ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٶتكٸزٸلگەن تەربيە جيىنى قىزۋ تالقىعا تٷستٸ. Qumash Telegram-ارناسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, شاراعا بٸرٸنشٸ كۋرستىڭ ستۋدەنت قىزدارى قاتىسقان. جيىن بارىسىندا ولارعا "قىز بالا يناباتتى, يبالى بولۋى كەرەك", "اشىق-شاشىق كيٸنۋگە بولمايدى", "ەر ادامدى كٶرگەندە يٸلٸپ سەلەم بەرۋ – ەدەپ بەلگٸسٸ", "ۇزىن بەلدەمشە – تەربيەنٸڭ نىشانى" دەگەن مازمۇنداعى ناسيحات جٷرگٸزٸلگەن. سونىمەن قاتار ەرتٷرلٸ جاستاعى ەر ادامداردىڭ قىزداردىڭ مٸنەز-قۇلقى جايلى ايتقان ۆيدەوروليكتەرٸ كٶرسەتٸلگەن. بۇل وقيعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. جەلٸدە "نەگە تەك قىزدار? جٸگٸتتەرگە نەگە ەشتەڭە ايتىلمايدى?", "ەيەلدەردٸ ەمەس, ەرلەردٸ دە تەربيەلەڭٸزدەر" دەگەن سىني پٸكٸرلەر كٶبەيدٸ.
بەلگٸلٸ فەمينيست ايگەرٸم قۇسايىنقىزى Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنە بەرگەن پٸكٸرٸندە مۇنداي تەربيەلٸك شارالار گەندەرلٸك تەڭدٸككە قايشى ەكەنٸن جەنە زايىرلى وقۋ ورىندارىندا مۇنداي ناسيحاتقا جول بەرٸلمەۋٸ كەرەگٸن العا تارتتى.
"بۇل جاعداي – قازاق قوعامىنداعى گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ جەنە ۇلتتىق دەستٷردٸ ٷستٸرت ەرٸ پاتريارحالدىق تۇرعىدا تٷسٸندٸرۋدٸڭ سالدارى دەپ باتىل ايتا الامىز. ەكٸ فاكتور دا بٸر-بٸرٸن “تولىقتىرىپ”, وسىنداي وقيعالاردىڭ قايتالانۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. قازاقستانداعى ەيەلدەردٸڭ 54%-ى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەدٸ (ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى, 2024), بۇل – ولاردىڭ بٸلٸم الۋعا دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ايعاعى. دەگەنمەن 2024 جىلى “گەندەرلٸك الشاقتىق يندەكسٸ” بويىنشا قازاقستان 146 ەلدٸڭ ٸشٸندە ەلەمدٸك جٷزدٸككە دە ەنبەيدٸ. ەسٸرەسە, ساياسي قاتىسۋ مەن ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەر باعىتىندا ٷلكەن الشاقتىق بار. بۇل كٶرسەتكٸشتەر قوعامدا ەلٸ دە قىزداردىڭ ەلەۋمەتتٸك رٶلٸن شەكتەۋ تەجٸريبەسٸنٸڭ بار ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ", - دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بٸلٸم مەن سىني ويلاۋدى دامىتۋى تيٸس ۋنيۆەرسيتەت سەكٸلدٸ مەكەمەنٸڭ دەل وسىنداي سيپاتتاعى جيىن ۇيىمداستىرۋى – ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە ورنىققان گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەردٸ قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ايقىن مىسالى.
"يۋنەسكو-نىڭ 2022 جىلعى بايانداماسىنا سەيكەس, پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ 73%-ىندا بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە گەندەرلٸك بەيتاراپتىلىق پرينتسيپتەرٸ تولىق ەنگٸزٸلمەگەن. بۇل قازاقستاندا بايقالىپ وتىرعان احۋالدىڭ كەڭٸرەك جٷيەلٸ سيپاتى بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قىز بالالاردىڭ سىرتقى كەلبەتٸ مەن مٸنەز-قۇلقىنا باعىتتالعان تالاپتار – بۇل قوعامدىق كەڭٸستٸكتەگٸ ەيەلدەردٸڭ ەركٸندٸگٸن شەكتەۋدٸڭ تٸكەلەي تەسٸلٸ. مۇندا "ەدەپ" پەن «يناباتتىلىق» ۇعىمدارى گەندەرلٸك كودتاۋ ارقىلى تەك ەيەلدەن تالاپ ەتٸلەدٸ, ال ەر ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ نازاردان تىس قالاتىنى – پاتريارحالدى نورمانىڭ كلاسسيكالىق بەلگٸسٸ. مىسالى: يۋنيسەف زەرتتەۋٸ (2021) كٶرسەتكەندەي, قازاقستاندىق جاسٶسپٸرٸم قىزداردىڭ 38%-ى «قوعامدا ەيەلدەردٸڭ جٷرٸس-تۇرىسىنا قاتىستى تالاپتار ەدٸلەتسٸز" دەپ سانايدى. بۇل ولاردىڭ ٸشكٸ قارسىلىعىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى", - دەيدٸ ول.
