2005 جىل. تۆ-دا جۋرناليسپٸن. "التىن ساقا" مەن سەۋلەنٸڭ "اقجٷنٸسٸ" بٸر بٶلمەدە وتىرادى. اقجٷنٸسكە كەلەتٸن حاتتا ەسەپ جوق. رەداكتسيياعا كٷن سايىن 100-گە جۋىق حات كەلەدٸ. سەۋلە ولاردى وقىپ ٷلگەرمەيدٸ. كەي كەزدەرٸ بٸرنەشە قىز تەۋلٸك بويى ۇيىقتاماي بۋما-بۋما حاتتاردى اشىپ وقىپ, مۇقييات سۇرىپتايدى. بٸر كٷنٸ جۇمىسقا كەلسەم ٷستەلدە ٸرٸكتەلگەن حاتتار جاتىر ەكەن. بەرٸ دە جىرتىلىپ اشىلعان. ۋاقىت ٶتكٸزۋ ٷشٸن كەي حاتتاردى وقىپ وتىرمىن. كٶبٸ قايعىسى مەن مۇڭىن ايتىپ, سەۋلەگە سولاردى جارىققا شىعارىپ, جان جاراسىنىڭ جەڭٸلدەۋٸنە جەردەم سۇرايدى. بٸر كەزدە سۇمدىق حاتتىڭ ٷستٸنەن تٷستٸم. ەسٸمدە قالعان مازمۇنى بىلاي.
«قۇرمەتتٸ اقجٷنٸس! سالاماتسىز با? مەن تٷركٸستان قالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن ستۋدەنت قىزبىن. (ۇمىتپاسام ول وتىرار اۋدانىنىڭ بٸر اۋىلىنان كەلگەن) مەن بٸرٸنشٸ كۋرستى بٸتٸرگەن سوڭ كٶرشٸ اۋىلدىڭ بٸر جٸگٸتٸ الىپ قاشتى. اتا-انام «تاعدىرىڭ وسى شىعار» دەپ ٷيگە قايتىپ ەكەلمەدٸ. سول ٷيدە كەلٸن بوپ قالدىم. بٸراق مەنٸڭ توزاققا بەرگٸسٸز ٶمٸرٸم سول كٷننەن باستالدى. كٷيەۋٸم دىم كٶرمەگەن جابايى. تەربيە كٶرمەگەن ناعىز تۇرپايعى تاعى دەرسٸڭ. كٷندٸز تاماق ٸشٸپ, تٷنٸمەن سەكسكە مەجبٷرلەگەننەن باسقانى بٸلمەيدٸ. بارىنشا بەرٸنە كٶنٸپ, جاقسى كەلٸن اتانعىم كەلدٸ. شىداۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ول تەك بوقتاپ سٶيلەيتٸن. كٶپ ۇزاماي جٶن-جوسىقسىز سابايتىن بولدى. وعان دا ٷيرەنٸپ قالعام. بٸر كٷنٸ بولماشىعا اشۋلانىپ تەپكٸلەپ تاستادى. بۇدان ەرٸ شىدامادىم. اجىراسىپ ٷيٸمە كەلدٸم. وقۋىمدى جالعاستىردىم. جاتاحقانادا تۇرىپ جاتتىم. كٶرٸكتٸ قىز بولعاندىقتان ماعان قىرىندايتىن قازاق جٸگٸتتەرٸ كٶپ ەدٸ.
