ورتا ازييا, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندى الىسقا ۇزاتقىسى كەلمەيتٸن كرەمل قازاقتانۋ پروتسەسٸنە قالاي تەجەۋ سالارىن بٸلمەي داعدارۋدا. وتىز جىلدا ٶسٸپ-ٶنگەن ۇرپاق نامازدى مەسكەۋگە قاراپ وقيتىن الدىڭعى بۋىنعا قاراعاندا سالت-ساناسى ازات. ولار ورىس تٸلٸن مٸسە تۇتپايدى. ورىس ەلەمٸنٸڭ ٶنە-بويىنان مٷڭكٸپ تۇرعان اگرەسسييا مەن پروپوگاندادان جيرەنەدٸ.
اقش, باتىسقا ۇمتىلاتىن كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ قۇندىلىقتارى ورتا عاسىردىڭ يدەولوگيياسى ٸسپەتتەس, تىم تۇرپايى, تىم جات. كرەملدٸ الاڭداتىپ وتىرعان دا وسى جايت.
ورىستٸلدٸ كەڭٸستٸكتٸڭ تىنىسى تارىلىپ, ورىسشادان ماقۇرىم اۋديتورييانىڭ قالىپتاسىپ جاتقانى مەسكەۋ ٷشٸن قاۋٸپتٸ تەندەنتسييا.
سودان دا بولار ورىستىڭ ورتاسىنا كەتٸپ, تانىمال اتانعان قازاقتاردى ساياسي ساۋداعا سالۋدا.
...
مەسەلەنكي كرەملگە قاراستى قارجى ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى گەۆورگ ميرزاياننىڭ ايتۋىنشا رەسەيلٸك شوۋ-بيزنەستە اتاعى شىققان نۇرلان سابىروۆ, ەدٸل جەلەلوۆ سەكٸلدٸ ەنشٸ-ەرتٸستەر ورىستٸلدٸ نارىقتىڭ تٶل ٶنٸمٸ. ورىستٸلدٸ ورتاسىز ولاردىڭ تانىمال اتانۋى نەعايبىل ەدٸ.
ەلبەتتە مۇنىسى راس. وتاندىق شوۋ-بيزنەستە, قايرات نۇرتاس پەن تٶرەعاليدٸڭ ورتاسىندا بۇل ەكەۋٸنٸڭ تاسادا قالارى اپ-انىق ەدٸ. جوق, تالانتىنىڭ كەمدٸگٸنەن ەمەس, ورىستٸلدٸ كەڭٸستٸكتٸڭ اياسى تارىلىپ, ورىسشا تىڭدايتىن اۋديتورييانىڭ كەمٸپ جاتقانىنان دەپ ۇعىنۋ كەرەك.
قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا ٸلگەرٸدەگٸ ەكەۋگە مۇحتاج ەمەس, ولاردىڭ كەتٸسٸن دە ەشكٸم اڭعارعان جوق. اشىعىن ايتقاندا, بۇلار ٶرٸس ٸزدەپ كەتتٸ, ٶزدەرٸ ٷشٸن كەتتٸ…
الايدا ميرزويان مىرزانىڭ مۇنىمەن كەلٸسكٸسٸ جوق. ورىس تٸلٸ قازاقتىڭ تالانتىن تانىمال ەتەتٸن, ەشبٸر بالاماسى جوق, ەشكٸمگە دەس بەرمەيتٸن نارىق دەپ ەسەپتەيدٸ.
“ورىسشا سٶيلەيتٸن 300 ميلليون ادام بار. ويلاپ قاراڭىزشى, بٸزدٸڭ اۋديتورييا تەلەگەي تەڭٸز. قازاقستاندا وسىنى ۇعىنباي, ورىس تٸلٸنە قارسى شىعىپ جٷرگەن قاۋىمنىڭ تانىمىنا تاڭىم بار. ورىسشا بٸلمەيتٸن تالانتتىڭ ٶرٸسٸ تارىلادى, رەسەيدٸڭ نارىعىنا شىعا الماي, وپىق جەيدٸ…”, – دەيدٸ ول.
…
ەرتەڭٸن ويلايتىن ەل ورىس تٸلٸنە الابٶتەن كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك. ونسىز ٶسۋ دە, دامۋ دا جوق, تەك تۇرالاۋ. ورىس تٸلٸ تالاي تالانتتىڭ توماعاسىن سىپىراتىن ترامپلين. ودان بۇرىن كٶل-كٶسٸر كاپيتال, ساتىپ الۋ قابٸلەتٸ قالىپتاسقان قاۋقارلى اۋديتورييا.