فەمبيكە ۇلتتىق دەستٷردٸڭ دۇرىس تٷسٸندٸرٸلمەۋٸن دە سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق تاريحىندا ەيەلدەرگە ٷلكەن قۇرمەت كٶرسەتٸلگەن. مىسالى, بوپاي حانىم مەن ايعانىم حانىم سيياقتى تاريحي تۇلعالار قوعامنىڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٸستەرٸنە بەلسەنە ارالاسقان.
"بٸراق بٷگٸنگٸ قوعامدا ۇلتتىق مەدەنيەت دەگەنٸمٸزدٸ جيٸ بٸرجاقتى – ەيەلدٸ تەك باعىنىشتى, ٷنسٸز, “ۇزىن ەتەكتٸ” بەينەدە كٶرۋمەن شەكتەپ وتىرمىز. بۇل – دەستٷردٸ قازٸرگٸ پاتريارحالدى كٶزقاراسپەن بۇرمالاۋدىڭ بٸر ٷلگٸسٸ. ايتالىق, 2020 جىلعى قر وتباسىلىق قاتىناستارعا ارنالعان ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋٸندە رەسپوندەنتتەردٸڭ 59%-ى "ەيەلدٸڭ مٸندەتٸ – كٷيەۋٸنە باعىنۋ" دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل مەدەني تٷسٸنٸكتٸڭ ارحايكالىق سيپاتىن ايقىن كٶرسەتەدٸ. بۇل ەرەكەت ارتىندا تۇرعان دٷنيەتانىم – پوستسوۆەتتٸك كەڭٸستٸكتە كەڭ تارالعان نەوكونسەرۆاتيۆتٸك جەنە نەوپاتريارحالدى يدەولوگييا. ونىڭ مەنٸ: ەيەل – قوعامنىڭ “مورالدىق تٸرەگٸ”, سوندىقتان ونىڭ جٷرٸس-تۇرىسى ٷنەمٸ قاداعالانۋى تيٸس; ال ەر ادامنىڭ ەرەكەتٸ ەكٸنشٸ كەزەكتەگٸ مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل كٶزقاراس ەيەلدٸڭ قوعامداعى ورنىن نەگٸزٸنەن وتباسىلىق-رەپرودۋكتيۆتٸك رٶلگە باعىتتاعىسى كەلەدٸ", - دەپ قوستى ول.
قۇسايىنقىزى ەلٸمٸزدە ەربٸر ٷشٸنشٸ ەيەل ٶمٸرٸندە كەم دەگەندە بٸر رەت زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىنىن دا اتاپ ٶتتٸ.
"بۇل قوعامدا ەيەلدەردٸڭ رٶلٸن تٶمەندەتەتٸن جەنە باقىلاۋعا تىرىساتىن ديسكۋرس قالاي ەرەكەت ەتەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بۇل باستاماسى گەندەرلٸك تەڭدٸككە قارسى رەگرەسسيۆتٸ قادام ەرٸ ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ كونسەرۆاتيۆتٸ كوديفيكاتسييالاۋدىڭ نەتيجەسٸ. ەگەر راسىمەن دە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاعىمىز كەلسە, وندا ەيەلدٸڭ دە, ەر ادامنىڭ دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸن, قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن تەڭ دەرەجەدە تالقىلاۋىمىز كەرەك. ەيتپەسە بۇل “تەربيە ساعاتتارى” زاماناۋي قوعامعا كەرەعار ەسەر ەتەدٸ دە, قىزداردىڭ بٸلٸم الۋداعى, قوعامدىق ٶمٸردەگٸ بەلسەندٸلٸگٸنە كەرٸ ىقپالىن تيگٸزەدٸ", - دەپ قوستى ول.
