باعالاۋ قىزمەتٸ – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى بولىپ سانالادى
– ەلٸمٸزدەگٸ باعالاۋ قىزمەتٸنٸڭ قالىپتاسۋ جەنە دامۋ تاريحى. باعالاۋشى ماماندىعىنىڭ كەسٸبي قىزمەت سۋبەكتٸسٸ رەتٸندەگٸ رٶلٸ قانداي?
– قازاقستاندا باعالاۋ قىزمەتٸنٸڭ قالىپتاسۋ تاريحى 1995 جىلى وبلىس پەن قالالىق دەڭگەيدەگٸ جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ باعالاۋ جەنە تٸركەۋ باسقارماسىنىڭ قۇرىلۋىنان باستالادى.
1997 جىلى قر ەدiلەت مينيسترلiگiنiڭ جىلجىمايتىن مٷلiكتi جەنە زاڭدى تۇلعالاردى تiركەۋ جٶنiندەگi اگەنتتiگi قۇرىلىپ, ونىڭ باستى قىزمەتٸ مەن مiندەتتەرiنە جىلجىمايتىن مٷلiكتi باعالاۋ جاتتى. كەيٸننەن جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ باعالاۋ جەنە تٸركەۋ باسقارماسى «قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ جەنە زاڭدى تۇلعالاردى تٸركەۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ جىلجىمايتىن مٷلٸك جٶنٸندەگٸ ورتالىعى» مەملەكەتتٸك كەسٸپورنى بولىپ قايتا قۇرىلدى.
باعالاۋشى ماماندىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 1997 جىلى قر ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگi باعالاۋشىعا قويىلاتىن بiلiكتiلiك تالاپتارىن بەكiتكەن بولاتىن. وسىلايشا وسى كەسiپكە ەرەكشە مەرتەبە بەرٸلدi. ەل ٶمٸرٸندەگٸ جاڭا ٶزگەرٸستەر مەن نارىقتىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا سەيكەس, 2000 جىلعى 30 قاراشادا «قر باعالاۋ قىزمەتٸ تۋرالى» زاڭى قابىلدانىپ, ەلٸمٸزدەگٸ باعالاۋ قىزمەتٸ زاڭنامالىق تۇرعىدا ٶز قۇقىعىن الدى. باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان قر ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ.
جوعارى بٸلٸكتٸ مامانداردى دايارلايتىن ينستيتۋتتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتتەرٸنٸڭ وقۋ باعدارلاماسىنىڭ تٸزبەسٸندە سالالار بويىنشا «باعالاۋ» ماماندىعى پايدا بولىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكا سەكتورىندا جاڭا باعىت قالىپتاسادى.
2005 جىلعا قاراي بەلسەندٸ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ جەنە تۇتاستاي العاندا بانك سەكتورىن دامىتۋ پروتسەسٸ باستالعانىن ەسكەرٸپ, باعالاۋشى كەسٸبٸنٸڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ۋاقتىلى جەنە ٶزەكتٸ بولدى. باعالاۋشى قىزمەتٸنٸڭ جۇمىسى: شىعاراتىن قۇجات, باعالاۋ تۋرالى ەسەپ, قارىز قاراجاتىن بەرۋ ٷشٸن بانك جەنە كرەديت مەكەمەلەرٸنٸڭ شەشٸمدەرٸن قالىپتاستىرۋ نەگٸزٸندە جٷرگٸزٸلدٸ, بۇل تيٸسٸنشە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ دەربەس جەنە ماڭىزدى ينستيتۋتى رەتٸندەگٸ ماماندىقتىڭ ودان ەرٸ دامۋىن ٶزەكتەندٸردٸ.
2018 جىلى ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋگە كٶشۋ بويىنشا باعالاۋ قىزمەتٸ كەسٸبي سالاداعى بٸرٸنشٸ قارلىعاش بولدى, 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى باعالاۋ قىزمەتٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا زاڭى قابىلدانعاننان كەيٸن جەنە زاڭدا بەكٸتٸلگەن جاڭا تالاپتار مەن تەتٸكتەردٸ ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ەلەۋلٸ «پروبلەمالارعا» تاپ بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى مينيسترلٸگٸ باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان بولدى.
بۇل ٶزگەرٸستەر باعالاۋشىلاردىڭ كەسٸبي قىزمەتٸنە مەملەكەتتٸك ارالاسۋدى شەكتەۋگە جەنە تۇتاستاي العاندا ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋدٸ دامىتۋعا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن, باعالاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋعا, باعالاۋ قىزمەتٸ سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, باعالاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جەنە باعالاۋ قىزمەتٸن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كەلتٸرۋگە باعىتتالعان.