سٶي دەگەن ميرزايان مىرزا بالاسىن ورىسشا وقىتقان قازاق, سانالى قازاق دەپ سانايدى.
ايتۋىنشا قازاقستاننىڭ ورىس تٸلٸنە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرۋٸندە ٷلكەن مەن بار. بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ورىس ەلەمٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ, ورىس تٸلٸنٸڭ پارقىن تٷسٸنەتٸنٸمٸزدٸ اڭعارتادى.
وسى ارقىلى رەسەي پروپاگانداسىنىڭ كەزەكتٸ پورتسيياسىن اقپاراتتىق شەكاراسى اشىق-شاشىق جاتقان قازاقستانعا قوتارا سالعان ميرزايان مىرزا مۇنىسىنا مارقايىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى.
“90-شى جىلداردىڭ توپالاڭىندا ورىس تٸلٸنەن جيرەنۋ قالىپتى دٷنيە رەتٸندە قابىلداندى. ەل ەيفوريياعا بەرٸلٸپ كەتتٸ. ورتا ازييادا ٶزبەكتەر مەن قازاقتاردىڭ قارقىنى كٷشتٸ ەدٸ. ٶزبەك جاستارى ۇستازداردىڭ ورىسشا دەرٸس وقۋىنا قارسى شىقتى. قازاقتار دا قالىس قالعان جوق. ورىس ەلەمٸنەن ٸرگەنٸ اۋلاق سالۋ كەرەك دەيتٸن اۋديتورييا قالىپتاستى. بۇل اۋديتورييا كٶبەيمەسە, ازايماي وتىر. قازٸر ورىسشانى قويا تۇرىپ, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋگە ٷگٸتتەپ جاتىر. كرەملدٸڭ ىقپالىنان شىعۋ ٷشٸن تٷرٸكتەرمەن تٸزە قوسۋعا, باتىسپەن اۋىز جالاسۋعا ەزٸر. بەرٸبٸر الىسقا ۇزاي المايدى…”, – دەيدٸ ميرزايان.
…
سەبەبٸ سانانى تۇرمىس بيلەيدٸ. ۇلت دەپ ۇرانداتقاندار حالىقتىڭ قارنىن تويعىزا الار قاۋقاردا ەمەس. ورتا ازييانىڭ حالقى جۇمىسسىز جٷر. بٸر كەزدەرٸ رەسەيدەن تەرٸس اينالعانداي بولعان ٶزبەكتەر پەن قىرعىزدار ورىستىڭ كٶشەسٸن سىپىرىپ, كەرٸزٸن جٶندەپ كٷنەلتۋدە.
“ورتا ازييادان كەلگەن جٷزدەگەن, مىڭداعان ميگرانت رەسەي نارىعىنان نەپاقا تاۋىپ جٷر”, – دەيدٸ ساراپشى.
تٷسٸنگەنٸمٸز, ميرزايان مىسال ەتكەن نۇرلان سابىروۆ پەن ەدٸل جەلەلوۆ جەنە تاعى دا باسقا قازاقستاندىق ەنشٸ-ەرتٸستەردٸڭ ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك ٸزدەپ كەلگەن قارا جۇمىسشىلاردان ەش ارتىقشىلىعى جوق. مۇنى اشىپ ايتپاسا دا, سٶز اۋانىنان انىق اڭعاردىق.
ورىس تٸلٸنٸڭ ىقپالىن كەڭەيتۋ ارقىلى ورتا ازييانى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعىسى كەلەتٸن كرەمل بۇل ويىن ميرزاياننىڭ اۋزىمەن ايتقىزىپتى. ميلليونداعان ميگرانتتىڭ رەسەيدەن “پانا تاپقانىن” بۇلداپ, رەسەي بولماعاندا ورتا ازييا بۇراتىلىپ, اش-جالاڭاش قالار ەدٸ دەگەنگە مەڭزەگەن ەكەن.
ساراپشىنىڭ مەلٸمەتٸنشە بىلتىر ٶزبەك ميگرانتتارى ٷيلەرٸنە 913 ملن دوللار اۋدارعان. ال تەجٸك جۇمىسشىلارى 350 ملن دوللارعا جەتەقابىل قاراجاتتى ەلدەگٸ اعايىن-تۋىسىنا جٶنەلتكەن.