قۇسايىنقىزى بۇل قۇبىلىستىڭ ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن العا تارتتى. ونىڭ پٸكرٸنشە, قازاق قوعامى مەن جالپى پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸك پاتريارحالدى جٷيە بولىپ قالىپتاسقان.
"مۇنداي جٷيەدە ەيەل ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتٸ مەن جٷرٸس-تۇرىسى – قوعامنىڭ “مورالدىق كاپيتالى” رەتٸندە قاراستىرىلادى. ياعني, ەيەلدٸڭ “تەرتٸپتٸلٸگٸ” بٷكٸل قوعامنىڭ ابىرويىمەن بايلانىستىرىلىپ, “نامىس” ۇعىمى كٶبٸنە ەيەلگە عانا تەلٸنەدٸ. يۋنيسەف-تٸڭ 2023 جىلعى دەرەگٸ بويىنشا, قازاقستاندا اتا-انالاردىڭ 70%-ى قىز بالا تەربيەسٸندە يناباتتىلىق پەن ۇيات مەسەلەسٸن باستى ورىنعا قويادى, ال ۇل بالالار ٷشٸن بۇل كٶرسەتكٸش تەك 32% عانا. بۇل قوعامنىڭ تەربيە سالاسىندا قانداي "ەكٸۇداي ستاندارت" ۇستانىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. نەگە تەك قىزدارعا باعىتتالادى? ٶيتكەنٸ پاتريارحالدى سانادا ەيەل – “ەلسٸز”, ونى "باعىتتاپ, تٷزەپ وتىرۋ كەرەك" دەگەن تٷسٸنٸك بار. بۇل ستەرەوتيپ تەك بٸزدٸڭ ەلدە ەمەس, بٷكٸل ەلەمدە بايقالادى: ەيەل سەكسۋاليزاتسييانىڭ وبەكتٸسٸنە اينالىپ, ونىڭ جٷرٸس-تۇرىسى – قوعامدىق باقىلاۋدىڭ باستى نىسانىنا اينالادى.
فرانتسۋز ەلەۋمەتتانۋشىسى پەر بۋردەنٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جٷيە “سيمۆوليكالىق زورلىقتىڭ” كٶرٸنٸسٸ, ياعني ەيەلدەر ٶزدەرٸن شەكتەۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپ, ونى قالىپتى نەرسە رەتٸندە قابىلداۋعا مەجبٷر بولادى. جٸگٸتتەرگە قاتىستى تەربيە نەگە ەسكەرۋسٸز? بۇل – ەكٸۇداي ستاندارتتىڭ كلاسسيكالىق مىسالى. جٸگٸتتەرگە ارنالعان تەربيەلٸك ەڭگٸمەلەر سيرەك ايتىلادى, ٶيتكەنٸ قوعامدا “جٸگٸتكە بەرٸ جاراسادى”, “ەركەك – تٷزدٸڭ ادامى” دەگەن كٶزقاراس بار. مۇنداي ۇستانىمدار ەر ازاماتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىپ قويادى", - دەيدٸ ول.
ساراپشى رەسمي ستاتيستيكانى نەگٸزگە الا وتىرىپ بىلاي دەپ مىسال كەلتٸردٸ:
"قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, 2024 جىلى 16,1 ملرد تەڭگەدەن استام اليمەنت قارىزى جينالماعان. بۇل – قوعامدا ەر ازاماتتاردىڭ وتباسىلىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸن ايعاقتايتىن دەرەك. بٸراق دەل وسى مەسەلە جيىنداردا نەمەسە باق-تا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانى سيرەك. سوڭى نە بولادى? وسىنىڭ سالدارىنان بٸزدە ەكٸ تٷرلٸ قاۋٸپتٸ قۇبىلىس پايدا بولادى. قىزدارعا قاتىستى شەكسٸز تالاپ قويىلادى, بۇل ولاردىڭ تۇلعالىق دامۋىنا, ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. HRW 2022 جىلعى بايانداماسىندا قازاقستانداعى جاسٶسپٸرٸم قىزداردىڭ 41%-ى "قوعامنىڭ ارتىق تالاپتارى ٶز ەركٸندٸگٸمدٸ شەكتەيدٸ" دەپ ايتقان. مۇنداي تەربيەنٸڭ سالدارى – قىسىڭقى سانا, ٶزٸن-ٶزٸ شەكتەۋ, گەندەرلٸك كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ قالىپتى نەرسە رەتٸندە قابىلداۋ. جٸگٸتتەرگە از تالاپ قويىلادى, بۇل ولاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸن تٶمەندەتەدٸ. زورلىق-زومبىلىق, تۇرمىستىق اگرەسسييا, گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸكتٸڭ كٷشەيۋٸ – وسى تەربيە جٷيەسٸنٸڭ تٸكەلەي سالدارى.