بٸراق جٷرەگٸم بٸر رەت شايلىعىپ قالعاندىقتان ەشبٸرٸنە كٶڭٸل بٸلدٸرمەدٸم. كٷيەۋگە تيگەن سوڭ بەرٸ دە وڭدىرماي سابايتىن سيياقتى كٶرٸندٸ. جاتاقحانادا بٸر قىتاي جٸگٸتٸ تۇردى. ەسٸمٸ ...... (دەپ قىتايشا جٸگٸتتٸڭ اتىن تولىق جازعان.) كٶرشٸ تۇرعان سوڭ تانىسىپ ارالاستىم. ول ماعان سونداي ٸلتيپاتتى ەدٸ. مەنٸڭ كٶڭٸلٸم نە قالاپ تۇرسا سونى جازباي تانيتىن. كەي كەزدەرٸ بٸر ٸسكە ٷلگەرمەي جاتسام جەردەم قولىن سوزا قوياتىن. مەرەكە, مەيرامدا تٷرلٸ سىيلىقتار جاسايدى. وعان باۋىر باسىپ قالعانىم سونشا بٸر كٷن كٶرمەسەم ساعىنىپ ٸزدەيتٸن بولدىم. وسىلايشا وڭاشا وتىرىپ سىرلاساتىن دا بولدىق. ول ەشقاشان اشۋلانۋدى بٸلمەيتٸن. كەيدە ٶتٸرٸك ٶكپەلەگەن بولامىن. ول سول كەزدە مەنٸڭ كٶڭٸلٸمدٸ تابۋ ٷشٸن بەرٸنە باراتىن. مۇنداي جىلى جٷرەكتٸ ناعىز جٸگٸتتٸ ٶمٸرٸمدە كٶرمەپپٸن. اقىرىندا بٸر بٶلمەدە بٸرگە قوناتىن بولدىق. قۇشاقتاسىپ, ايمالاسىپ جاتتىق. بٸر كٷنٸ مەن جىنىستىق قاتىناسقا بەرٸلدٸم. ونىمەن بولعان تٷنٸم قاتتى ۇنادى. ول قازاق كٷيەۋٸم سيياقتى جابايى جولمەن جۇلمالامايتىن.
مەنٸ بارىنشا ايالاپ وتىرىپ, راقاتقا باتاتىن. ٶكٸنٸشكە وراي ونىڭ وقۋى بٸتتٸ دە ەلٸنە كەتتٸ. قازٸر ونى ساعىنۋمەن, اڭساۋمەن كٷن كەشٸپ جٷرمٸن. ودان باسقاعا تۇرمىسقا شىققىم كەلمەيدٸ. قازاقستاندا كەلٸن بوپ قالۋدان قاتتى قورقامىن. قۇرمەتتٸ, سەۋلە اپاي! سٸزدەن سۇرايىن دەگەنٸم مىناۋ. ونىمەن قاتىناسقا بارعاندا ونىڭ جىنىس مٷشەسٸنٸڭ مۇسىلماندار سيياقتى سٷندەتتەلمەگەنٸن بايقادىم. بٸزدە ونداي ادامدى كەپٸر دەمەي مە, بٸلۋٸمشە? سودان بەرٸ مەنٸ بٸر وي مازالايدى. «وسى مەن كەپٸر اداممەن بٸرگە بولدىم با, سوندا?» دەگەن. وسىنىڭ جاۋابىن تاپپاي ميىم دال بولدى. سٸز ەندٸ الماتىدا كٶپ وقىمىستى اداممەن ارالاساسىز. سولاردان بٸلٸپ جاۋابىن جازىپ جٸبەرٸڭٸزشٸ» دەپ حات اياقتالادى.
بۇل حات ەمەس, بومبا بولاتىن. سول كەزدە-اق بۇل مەسەلەدە باسقالاردان جەڭٸلگەنٸمٸزدٸ ٸشتەي مويىنداعام. ەندٸ قىزدىڭ حاتىنا تالداۋ جاسايىقشى. ەلبەتتە, بۇل جەردە قىتاي جٸگٸتٸنەن رىتسار جاساۋعا بولمايدى. (بەلكٸم شىنىمەن دە رىتسار شىعار) ول قۋلىقپەن دە سولاي جاسادى دەۋگە دە اقىڭىز بار. ياعني جىراقتا جٷرگەندە فيزيولوگييالىق مۇقتاجدىعىن ٶتەۋ ٷشٸن قازاق قىزىمەن بارىنشا سىپايى ارالاسىپ, جٷرەگٸن جاۋلاپ الدى دا, كەرەگٸنە پايدالاندى دەي سالايىق. اۋىلدان كەلگەن اڭقاۋ قىز سوعان تٷسٸپ قالدى دەلٸك. تٸپتٸ قىزدىڭ حاتتى بانالنىي سۇراقپەن اياقتاۋىنا دا مەن بەرمەي قويا سالايىق. بٸراق سونىڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ جۇرتتاعى ەر ازاماتتى تەربيەلەپ ٶسٸرەتٸن زييالى مەكتەپتٸڭ جوقتىعى كٶرٸنٸپ تۇرعان جوق پا?
