XXI ǵasyrdyń basty ustanymdarynyń biri – árbir adamnyń qoǵamnan óz ornyn taýyp, tolyqqandy ómir súrýine múmkindik jasaý. Bul qaǵida, ásirese balalarǵa qatysty bolǵanda erekshe mańyzǵa ie. Búginde Qazaqstanda erekshe bilim berý qajettilikteri bar (EBBQ) balalarǵa teń quqyq pen múmkindikter jasaý máselesi memlekettik saiasattyń mańyzdy baǵytyna ainalyp otyr. Bul baǵytta inkliýzivti bilim berý modeli qolǵa alynyp, zańnamalyq jáne institýtsionaldyq negizder qalyptasyp keledi.
Inkliýziia – tek bilim berý júiesine emes, búkil qoǵamǵa qatysty túsinik
Qazaqstan 2008 jyly BUU-nyń Múgedekterdiń quqyqtary týraly konventsiiasyna qosyldy, al 2015 jyly bul qujatty ratifikatsiialady. Konventsiiada múgedektigi bar adamdardyń bilim alýda teń múmkindikterge ie bolýy, onyń ishinde jalpy bilim beretin mekemelerge qoljetimdilik, jeke qoldaý sharalary jáne beiimdelgen oqý baǵdarlamalarymen qamtamasyz etilýi qajettigi atap kórsetilgen.
Memlekettik deńgeide Qazaqstan Respýblikasynyń «Bilim týraly» zańy men «Kemsitýsiz jáne inkliýzivti qoǵam qurý tujyrymdamasy» negizinde inkliýziia qaǵidattary engizilip, damý kezeńderine sáikes jańartylyp otyr.
Qoldanystaǵy júie men jetistikterimiz qandai?
QR Oqý-aǵartý ministrliginiń málimetinshe, 2025 jylǵa qarai inkliýziiaǵa baǵyttalǵan 6 000-ǵa jýyq mektep bar. Bul eldegi jalpy mektepterdiń 90 paiyzyna jýyǵyn quraidy. Mundai mektepterde erekshe balalarǵa arnalǵan jeke oqý josparlary, beiimdelgen baǵalaý júieleri, arnaiy jabdyqtalǵan synyptar men qoldaý kórsetetin pedagogikalyq qyzmetkerler bar.
«Búginde 90 myńnan astam bala inkliýzivti bilimmen qamtylǵan. Biz oqý protsesine ikemdilik pen beiimdelý printsipterin engizdik. Oqý baǵdarlamalary ár balanyń qabileti men ereksheligine qarai qurylady», - deidi Oqý-aǵartý ministrliginiń Inkliýzivti jáne arnaiy bilim berý departamentiniń bas sarapshysy Janiia Qadyrbaeva.
2024 jyldan bastap kolledjderde múmkindigi shekteýli adamdarǵa arnalǵan qabyldaý kvotasy 1 paiyzdan 10 paiyzǵa deiin ulǵaidy. Sonymen qatar, «pedagog-assistent» mamandyǵy tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý uiymdarynyń klassifikatoryna engizildi.
Infraqurylymdyq qoldaý men kadrlar daiarlaý jolǵa qoiylǵan
«Keleshek mektepteri» jobasy aiasynda jańa mektepter pandýstarmen, keń esiktermen, lifttermen, arnaiy sanitarlyq toraptarmen jáne psihologiialyq-pedagogikalyq súiemeldeý kabinetterimen tolyq qamtamasyz etiledi. 2024-2025 jyldary osy mektepterdegi 2000-nan astam pedagog biliktiligin arttyrdy. Onyń ishinde 60-qa jýyǵy inkliýzivti bilim berý salasyna mamandanǵan arnaiy baǵdarlama boiynsha oqytyldy.
Biliktilikti arttyrý kýrstaryn uiymdastyrýmen «Órleý» ulttyq ortalyǵy ainalysady. Oqý modýlderi pedagogtarǵa balanyń oqý jetistigin baǵalaý, jeke oqý baǵdarlamalaryn jasaý, oqytýdyń balamaly ádisterin engizý daǵdylaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Áli de sheshimin kútken máseleler bar
Degenmen, qol jetkizilgen jetistiktermen qatar, elde sheshimin kútken túitkilder de bar. Aitalyq, aýyl mektepterinde inkliýzivti orta áli de álsiz. Qalalyq aimaqtarmen salystyrǵanda, shalǵai aýyldarda bilim berý ortasynyń infraqurylymy men kadrlyq qamtamasyz etilýi tómen.
Mamandar tapshylyǵy anyq baiqalady. Logopedter, defektologtar, psihologtar, tiýtorlar jetispeidi.
Bilim berýden tys qoldaý sharalary taǵy kóńil kónshitpeidi. Bala sabaqtan shyqqan soń úide, qoǵamda nemese serýen kezinde de kedergisiz orta men qoldaýǵa muqtaj.
Stigma men túsinbeýshilikti de problema retinde atap ótý kerek. Kóptegen ata-analar men muǵalimder inkliýziia uǵymynyń mánin tolyq túsine bermeidi.
Halyqaralyq tájiribe: Qazaqstan neni úirený kerek?
Mysaly, Finliandiiada inkliýzivti bilim júiesi 1980-jyldary qalyptasyp, búginde álemge úlgi bolyp otyr. Onda erekshe qajettiligi bar oqýshylardy erte jastan anyqtap, arnaiy mamandar men mektep qaýymdastyǵy tyǵyz bailanysta jumys isteidi. Ár mektepte tolyqqandy psihologiialyq-pedagogikalyq qyzmet bar.
Al Japoniiada oqýshylarmen jumys isteitin arnaiy daiyndyqtan ótken assistentter júiesi jaqsy jolǵa qoiylǵan.
Qazaqstan osy elderdiń tájiribesinen úlgi ala otyryp, institýtsionaldy úilestirýdi arttyrýy, ata-analarmen tyǵyz jumys júrgizýi jáne kópsalaly qoldaý júiesin keńeitýi qajet.
Inkliýziia – bolashaqqa salynǵan kópir
Inkliýzivti qoǵam – bul tek erekshe qajettilikteri bar adamdardyń múddesin qorǵaý emes, búkil qoǵamnyń adamgershilik deńgeiin kóteretin qaǵidat. Erekshe bala – qoǵamnan oqshaýlanýǵa emes, óz qabiletin damytýǵa laiyq tulǵa.
Inkliýziia saiasatyn damyta otyryp, Qazaqstan tek bilim berý salasynda ǵana emes, jalpy qoǵamda ádilettilik pen teńdikke bastar joldy qalyptastyrady.
«Balany qoǵamǵa beiimdeý emes, qoǵamdy balaǵa beiimdeý» – inkliýziia filosofiiasynyń ózegi osy.
