارلامالارى ەر بالانىڭ قابٸلەتٸ مەن ەرەكشەلٸگٸنە قاراي قۇرىلادى», - دەيدٸ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ينكليۋزيۆتٸ جەنە ارنايى بٸلٸم بەرۋ دەپارتامەنتٸنٸڭ باس ساراپشىسى جانييا قادىرباەۆا.
2024 جىلدان باستاپ كوللەدجدەردە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدارعا ارنالعان قابىلداۋ كۆوتاسى 1 پايىزدان 10 پايىزعا دەيٸن ۇلعايدى. سونىمەن قاتار, «پەداگوگ-اسسيستەنت» ماماندىعى تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ كلاسسيفيكاتورىنا ەنگٸزٸلدٸ.
ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ مەن كادرلار دايارلاۋ جولعا قويىلعان
«كەلەشەك مەكتەپتەرٸ» جوباسى اياسىندا جاڭا مەكتەپتەر پاندۋستارمەن, كەڭ ەسٸكتەرمەن, ليفتتەرمەن, ارنايى سانيتارلىق توراپتارمەن جەنە پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق سٷيەمەلدەۋ كابينەتتەرٸمەن تولىق قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. 2024-2025 جىلدارى وسى مەكتەپتەردەگٸ 2000-نان استام پەداگوگ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىردى. ونىڭ ٸشٸندە 60-قا جۋىعى ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا ماماندانعان ارنايى باعدارلاما بويىنشا وقىتىلدى.
بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋمەن «ٶرلەۋ» ۇلتتىق ورتالىعى اينالىسادى. وقۋ مودۋلدەرٸ پەداگوگتارعا بالانىڭ وقۋ جەتٸستٸگٸن باعالاۋ, جەكە وقۋ باعدارلامالارىن جاساۋ, وقىتۋدىڭ بالامالى ەدٸستەرٸن ەنگٸزۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ەلٸ دە شەشٸمٸن كٷتكەن مەسەلەلەر بار
دەگەنمەن, قول جەتكٸزٸلگەن جەتٸستٸكتەرمەن قاتار, ەلدە شەشٸمٸن كٷتكەن تٷيتكٸلدەر دە بار. ايتالىق, اۋىل مەكتەپتەرٸندە ينكليۋزيۆتٸ ورتا ەلٸ دە ەلسٸز. قالالىق ايماقتارمەن سالىستىرعاندا, شالعاي اۋىلداردا بٸلٸم بەرۋ ورتاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن كادرلىق قامتاماسىز ەتٸلۋٸ تٶمەن.
ماماندار تاپشىلىعى انىق بايقالادى. لوگوپەدتەر, دەفەكتولوگتار, پسيحولوگتار, تيۋتورلار جەتٸسپەيدٸ.
بٸلٸم بەرۋدەن تىس قولداۋ شارالارى تاعى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. بالا ساباقتان شىققان سوڭ ٷيدە, قوعامدا نەمەسە سەرۋەن كەزٸندە دە كەدەرگٸسٸز ورتا مەن قولداۋعا مۇقتاج.
ستيگما مەن تٷسٸنبەۋشٸلٸكتٸ دە پروبلەما رەتٸندە اتاپ ٶتۋ كەرەك. كٶپتەگەن اتا-انالار مەن مۇعالٸمدەر ينكليۋزييا ۇعىمىنىڭ مەنٸن تولىق تٷسٸنە بەرمەيدٸ.
حالىقارالىق تەجٸريبە: قازاقستان نەنٸ ٷيرەنۋ كەرەك?
مىسالى, فينلياندييادا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم جٷيەسٸ 1980-جىلدارى قالىپتاسىپ, بٷگٸندە ەلەمگە ٷلگٸ بولىپ وتىر. وندا ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار وقۋشىلاردى ەرتە جاستان انىقتاپ, ارنايى ماماندار مەن مەكتەپ قاۋىمداستىعى تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەيدٸ. ەر مەكتەپتە تولىققاندى پسيحولوگييالىق-پەداگوگيكالىق قىزمەت بار.
ال جاپونييادا وقۋشىلارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ارنايى دايىندىقتان ٶتكەن اسسيستەنتتەر جٷيەسٸ جاقسى جولعا قويىلعان.
قازاقستان وسى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن ٷلگٸ الا وتىرىپ, ينستيتۋتسيونالدى ٷيلەستٸرۋدٸ ارتتىرۋى, اتا-انالارمەن تىعىز جۇمىس جٷرگٸزۋٸ جەنە كٶپسالالى قولداۋ جٷيەسٸن كەڭەيتۋٸ قاجەت.
ينكليۋزييا – بولاشاققا سالىنعان كٶپٸر
ينكليۋزيۆتٸ قوعام – بۇل تەك ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامداردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ادامگەرشٸلٸك دەڭگەيٸن كٶتەرەتٸن قاعيدات. ەرەكشە بالا – قوعامنان وقشاۋلانۋعا ەمەس, ٶز قابٸلەتٸن دامىتۋعا لايىق تۇلعا.
ينكليۋزييا ساياساتىن دامىتا وتىرىپ, قازاقستان تەك بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا عانا ەمەس, جالپى قوعامدا ەدٸلەتتٸلٸك پەن تەڭدٸككە باستار جولدى قالىپتاستىرادى.
«بالانى قوعامعا بەيٸمدەۋ ەمەس, قوعامدى بالاعا بەيٸمدەۋ» – ينكليۋزييا فيلوسوفيياسىنىڭ ٶزەگٸ وسى.
