يە, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان ەيەلدەر دە, ەرلەر دە زارداپ شەگۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, ەدەتتەگٸدەي ەڭ وسال ادامدار توبىنا ەلٸ دە ەيەلدەر جاتادى.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنا قاراماستان بٷكٸل ەلەم ٷشٸن دە ٶزەكتٸ بولىپ تۇر. قازاقستاندا ەيەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كٷن سايىن جاسالىپ جاتىر. بۇعان قۇزىرلى ورگانداردىڭ كٷن سايىن جارييالاپ جاتاتىن دەرەكتەرٸ دەلەل بولا الادى, ٶزٸمٸزدٸڭ دە كۋە بولعان كەزدەرٸمٸز از ەمەس. جٷزدەگەن وتانداستارىمىز جاقىندارىنىڭ قولىنان ٶز ٷيلەرٸندە قازا تابادى. بۇرىمدىلاردىڭ شاراسىزدىقتان ادام ٶلتٸرٸپ, تەمٸر تورعا قامالعاندارى دا جەتەرلٸك. سونداي-اق, ستاتيستيكا قازاقستاندا سوڭعى بەس جىلدا ەيەلدەرگە قارسى جاسالعان اۋىر قىلمىستاردىڭ سانى 153 پايىزعا, وتباسى مەن تۇرمىستىق سالادا 2,3 ەسەگە ٶسكەنٸن ايعاقتايدى.
«كەم دەگەندە 160 ەلدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ بار, ال 144 ەلدە جۇمىس ورنىنداعى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ قولدانىستا. دەگەنمەن, وسىنداي قۇجاتتار بولا تۇرا, بۇل ولاردىڭ ەرقاشان حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ۇسىنىمدارعا سەيكەس كەلەتٸنٸن نەمەسە ولاردىڭ قاتاڭ تٷردە ورىندالاتىنىن بٸلدٸرمەيدٸ», - دەپ كٶرسەتٸلگەن بۇۇ-نىڭ ەيەلدەرگە قاتىستى ەسەبٸندە.
سونىمەن قاتار, قازاقستاندا ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرەتٸن, ميتينگتەرگە, شەرۋلەرگە, ەرەۋٸلدەرگە شىعاتىن ەيەلدەردٸڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ, جەكەلەگەن مٷددەلٸ بەلسەندٸلەردٸڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنى اتاپ ٶتكەن جٶن.
سونداي-اق, بۇۇ ەيەلدەر ۇيىمى وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق تٷرلەرٸن دە سيپاتتايدى. ٶيتكەنٸ, بۇل تەك فيزيكالىق كٷش قولدانۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ, سەرٸكتەسكە ەلٸمجەتتٸك تانىتۋ ارقىلى اۋىرتپالىق كەلتٸرۋدٸ نەمەسە سوعان ەرەكەت ەتۋدٸ, مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋدەن باس تارتۋدى نەمەسە الكوگولدٸ جەنە ەسٸرتكٸ قولدانۋعا مەجبٷرلەۋدٸ قامتيدى. مىسالى, ەكونوميكالىق قييانات قارجىلىق رەسۋرستاردى تولىق باقىلاۋ, اقشاعا قول جەتكٸزۋدەن ايىرۋ جەنە مەكتەپكە نەمەسە جۇمىسقا بارۋعا تىيىم سالۋ ارقىلى قارجىلىق تەۋەلدٸلٸكتٸ تۋدىرۋ نەمەسە قۇرۋ شارالارىن بٸلدٸرەدٸ.
پسيحولوگييالىق زورلىق-زومبىلىق قورقىتۋ ارقىلى مەجبٷرلەۋدەن بايقالادى. ەموتسيونالدىق زورلىق-زومبىلىق ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋىن ٷنەمٸ سىناۋ ارقىلى تٶمەندەتۋدٸ قامتيدى. مۇنىڭ سالدارىنان جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قابٸلەتتەرٸ تٶمەندەيدٸ; اۋىزشا قورلىق سٶزدەرگە كٶنبٸستٸك تانىتادى; سەرٸكتەستٸڭ بالالارمەن قارىم-قاتىناسىنا زييان كەلتٸرەدٸ; دوستارىمەن جەنە وتباسىمەن كەزدەسۋدە كەدەرگٸلەرگە تاپ بولادى.
حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ساراپشىلارى ەيەلگە قانداي بەلگٸلەر قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعانىن بٸلدٸرەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن. اگرەسسور جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ەربٸر ەرەكەتٸن باسقارادى. قاي جەردە جەنە كٸممەن جٷرگەنٸن ٷنەمٸ قاداعالاپ وتىرادى. دوستارمەن جەنە تۋىستارمەن قارىم-قاتىناسىنا قارسى تۇرادى, جۇمىسقا نەمەسە مەكتەپكە بارۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. سونىمەن قاتار زورلىق كٶرسەتۋشٸ ٶزٸنٸڭ حابارلامالارىنا, ەلەكتروندىق پوشتالارىنا جەنە قوڭىراۋلارىنا دەرەۋ جاۋاپ بەرۋٸن تالاپ ەتەدٸ.
قيياناتشى قىزعانىش كٶرٸنٸستەرٸن ۇيىمداستىرادى جەنە سەرٸگٸن ٷنەمٸ ساتقىندىقپەن ايىپتايدى. سونىمەن قاتار وعان قاتىستى كەز كەلگەن شەشٸمدٸ قابىلداۋعا تىرىسادى, نە جەيتٸنٸن, قانداي كيٸم كيەتٸنٸن, تٸپتٸ دەرٸ-دەرمەكتەردٸ نەمەسە كونتراتسەپتيۆتەردٸ قالاي قابىلداعانىن باقىلايدى. مۇنىڭ بارلىعى قورلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سىرتقى تٷرٸن, قىزىعۋشىلىقتارىن نەمەسە ينتەللەكت دەڭگەيٸن كەلەمەجدەپ, رەنجٸتەدٸ. سەرٸگٸن باسقا ادامداردىڭ الدىندا ماسقارالاۋعا, مٷلكٸنە زييان كەلتٸرۋگە جەنە قىمبات دٷنيەلەرٸن جويۋعا تىرىسۋى مٷمكٸن.
وتباسىلىق تيران تەز اشۋلانىپ, اگرەسسيياعا بەرٸلەدٸ, ونىڭ اشۋىنا نە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بولجاۋ ەشقاشان مٷمكٸن ەمەس. ول ٶزٸنٸڭ اشۋلانعانى ٷشٸن سەرٸگٸن كٸنەلاۋى مٷمكٸن. ول سەكسۋالدىق زورلىق-زومبىلىققا, سونىڭ ٸشٸندە باسقا دا جەبٸرلەۋ, قورلاۋ ەرەكەتتەرٸنە بەيٸم ولاردى قولدانۋعا ەردايىم دايىن.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جاقىن ادامداردىڭ قورقىنىشىنان زارداپ شەككەندەرگە ۇسىنىستارىن دا ەزٸرلەگەن. مەسەلەن, سەنٸمدٸ دوسىڭىزبەن, جانۇياڭىزبەن نەمەسە كٶرشٸڭٸزبەن مۇڭىڭىزدى بٶلٸسٸڭٸز. كٶمەك قاجەت بولعان جاعدايدا بٸرگە ەرەكەت ەتۋ جوسپارىن جاساڭىز. قاۋٸپسٸز بايلانىسۋعا كٶمەكتەسۋ ٷشٸن قۇپييا كودتى نەمەسە بٸرنەشە كودتىق سٶزدەردٸ, سٶيلەمدەردٸ نەمەسە ەمودزيلەردٸ ويلاپ تابۋعا بولادى. دەرٸحاناعا نەمەسە ازىق-تٷلٸك دٷكەنٸنە بارۋ كەرەك دەگەن سىلتاۋمەن دە قاشۋ ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋگە, سول جەردە تەلەفونمەن كٶمەك سۇراۋعا مٷمكٸندٸك بار. كٷننٸڭ ەرتٷرلٸ ۋاقىتىندا ٷيدەن شىعۋدىڭ بٸرنەشە دەلەلدٸ سەبەپتەرٸن ويلاسىتىر قويعان جٶن. ەرقاشان قۋاتى تولىق تەلەفوندى قولىڭىزدا بولعانى دۇرىس.
ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, ەلەمدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان ەيەلدەردٸڭ 40 پايىزعا جۋىعى كەز كەلگەن كٶمەككە جٷگٸنەدٸ. كٶپ جاعدايدا وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ, دوستارىنىڭ, سيرەك جاعدايدا رەسمي مەكەمەلەردٸڭ اراشالاپ الۋىن سۇرايدى. 10 پايىزدان ازى پوليتسيياعا ارىزدانادى. «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ ناقتى ستاتيستيكاسى رەسمي دەرەكتەردەن ەلدەقايدا جوعارى», - دەيدٸ ماماندار.
«بٸز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى قولدايمىز. دەگەنمەن, قوعام ٶزگەرمەسە, ەڭ قاتال زاڭنىڭ ٶزٸ ورىندالمايتىنىن تٷسٸنۋ كەرەك. كەز كەلگەن نىسانداعى زورلىق-زومبىلىققا مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋ, زارداپ شەككەندەرگە كٶمەك پەن قولداۋ كٶرسەتۋ جەنە جاقىن جەردە بٸرەۋدٸڭ باسىنا قيىندىق تٷسسە, ٷنسٸز قالماۋ كەرەك. بٸز سوندا عانا گەندەرلٸك زورلىق-زومبىلىقتى جويا الامىز», - دەپ جازادى بۇۇ-نىڭ ەيەلدەر كەڭەسٸ.
قازاقستاندىق فەمينيستٸك قوزعالىستىڭ بەلسەندٸسٸ, FemAgora فەمينيستٸك قورىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ فاريزا وسپان دا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتى باسىنان ٶتكەرگەن, سوندىقتان ول بۇل پروبلەمانى جاقسى تٷسٸنەدٸ ەرٸ جان-تەنٸمەن سەزٸنەدٸ.
«زورلىق-زومبىلىق بارلىق جەردە بار, ول ەر ەلدە بولۋى مٷمكٸن, بۇل مەنتاليتەتكە ەمەس, جٷيەگە قاتىستى. كٶبٸنەسە اگرەسسور پوليتسييانىڭ جەبٸرلەنۋشٸگە سەنبەۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن بٸلەدٸ», – دەيدٸ ف.وسپان.
فاريزا وسپان داعدارىس ورتالىقتارىمەن جان-جاقتى جۇمىس ٸستەۋ, ولارعا قارجىلىق جەنە اقپاراتتىق قولداۋ كٶرسەتۋ, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸن وقىتۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن زاڭ ەزٸرلەۋ, مەسەلەنٸ تٷرلٸ دەرەككٶزدەردە كٶرسەتۋ ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن شارۋالار ەكەنٸنە سەنٸمدٸ.
بەلسەندٸ تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تٸركەۋدٸ دەكلاراتيۆتٸلٸكتەن ەشكەرەلەۋ سيپاتىنا كٶشٸرۋ جوسپارى تۋرالى دا پٸكٸر بٸلدٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, اگرەسسوردى پسيحولوگپەن جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷرلەۋ ٶتە ماڭىزدى. اگرەسسييامەن بايلانىستى پروبلەمالار تۋىنداعان جاعدايدا, زورلىق-زومبىلىق جاسايتىن ادامعا پسيحولوگييالىق تەراپييانىڭ مٸندەتتٸ ٶتۋٸن تاعايىنداۋ قاجەت. بٸراق سوندا دا اگرەسسييا مەسەلەسٸ تەز جويىلمايدى. تەراپييادان ٶتۋدٸ قاجەت ەتەدٸ, سوندا عانا ول قاتەلٸكتەرٸن تٷسٸنەتٸن بولادى. سونىڭ ٶزٸندە جاۋاپتى ٶكٸلدەر تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كٶرگەن وتباسىنداعى جاعدايدى قاداعالاپ, ەيەلٸەن, بالالارىمەن, كٶرشٸلەرٸمەن بايلانىستا بولعانى ابزال.