“ەدٸل مەن نۇرلان? 90-شى جىلدارى ٶمٸرگە كەلگەن قازاق جاستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل ەكەۋٸندەي ەمەس, ورىسشاسى ولقى. شالا-پۇلا سٶيلەيدٸ.
ورىستٸلدٸ نارىقتا تانىلۋدىڭ باسى شارتى – ورىسشا تازا سٶيلەۋ. ونسىز بٸزدٸڭ كەڭٸستٸككە كٸرە المايسىڭ. ساعان جوعارى جالاقى تٶلەنبەيدٸ. تٸپتٸ داياشى بولاتىن دەرمەنٸڭ جوق. كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا اياققا وراتىلاتىن تٸلدٸك فاكتور قانشاما”, – دەيدٸ كەيٸنگٸ قازاقتاردىڭ ورىس تٸلٸن كەرەك ەتپەيتٸنٸنە قىنجىلعان كرەمل ساراپشىسى.
…
ميرزاياننىڭ پٸكٸرٸنشە ورتا ازييانىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ ورىس تٸلٸنەن تٷبەگەيلٸ باس تارتىپ, ورىس ەلەمٸمەن قاتىناستى شورت ٷزەتٸن شاماسى جوق. كەرٸسٸنشە ورىس تٸلٸنە ورالۋ پروتسەسٸ باستالۋى مٷمكٸن.
ميگرانتتار مەسەلەسٸندە كرەملگە بايلانىپ قالعان ٶزبەكستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان سەكٸلدٸ ەلدەر ورىس تٸلٸنە قايتا كٶڭٸل بٶلۋدە. رەسەي استاناسىندا ايالداپ قالعان قارا جۇمىسشىلار ۇل - قىزدارىن ورىس مەكتەبٸنە بەرۋدە. بۇلاردىڭ باسىنا تۋعان كٷن قازاققا دا كەلەدٸ دەپ بولجايدى ميرزايان مىرزا.
“قىرعىزستاندا بالاسىن ورىس مەكتەبٸنە بەرگٸسٸ كەلەتٸن اتا-انالار ۇزىنسونار كەزەكتە تۇر. ٶزبەكستاندا ورىسشا وقىتاتىن ۇستازدار جەتٸسپەۋدە. تٷركمەنستاندا ورىسشا وقيتىن بالانىڭ ورنى بٶلەك. وعان ايرىقشا ستاتۋس بەرٸلگەن. اتا-انالار بالاسىن ورىس مەكتەبٸنە بەرۋ ٷشٸن قوماقتى قارجى تٶلەيدٸ. 30 مىڭعا جۋىق تەجٸك جاستارى رەسەي جوو-لارىندا بٸلٸم الۋدا”, – دەيدٸ ول.
سٶي دەگەن ميرزايان كرەملدٸڭ ورىس تٸلٸنٸڭ قۇلاشىن كەڭەيتۋگە قاتىستى ۇلى جوسپارى جٷزەگە اسارىنا كەمٸل سەنٸمدٸ. “رەسەيگە وقۋ ٸزدەپ كەلگەن ورتا ازييا جاستارىن فيلفاككا تٷسٸرۋ قاجەت. ورىس تٸلٸ مۇعالٸمٸ اتانىپ, ەلٸندە ٶز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ٸستەسٸن. جەردەمدەسەيٸك…”, – دەيدٸ.
…
ەنشٸ-ەرتٸستٸڭ ەميگراتسيياسى شوۋ-بيزنەس ٷشٸن كٶز ٷيرەنگەن قالىپتى ٷردٸس. كرەملدٸڭ جاعدايىندا بۇل كەزەكتٸ اقپاراتتىق پروپاگانداعا ازىق بولاتىن ارزانقول ناۋقان. وتاندىق ورىستٸلدٸ ٶنەر ٶكٸلدەرٸنٸڭ رەسەيگە ۇمتىلۋى, سول جاقتىڭ شوۋ-بيزنەسٸمەن قان-جىنى ارالاسىپ, اتاعى شىعۋى ورىس تٸلٸنٸڭ ۇلىلىعىن بٸلدٸرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە قازاقستانداعى ورىس تٸلٸنٸڭ ٶرٸسٸ تارىلىپ, ورىسشا كونتەنتكە سۇرانىستىڭ تٶمەندەپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. ەلٸمٸزدەگٸ ورىستٸلدٸ ٶنەر ٶكٸلدەرٸنٸڭ اقىرعى ايالداماسى – رەسەي.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
https://dalanews.kz/del-qazir/86958-ardager-yenergetik-akhmetkarim-qurman