– باعالاۋ قىزمەتٸنٸڭ دامۋىنا قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان شارالار قاراستىرىلعان با? ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋدٸڭ تۇتاستاي باعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ دامۋىنا ەسەرٸ قانداي?
– بۇدان بۇرىن ايتىلعانداي, 2018 جىلى باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنا ەنگٸزٸلگەن ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ – قازاقستانداعى باعالاۋ قىزمەتٸن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ بولدى.
باعالاۋ قىزمەتٸ نارىقتىق جٷيەگە تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸن ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالالارىنىڭ بٸرٸ بولا وتىرىپ, كەسٸپكەرلٸك جەنە كەسٸبي قىزمەت جٷيەسٸندە ماڭىزدى رٶلگە يە بولۋدا.
باعالاۋشىلار پالاتالارىنىڭ قاتىسۋىمەن باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان باعالاۋ ستاندارتتارىن, قاعيدالارىن بەكٸتۋ, ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەيتٸن ۇيىمداردىڭ تٸزٸلٸمٸن جٷرگٸزۋ, باعالاۋشىلار پالاتالارىنا ٶز مٷشەلەرٸن باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرۋ بويىنشا ٶكٸلەتتٸكتەر بەرۋ, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جەنە ت.ب. نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قولداۋ كٶرسەتەدٸ.
ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋدٸ ەنگٸزۋمەن باعالاۋشىلار پالاتالارى سالا ٷشٸن كادرلار دايارلاۋ جەنە ونى جەتٸلدٸرۋ بويىنشا وقىتۋ, بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, ساپانى باقىلاۋ جەنە ت.ب. ساياساتتى ٶز بەتٸنشە جٷرگٸزە باستادى.
قازٸر باعالاۋشى دەپ باعالاۋشىلار پالاتالارىنىڭ بٸرٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ تابىلاتىن جەنە «باعالاۋشى» بٸلٸكتٸلٸگٸن راستايتىن كۋەلٸگٸ بار جەكە تۇلعا تانىلادى.
بٸزدٸڭ باعالاۋشىلارىمىز بٸلٸكتٸلٸگٸن ٷزدٸكسٸز ارتتىرۋدا جەنە بٸز دە ونى تالاپ ەتەمٸز. قازاقستاندىق باعالاۋشىلار پالاتالارى گرۋزييا, ارمەنييا, بەلورۋسسييا, ٶزبەكستان, رەسەي جەنە ت.ب. ەلدٸڭ تانىمال ماماندارىن, عالىمدارىن دەرٸس وقۋعا شاقىرادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا 4 باعالاۋشىلار پالاتاسى تٸركەلگەن.
زاڭنامانى, ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋ بويىنشا باعالاۋشىلاردىڭ قىزمەتٸن باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ فۋنكتسييالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن باعالاۋشىلار پالاتالارىنا كەسٸبي قوعامداستىق ٸشٸندە تۋىندايتىن قاقتىعىستاردى ٶز بەتٸنشە شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەرتٷرلٸ ىقپال ەتۋ جەنە رەتتەۋ قۇرالدارىن قالىپتاستىرۋعا قۇقىق بەرٸلدٸ.
ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىستا جاڭا فورماتتاردى ەنگٸزۋ, كەسٸبي مەسەلەلەردٸ شەشۋدە جاڭا كٶزقاراستار قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق مەملەكەت پەن كەسٸبي بٸرلەستٸك اراسىندا ەرٸپتەستٸك پلاتفورماسىن قۇرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرە وتىرىپ, باعالاۋ سالاسىن دامىتۋعا جەنە جەتٸلدٸرۋگە وڭ ىقپال ەتەدٸ.
– ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەاەو), تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا, شانحاي دوستاستىق ۇيىمىنا (شوس) جەنە ت.ب. ينتەگراتسييالىق مەسەلەلەردٸ دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, بٷگٸندە قازاقستاننىڭ باعالاۋشىلارى شەتەلدٸك باعالاۋشىلارمەن لايىقتى بەسەكەلەسۋگە دايىن دەپ ايتۋعا بولا ما? قازاقستاندىق باعالاۋشىلاردىڭ حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋ جيٸلٸگٸ قانداي?