پسيحولوگ سالتانات مەۋسەيٸتوۆا دا ەلدەگٸ ەر وتباسىنداعى زورلىقشىل جاندار مامانداردىڭ كٶمەگٸنە مۇقتاج دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, اگرەسسورلار كٶبٸنەسە ٶز ەموتسييالارىن باسقارۋدى بٸلمەيدٸ, قاقتىعىستى دۇرىس دەپ سانايدى. ال پسيحولوگ ونىمەن جۇمىس ٸستەگەندە, سەزٸمدەرٸنە تٶتەپ بەرە الۋى تيٸس. پسيحولوگتار ونداي ازاماتتارمەن جۇمىس ٸستەگەندە بالا كەزٸندەگٸ سيتۋاتسييالارعا نازار اۋدارۋى كەرەك, جاس كەزٸندە ٶمٸرٸندە زورلىق-زومبىلىق بولعان-بولماعانىن, ونىڭ قانداي بولعانىن انىقتاعانى جٶن. وسىنىڭ ٶزٸ ناقتى دياگنوز قويۋعا سەپتەسەدٸ. كەيدە اگرەسسييانىڭ سەبەبٸ ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالار, تاڭىلعان جەنە دۇرىس تٷسٸندٸرٸلمەگەن دٸني سەنٸمدەر بولۋى مٷمكٸن. كٶبٸنەسە بۇزاقىلاردىڭ ٶزدەرٸ بالالىق شاعىندا قورلىق كٶرگەن بولىپ شىعادى.
فاريزا وسپاننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى قوعام ەلدەقايدا پاتريارحالدىق ساناتقا جاتادى. سونىمەن قاتار, بۇل سالادا شەشٸم قابىلداي الاتىن ەيەلدەر جيٸ كەزدەسپەيدٸ, ال بيلٸكتەگٸ ەر ادامدار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ نە ەكەنٸن جەبٸرلەنۋشٸ تۇرعىسىنان تٷسٸنۋٸ ەكٸتالاي.
سالتانات مەۋسەيٸتوۆا زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەڭ قيىن تٷرٸ پسيحولوگييالىق ەكەنٸن, ٶيتكەنٸ ول ٶتە جاسىرىن تٷردە: سىن, پاسسيۆتٸ اگرەسسييا, ەلەمەۋ, ورىنسىز ەزٸل-قالجىڭ, سودان كەيٸن ونىڭ بەرٸ قورلاۋعا, ودان كەيٸن فيزيكالىق كٷش كٶرسەتۋگە ۇلاساتىنىن اتاپ ٶتتٸ. كٶبٸنەسە زورلىق-زومبىلىقتىڭ پسيحولوگييالىق تٷرٸ باسقا تٷرلەرٸمەن بٸرگە جٷرەدٸ.
نەلٸكتەن ەيەلدەر ٶزٸن زورلاۋشىلاردىڭ قاسىندا قالا بەرۋدٸ قالايدى? ەگەر وتباسىنداعى ەيەل قانداي دا بٸر زورلىق-زومبىلىق كٶرگەن بولسا, وندا ول بۇعان شىدامدىلىق تانىتادى جەنە كٶمەك سۇراۋ سەتٸن جيٸ كەيٸنگە قالدىرادى. يە, قوعام دا, تۋىستارى دا مۇنى قالىپتى جاعداي دەپ بەلگٸ بەرەدٸ. ەگەر بۇل كلاسسيكالىق اگرەسسور بولسا, وندا ول ەيەلدٸ الدىمەن وتباسىنان, سودان كەيٸن دوستارىنان, جۇمىستان الشاقتاتادى. بۇل ەيەلدٸڭ جالعىز بايلانىسى – كٷيەۋٸ بولىپ قالادى, ول ونى ٷنەمٸ ەشكٸممەن ارالاسپاۋعا يتەرمەلەيدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ەيەل بۇل ٶزٸنٸڭ بويىنداعى پروبلەما ەمەس ەكەنٸنە سەنە باستايدى, سوندىقتان ول كەتپەيدٸ. اگرەسسور دا ونىڭ قاسىندا قالۋى ٷشٸن بەرٸن جاسايدى.
كەيدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ورىن الادى, ەيەل رەنجيدٸ, ٷيدەن داعدارىس ورتالىقتارىنا, تۋىستارىنا كەتٸپ تىنادى. بٸراق كٶپ ۇزاماي بٸتٸمگەرشٸلٸك كەزەڭٸ باستالادى.