«ونداي شٸرٸگەن جۇمىرتقا بٸزگە كەرەك ەمەس. ولاردى ەلدەن الاستاۋ كەرەك» دەمەي تۇرا تۇرىڭىز. ەۋەلٸ شٸرٸگەن جۇمىرتقانى انىقتاپ الۋ كەرەك. بۇلاردىڭ قايسىسى شٸرٸگەن جۇمىرتقا ٶزٸ? ٷيلەنبەستەن ەلٸنە تايىپ تۇرعان قىتاي ما, جٷرەگٸن الدىرىپ, قىتايدىڭ قۇشاعىنا قۇلاعان قازاق قىزى ما, قىزداي العان ەيەلٸن اياۋسىز تەپكٸلەپ ٷيٸنەن بەزدٸرگەن بٸزدٸڭ جٸگٸت پە, ەلدە سول جابايى ۇلدى ٶسٸرگەن اتا-انا ما? ەگەر ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزسە, قازاق جٸگٸتٸنە تۇرمىسقا شىعىپ, اياۋسىز تەپكٸنٸڭ استىندا قالىپ, امالسىز باقىتسىز عۇمىر كەشٸپ جاتقان قازاق قىزدارىن مىڭداپ تۇرىپ ساناۋعا بولادى. ولار وسى ازاپتان قۇتىلۋ ٷشٸن كەز كەلگەن ەلگە كەلٸن بوپ كەتۋگە دايىن.
جالپى قازاقستاندا ەر مەن ەيەلدٸڭ نەزٸك قاتىناسىنا قاتىستى ساۋات اشاتىن وقۋلىق تا جوق. مەكتەپتە بۇل جابىق تەما. ال, ۆۋز-دا بٸلگەنٸڭدٸ قىل. نەگٸزٸ بۇل مەسەلەنٸ شەشۋمەن ٷكٸمەت تە اينالىسۋى كەرەك. قالىڭ جۇرتتىڭ ساۋاتىن اشاتىن ارنايى باعدارلامالار, زەرتتەۋلەر بولۋ كەرەك ەدٸ. قوعامنىڭ قاي تۇسى اقساي باستادى, سوعان وراي دەرەۋ جٶندەۋ جوبالارى قولعا الىنۋى كەرەك. ەگەر «مۇنداي مەسەلەنٸ اتا-انا عانا شەشەدٸ. بۇل وتباسىنىڭ ٸشكٸ پروبلەماسى» دەسەك ٷكٸمەتتٸڭ, بٸلٸم سالاسىنىڭ نە كەرەگٸ بار? مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ حالىقتىڭ مەدەني ساپاسىن كٷشەيتۋ ٷشٸن قۇرىلعان شىعار? بۇل پروبلەمانى شەشۋدە تۆ ارنالار ٶتە قاتتى ىقپال ەتەدٸ. بٸراق بٸزدەگٸ تۆ ارنالار سايقىمازاق شوۋلارمەن تولىپ كەتتٸ. بۇل ماعىناسىز شوۋلار شارۋاسى بٸتۋگە اينالعان قازاق جاستارىن سوڭىنا دەيٸن تۇرماستاي ەتٸپ رۋحاني تۇرعىدا ۇرىپ ٶلتٸرۋگە كٸرٸسكەندەي كٶرٸنەدٸ.