– ەرينە, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق بايلانىستارىنىڭ دامۋى باعالاۋ قىزمەتٸنە دە ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
كٶپتەگەن ەرٸپتەستەرٸمٸز: كورولدٸك سيۋرۆەيەرلەر قوعامداستىعى RICS, ەۋروپالىق باعالاۋشىلار قاۋىمداستىعى توبى (TeGOVA), امەريكاندىق باعالاۋشىلار قوعامى (ASA) جەنە ت.ب. حالىقارالىق كەسٸبي ۇيىمداردىڭ مٷشەلەرٸ بولىپ تابىلادى جەنە باعالاۋ بويىنشا حالىقارالىق جوبالارعا ٷنەمٸ قاتىسادى. بٸزدٸڭ باعالاۋشىلار حالىقارالىق الاڭداردا ٶزدەرٸن لايىقتى كٶرسەتٸپ, قوعامدا جوعارى سەنٸمگە يە بولۋدا.
ەلەمدە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەر, بيزنەس-الاڭداردىڭ جاڭا سەكتورلارىن قالىپتاستىرۋ, نارىقتىڭ ٸرٸ ويىنشىلارىن ازيياعا, افريكاعا, لاتىن امەريكاسى ەلدەرٸنە باعدارلاۋ ٷردٸسٸنە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا, سونىڭ ٸشٸندە باعالاۋدا. ازييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى كٶپٸر بولىپ تابىلاتىن, ەجەلگٸ تٷركٸ تامىرى بار جەنە ەگەمەن حالىقارالىق سۋبەكت رەتٸندە قالىپتاسقان ەل رەتٸندە بٸز, سٶزسٸز, بەلسەندٸ قاتىسۋىمىز كەرەك ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
– سٸز قازاقستانداعى باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى بٸردەن-بٸر ٸرٸ كەسٸبي بٸرلەستٸكتٸڭ جەتەكشٸسٸ رەتٸندە ورتالىق ازييا مەن تٷركٸ ەلەمٸ باعالاۋشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ حالىقارالىق فورۋمىن ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ تابىلاسىز. وسى ٸس-شاراعا جان-جاقتى توقتالىپ ٶتسەڭٸز. ونىڭ كەسٸبي سالا مەن جالپى قوعام ٷشٸن ماڭىزى قانداي?
– ورتالىق ازييا مەن تٷركٸ ەلەمٸ باعالاۋشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ حالىقارالىق فورۋمى – بۇل ٸسكەرلٸك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, ونىڭ ٸشٸندە باعالاۋ قىزمەتٸندە دە تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋگە جەنە كەڭٸنەن دامىتۋعا باعىتتالعان ٸس-شارا. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تاريحي جەنە مەدەني مۇراسىن جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸمەن ىنتىماقتاستىق قاتىناستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ باعالاۋشى پالاتالارىنىڭ تىعىز جەنە ٷيلەستٸرٸلگەن ٶزارا ٸس-قيمىلى تۋرالى پٸكٸرگە كەلدٸك.
بۇل فورۋم 2023 جىلعى 01-03 ماۋسىم ارالىعىندا قاسيەتتٸ تٷركٸستان قالاسىندا ٶتكٸزٸلەدٸ. تٷركٸستان قالاسى كەزدەيسوق تاڭدالماعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ق. توقاەۆ 2021 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا ٶتكەن تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ بەيرەسمي سامميتٸندە تٷركٸستان قالاسىن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى رەتٸندە رەسمي تٷردە جارييالاعانى بارشاعا مەلٸم. سوندىقتان دا بٸز فورۋمدى كيەلٸ قالانىڭ تاريحي ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, قاسيەتتٸ تٷركٸستاندا ونىڭ ۇلى مۇرالارىمەن باستاۋدى جٶن سانادىق.
تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعى مەسەلەلەرٸنٸڭ جاندانۋىنا – تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىن (OTگ) قۇرۋعا بايلانىستى ونىڭ شەڭبەرٸندە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ بانكتٸك قاۋىمداستىقتارى كەڭەسٸ قۇرىلدى.
بٸرتۇتاس ساياساتتىڭ قالىپتاسۋ ٷردٸسٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٸز دە كەسٸبي قىزمەتتٸڭ جاڭا سۋبەكتٸسٸن – تٷركٸ باعالاۋشىلار كەڭەسٸن (TسO) قۇرۋ تۋرالى تۇجىرىم جاسادىق.
ورتالىق ازييا مەن تٷركٸ ەلەمٸن باعالاۋشىلاردىڭ بٸرٸنشٸ حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا تٷركييا, ەزٸربايجان, قازاقستان, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستاننىڭ باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى كەسٸبي بٸرلەستٸكتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ (TسO) قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويادى.