بۇل ورايداعى تاعى بٸر مەسەلە – قاجەتتٸ زاڭداردىڭ جوقتىعى: تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قىلمىستىق ەمەس, ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىندا عانا, سوندىقتان ەيەل بۇل ٷشٸن تيران ەرٸنٸڭ جازالانبايتىنىن تٷسٸنەدٸ.
«داعدارىس ورتالىقتارى ٶتە كٶپ. وندا ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتٸڭ سەگٸز تٷرٸ بار: زاڭگەرلەر, پسيحولوگتار, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر, پەداگوگتار, ياعني بارلىق ٶتٸنٸشتەرگە كٶمەكتەسەتٸن ماماندار. سونداي-اق ولار بالالاردى مەكتەپكە ورنالاستىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ, بالاباقشالارمەن مەموراندۋمدار بار, زارداپ شەگۋشٸ ەيەلدٸ جۇمىسقا ورنالاستىرادى, ەگەر ول جۇمىسقا ورنالاسپاسا, قىسقا مەرزٸمدٸ كۋرستاردا وقۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ. ول جەردە التى ايعا دەيٸن تۇرۋعا, جۇمىس تاۋىپ, قوسىمشا تابىس تابۋعا قۇقىعى بار, وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەيەلدەر كٶبٸنە كەتٸپ قالادى, بٸراق كەيبٸرەۋلەرٸ قايتىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ سالتانات مەۋسەيٸتوۆا.
ەگەر زورلىق-زومبىلىق قۇربانى تۋىستارىنان, قوعامنان, پوليتسييادان, سوتتان كٶمەك الا الماسا, وندا تٸپتٸ قورقىنىشتى بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, ول دا قىلمىس جاساۋعا قابٸلەتتٸ ادامعا اينالادى.
«ەيەلدەر تٶزٸمنٸڭ شەگٸنە جەتكەندە زەبٸر كٶرسەتۋشٸنٸ ٶلتٸرٸپ تىنادى. سەبەبٸ, ول وسى وتباسىنان شىعا المايتىنىنا كٶزٸ جەتكەن, اگرەسسور ونى قايدان بولسا دا تاۋىپ الادى, تٸپتٸ, ٶمٸرٸنە, بالالارىنا زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. ال مۇنداي جاعدايدا بۇرىمدىلار نەزٸك بولسا دا, ەشتەڭەدەن تايىنبايدى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ سالتانات مەۋسەيٸتوۆا.
بۇل ٶزٸن-ٶزٸ قورعاۋ ٷشٸن جاسالعان كٸسٸ ٶلتٸرۋ بولۋى مٷمكٸن نەمەسە بۇل جوسپارلانعان كٸسٸ ٶلتٸرۋ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸندٸردٸ. بٸراق ەكٸ جاعدايدا دا قوعامدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋدىڭ جۇمىس ٸستەيتٸن جٷيەسٸ قۇرىلسا, قايعىلى جاعدايدىڭ الدىن الۋعا بولار ەدٸ.
جامبىل وبلىسىندا «تٸرشٸلٸك» جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ٸس-شاراسى اياسىندا پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىندا «كٷزەت تەرتٸبٸ», «ەرەكشە تالاپتار» ساناتتارى بويىنشا ەسەپتە تۇرعان تۇرعىندارمەن ەڭگٸمەلەسۋگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل ساناتتاردا ماسكٷنەم, ناشاقور, دۇرىس ەمەس وتباسىلار دا بار. سونداي-اق, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ ازاماتتارعا قۇقىق بۇزۋشىلىق ٷشٸن قانداي جازالار قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸن جان-جاقتى ەڭگٸمەلەپ بەرەدٸ. ٶزدەرٸنە قاتىستى قورعاۋ نۇسقاماسى نەمەسە ارنايى تالاپ شىعارىلعان ازاماتتاردىڭ بەلگٸلەنگەن شەكتەۋلەردٸ ساقتاۋى تەكسەرٸلەدٸ.
مٸنە, وسىنداي جٷيە, ەڭ بولماعاندا ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىندا ٶز دەڭگەيٸندە جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. بۇل كٶپتەگەن قايعىلى وقيعالاردىڭ الدىن الادى.
انار سابىروۆا