كەي كەزدەرٸ باتىستا وسى مەسەلەگە وراي تۇراقتى تٷردە شىعىپ تۇراتىن عىلىمي ەڭبەكتەردٸ كٶرگەندە ٸشٸم ۋداي اشيدى. ولار «نە ٸستەسە سٷيٸپ قوسىلعان ەكٸ ادامنىڭ ماحابباتى ۇزاق ساقتالادى?» دەگەن تەمانى زەرتتەۋدەن بٸر شارشامايدى عوي. بٸر عانا گەرري چەپمەننٸڭ «ماحابباتتىڭ بەس تٸلٸ» اتتى ەڭبەگٸ نەگە تۇرادى?! از جىلدا ەلەمنٸڭ 36 تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ميلليونداپ ساتىلىپ جاتىر. رەسەي ونى دەرەۋ ورىس تٸلٸنە اۋداردى. قازٸر اعىلشىن تٸلٸنە جەتٸك قازاق جاستارى ٶتە كٶپ. بولاشاقپەن اقش پەن انگليياعا نەشەسٸ كەتٸپ جاتىر. سولار وسى ٸستٸ قولعا السا عوي دەپ ارمانداپ كەتەم. ياعني ۇلتتىڭ ساپاسىن كٶتەرەتٸن ەڭبەكتەردٸ اۋدارۋعا نەمەسە سولارعا قاراپ قازاقشاسىن جاساپ الۋعا بولادى.
وسىدان ٷش جىل بۇرىن شەتەلگە ٷش ايعا وقۋعا بارعام. بٸر كٷنٸ «پەلەنشە دەگەن اقش عالىمى وتباسىلىق ٶمٸر تۋرالى عىلىمي ەڭبەگٸن تانىستىرادى. قاتىسام دەگەنگە ەسٸك اشىق» دەگەن حابارلاندىرۋدى كٶزٸم شالدى. كەشكە پرەزەنتاتسيياعا باردىم. كٸتاپتىڭ اتى ۇمىتپاسام «50+50». ەر مەن ەيەل وتباسى مٸندەتٸن تەڭدەي ەتٸپ بٶلٸپ السىن دەگەنٸ عوي.
شارا باستالدى. 45-تەر شاماسىنداعى قارا نەسٸلدٸ ەيەل ادام اۋزى اۋزىنا جۇقپاي بٸر جارىم ساعات لەكتسييا وقىدى. وتباسىنداعى بٷكٸل مەسەلەنٸ ەر مەن ەيەل تەڭدەي ەتٸپ بٶلٸپ العاندا سەميانىڭ قالاي گٷلدەپ, قالاي ٶركەندەيتٸنٸ تۋرالى نەشە تٷرلٸ دەلەلٸن ايتىپ جاتىر. بٸر كەزدە اۋديتورييا سۇراقتى جاڭبىرشا جاۋدىردى. اناۋ بەرٸن ساتىرلاتىپ شاعىپ تۇر. ٷيدەگٸ مايدا-شٷيدە, ۇساق-تٷيەك شارۋانى دا ەكٸ جاق بٶلٸپ الىپ, تەڭدەي اتقارعاندا بالا-شاعانىڭ دا وقۋدا وزات بولۋىنا وڭىنان ىقپال ەتەدٸ دەپ نەشە تٷرلٸ گرافيكتەر كٶرسەتتٸ. عالىم ەيەل اقش-تى عانا ەمەس, ەلەمنٸڭ بٸرنەشە ەلدەرٸن ارالاپ, مىڭداعان شاڭىراقتى سٷزٸپ شىققان. ولاردىڭ بالا-شاعاسىنىڭ مەكتەپتەگٸ تابەلدەرٸنە دەيٸن سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الىپتى.
لەكتسييانىڭ سوڭىندا بٸر قىز «زەرتتەۋدٸ قاتىرىپسىز. ٶزٸڭٸزدٸڭ وتباسىڭىز بار ما? كٷيەۋٸڭٸزگە, بالا شاعاڭىزعا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?» دەدٸ. بۇل سۇراق قويىلعاندا اۆتوردىڭ كٶزٸ جايناپ شىعا كەلدٸ. باقىتتى كٷيەۋٸ مەن وقۋدا وزات ەكٸ (بەلكٸم ٷشەۋ, انىعى ەسٸمدە جوق) ۇلىن ايتىپ بٸراز ماقتانىپ تا الدى. پرەزەنتاتسييا بٸتكەن سوڭ ەلدٸڭ بەرٸ كٸتاپتى تالاسا تارماسا ساتىپ الىپ جاتتى.