تٷركٸ باعالاۋشىلار كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ باعالاۋشىلار پالاتالارى مەن ولارعا مٷشە ۇيىمدار اراسىنداعى ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالاتىن بولادى: باعالاۋ قىزمەتٸ جەنە قارجى سالاسىندا سامميتتەردٸڭ, فورۋمداردىڭ, كونفەرەنتسييالاردىڭ, سەمينارلاردىڭ, ۆەبينارلاردىڭ جەنە ت.ب. جالپى پلاتفورمالارىن ۇيىمداستىرۋ; ترەنينگتەر مەن تەجٸريبە الماسۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋدى; باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنداعى اعىمداعى قارجىلىق, ەكونوميكالىق دەرەكتەرمەن, نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەرمەن جەنە باسقا دا تيٸستٸ اقپاراتپەن الماسۋ; قاتىسۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق كەڭٸستٸگٸندە تاۋارلاردىڭ, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ جەنە كاپيتالداردىڭ قوزعالىسىن جوعارى ساپالى باعالاۋ (باعالاۋ جٶنٸندەگٸ كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸ) سٷيەمەلدەۋدٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن العىشارتتار قالىپتاستىرۋ; باعالاۋ قىزمەتٸنٸڭ ۇلتتىق نارىقتارىن ينتەگراتسييالاۋ تۋرالى باستامالاردى ەزٸرلەۋ, جٷزەگە اسىرۋ/قولداۋ جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق; باعالاۋشىلاردى حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق; جەنە ت.ب.
بۇل بٸزدٸڭ باعالاۋشىلارعا وقىتۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جەنە تەجٸريبە الماسۋ تۇرعىسىنان ٷلكەن كٶمەك بولادى دەپ ويلايمىن. تٷركٸ باعالاۋشىلار كەڭەسٸن قۇرۋ جەنە ونىڭ قىزمەتٸ ەلٸمٸزدە جەنە جالپى ٶڭٸردە باعالاۋ قىزمەتٸن دامىتۋ ٷشٸن تاعى بٸر قادام بولماق.
– بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە باعالاۋ ينستيتۋتىن ودان ەرٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ سٸزدٸڭ كەسٸبي پايىمداۋىڭىز قانداي?
– ەرينە, نارىقتىق ەكونوميكا جٷيەسٸ باعالاۋ ينستيتۋتىنسىز جۇمىس جاساي المايدى, باعالاۋ قىزمەتٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالىق قۇجاتتاردا ايقىندالعانداي ەكونوميكانىڭ باسقا ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتٸن تۇراقتى دامۋدى تالاپ ەتەدٸ. ال بۇل باعالاۋ قىزمەتٸن رەتتەۋ مەسەلەلەرٸندەگٸ مەملەكەت پەن كەسٸبي قوعامداستىقتىڭ رٶلٸ مەن ورنىن زاڭنامالىق ايقىنداۋ قاجەتتٸلٸگٸن تۋىنداتادى.
باعالاۋ قىزمەتٸ سالاسىنا ەنگٸزٸلگەن ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ كەسٸبي قىزمەتتٸڭ نەتيجەلەرٸ ٷشٸن جەكە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا, قىزمەتتٸڭ رەتتەۋشٸ ستاندارتتارى مەن ەرەجەلەرٸن ەزٸرلەۋگە, كەسٸپتٸڭ اشىقتىعى مەن تۋىندايتىن داۋلار مەن پروبلەمالاردى دەربەس رەتتەۋگە باستاما بەردٸ.
ينۆەستيتسييالىق جوبالاردا جەنە كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸن دامىتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن باعالاۋ قىزمەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, سونداي-اق سەرپٸندٸ دامىپ كەلە جاتقان ماماندىق بولا وتىرىپ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ كەسٸبي باعالاۋشىلار قوعامداستىعى ٷكٸمەت الدىنا قويىلعان مٸندەتتەردٸ ٸسكە اسىرۋ بويىنشا كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايتىنى جەنە كەسٸپكەرلٸككە كەسٸبي قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
قازاقستاننىڭ 20 جىلدان استام دامۋ كەزەڭٸندەگٸ باعالاۋ قىزمەتٸ سالادا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان وڭ ٶزگەرٸستەردٸ انىقتادى جەنە نارىقتىڭ باعىتىنا سەيكەس, كەسٸبي باعالاۋشىلار مەن كەسٸبي قوعامداستىقتاردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋگە دايىن.