1989 جىلى اقمولادا تۇراتىن ەپكەم مەن جەزدەمە بٶلەم ەكەۋمٸز قىدىرىپ بارعانبىز. ول كەزدە 15-تەگٸ بوزبالامىز. بٸر كٷنٸ تٷستە ەپكەم بٶلەم ەكەۋمٸزگە كەلدٸ دە:
- تٷسكٸ اسقا بورشش پٸسٸرەم. مىنا كاپۋستانى تۋراڭدار, - دەدٸ. بٸز:
- ٶي, كاپۋستا تۋراۋدى بٸلمەيمٸز. ۇلدار تاماق ٸستەمەيدٸ عوي, - دەدٸك.
ەپكەم شارت ەتە قالدى:
- وسى نە سٶز? جاستارىڭ 15-تەن استى, ەلٸگە دەيٸن كاپۋستا تۋراي المايسىڭدار. ەرتەڭ قاتىن الساڭدار ون جىلدا كٷڭ قىلاتىن شىعارسىڭدار? قاشان سەندەر ەيەلدٸڭ جۇمىسىن بٶلٸسۋدٸ ٷيرەنەسٸڭدەر?
- بٸز ەيەل ەمەسپٸز عوي. تاماقتى ەيەلدەر پٸسٸرەدٸ. كەلٸنشەكتٸ نە ٷشٸن الامىز? – دەيمٸز بٸز ٶزەۋرەپ.
- مٸنە ادام وسىلاي نادان بولادى! سەندەر كٷڭ ەمەس, كەلٸنشەك الاسىڭدار. انا ٷلكەن اعالارىڭنەن نەگە ٷلگٸ المايسىڭدار? دەركەن جەڭگەلەرٸڭ نە ٸستەسە دە, بٸلدەي ۆراچ اعالارىڭ دەرەۋ كٶمەك قولىن سوزىپ تۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا جەڭگەلەرٸڭ قاشان كٶرسەڭ جايناپ جٷرەدٸ. مىنا تٷرلەرٸڭمەن سەندەردٸڭ قاتىندارىڭ 40-قا جەتپەي كەمپٸر بولادى,-دەپ بٸرتالاي نەرسە ايتىپ تاستادى.
قازٸر قاراپ وتىرسام ادام دەگەن وسىلاي قالىپتاسادى ەكەن اۋ.
وسىدان ەكٸ اي بۇرىن بٸر كلاستاسىم سٷندەت توي دەپ شاشىلدى. جول تٷسٸپ تويىنا باردىم. جورا-جولداستارمەن بٸر ٷستەلدە وتىرمىز. اراق اعىل-تەگٸل. بٸراق جٸگٸتتەردٸڭ ەشقايسىسى اراق ٸشٸپ وتىرعان جوق. سەبەبٸ بەرٸ ينۆاليد بولعان. ەسكەرسەڭٸز, جاستارى 42-43-تە. بەرٸنٸڭ دەنساۋلىعى تىنعان. تٷردەن تٷر قالماعان. ٸشٸمنەن «وسىعان دا شٷكٸر. اراقتى قويىپتى قايتا» دەپ سٷيسٸنٸپ وتىرمىن. بٸراق مۇنداي كٶڭٸل-كٷي ۇزاققا سوزىلمادى. سەبەبٸ اراق ٸشٸپ, ماس بولىپ بيلەۋگە ەندٸ ەيەلدەرٸ كٶشٸپتٸ. كەلٸنشەكتەرٸ اراقتى سٸمٸرٸپ وتىر. ەكٸ بەتتەرٸ قىپ-قىزىل. جىرقىلداپ جٶن-جوسىقسىز كٷلە بەرەدٸ. بٸراز قىزىپ العان سوڭ كەلٸنشەكتەر باسقالارمەن سوعىستىرىپ ٸشەمٸز دەدٸ دە كٶرشٸ ٷستەلدەردٸ تەڭسەلە باسىپ ارالاپ كەتتٸ. ەر تانىسىنا بٸر بارىپ «مەنٸمەن سوعىستىرىپ ٸشپەيسٸڭ بە?» دەپ تىقىلداپ تۇرىپ الادى. انالار سوعىستىرىپ قاعىپ سالادى. تويدا اتاسى, ەنەسٸ, ەكەسٸ, شەشەسٸ بەرٸ ارالاسىپ بٸرگە بيلەپ جٷر. كٸم كٸنەلٸ ەكەنٸن ۇقپايسىڭ. ەيەلدەرٸندە تويدان باسقا قىزىق قالماعان. ماعىناسىز قارابايىر تۇرمىستان بٸر سەتكە بولسىن قۇتىلىپ, ٸشٸندەگٸ پارىن شىعاراتىن جالعىز قۇتقارۋشى مەكەنٸ – تويحانا بولىپ قالعان. نازار اۋدارىڭىز! بۇل وقيعا قايماعى بۇزىلماعان قالىڭ قازاقتىڭ ٶڭٸرٸ سانالاتىن مەنٸڭ اۋىلىمدا بولىپ جاتىر. ەندٸ وسىنداي ايانىشتى حەلدە وتىرىپ نەمەن كٷرەسۋگە بولادى? كٸمگە بارىپ اقىل ايتاسىڭ? قالاعا بارىپ كٶزٸ اشىلىپ, بوي جەتٸپ, ەبدەن پٸسٸپ جەتٸلگەن قازاق قىزدارى دا تابيعاتتىڭ تالابىمەن تۇرمىسقا شىققىسى كەلەدٸ. تابىلسا, ەرينە ەلدەگٸ باقىتىنا قوسىلعىسى كەلەدٸ. بٸراق ولار تابىلماي تۇر عوي. بالا تۋىپ انا بولعىسى كەلەتٸن ينستينكت ٸشتەن بەرٸن بۇراپ جاتىر. ٸشتەن شىعاتىن وسىنشاما تەگەۋرٸندٸ قۋاتتى قۇر قارعىسپەن ياكي بولماسا جالاڭ ۇرانمەن توقتاتىپ قويۋ مٷمكٸن بە ٶزٸ? ٷكٸمەتتەن قايران جوعىن بٸلگەن سوڭ امال جوق ەركٸم ٶزٸنە جەنە ٶزٸنٸڭ بالاسىنا بەكەم بولسىن دەگەنگە قايتا اينالىپ كەلەمٸز. بٸراق ول امال تەڭٸن تاپپاي تەڭسەلٸپ جٷرگەن قالىڭ قازاق قىزدارىن قۇتقارا الا ما?
P.S: كەشە كەشكە كەلٸنشەگٸم اسٷيدەگٸ تاۋ بوپ ٷيٸلٸپ جاتقان ىدىس-اياقتى كٶرسەتتٸ دە «مىنالاردى فەيريمەن جۋىپ بەرەسٸڭ بە? مەن ٷلگەرە الماي جاتىرمىن. بالالاردىڭ ساباعىن قاراپ, سوسىن مەكتەپكە كيەتٸن كيٸمدەرٸن ٷتٸكتەۋٸم كەرەك. ودان كەيٸن ٷيدٸ جيناپ الماسام شاشىلىپ كەتتٸ... ونىڭ ٷستٸنە حيمييا تيسە قولىمنىڭ تەرٸسٸ جارىلىپ كەتەدٸ» دەدٸ. مەن ساسقام جوق. 50+50 دەدٸم دە بٷكٸل ىدىستى 20 مينۋتتا شوكولاد قىلىپ شايىپ بەردٸم. جارقىراپ, جايناپ تۇرعان ىدىساياقتى كٶرگەن كەزدە كەلٸنشەگٸم ماعان قايتادان عاشىق بوپ قالدى. وسىلايشا 22 جاستاعى رومانتيكاعا قايتا ورالدىق. ال سەندەر بولساڭدار اسٷيدەگٸ ىدىس-اياقتان قاشاسىڭدار, جٸگٸتتەر!!! قارتايعاندا رومانتيكا اسٷيدەن باستالادى...
سانجار كەرٸمبايدىڭ فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىنان الىندى