قازاقستاندا 2023 جىلى تٸركەلگەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتٸلەرٸنٸڭ 82%-ى ەر ادامدار تاراپىنان جاسالعان. بۇل – تەربيەنٸڭ بٸرجاقتى بولۋىنان تۋىندايتىن مەسەلە. قانداي دٷنيەتانىم جاتىر? بۇل مودەل قوعامداعى “ەر ادام – باسقارۋشى, ەيەل – باعىنۋشى” دەگەن ارحەتيپتٸڭ جاڭعىرۋىنان تۋىندايدى. وسىلايشا, قىزدارعا عانا باعىتتالعان تەربيەلٸك جيىندار گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەردٸ نىعايتىپ, ەر ادامداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن “كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن” ەتەدٸ. جوعارىدا ايتىلعان 16 ملرد تەڭگە اليمەنت قارىز – وسى تەربيە جٷيەسٸنٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ, بٸراق مۇنداي فاكتٸلەردٸ اشىق ەشكەرەلەۋ جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسپايدى", - دەپ قوستى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە ٶتكٸزٸلەتٸن تەربيە ساعاتتارى مەن تەربيەلٸك ٸس-شارالار ادام قۇقىعىنىڭ ۋنيۆەرسالدى قاعيداتتارىنا سەيكەس قۇرىلۋى قاجەت. وسى تۇستا ول, بٸرنەشە ۇسىنىس ايتتى.
"گەندەرلٸك بەيتاراپتىلىق: قىزدار مەن ۇلدارعا ورتاق قۇقىقتار مەن مٸندەتتەر ۇسىنىلۋى تيٸس. تەربيەلٸك ٸس-شارالاردا جىنىسىنا قاراي بٶلۋ نەمەسە باسىمدىق بەرۋ تەجٸريبەسٸ جويىلۋى كەرەك.
كريتيكالىق ويلاۋدى دامىتۋ: ستۋدەنتتەرگە گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەردٸ سىناي بٸلۋ, ولاردى تانۋ جەنە تالداۋ قابٸلەتٸ ٷيرەتٸلۋٸ قاجەت.
كەمسٸتپەۋ پرينتسيپٸ: بارلىق وقۋ باعدارلامالارىندا گەندەرلٸك ديسكريميناتسييانىڭ بارلىق تٷرٸن ايىپتايتىن ناقتى ۇستانىم بولۋى شارت. ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ مەن تۇلعالىق دامۋ: قىزدار دا, ۇلدار دا ٶز قابٸلەتتەرٸن, پٸكٸرٸن ەركٸن بٸلدٸرە الاتىن, پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق قاۋٸپسٸز ورتا قالىپتاسۋى تيٸس. قانداي كونتەنت بولۋى كەرەك? گەندەرلٸك تەڭدٸك, زورلىق-زومبىلىقسىز ٶمٸر سٷرۋ, ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸ سيياقتى تاقىرىپتار وقۋ باعدارلاماسىنىڭ قۇرامىنا جٷيەلٸ تٷردە ەنۋٸ كەرەك.
قۇقىقتىق ساۋات: ستۋدەنتتەر قازاقستاننىڭ جەنە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگٸزگٸ نورمالارىن بٸلٸپ ٶسۋٸ قاجەت (مىسالى, قر كونستيتۋتسيياسى, بۇۇ-نىڭ Cedaw كونۆەنتسيياسى, يكاو-نىڭ 190 كونۆەنتسيياسى ت.ب.).
قىزدار مەن ۇلدارعا قويىلاتىن تالاپتارداعى تەپە-تەڭدٸك: بۇل جەردە تەپە-تەڭدٸك فورمالدى دا, مازمۇندىق جاعىنان دا ساقتالۋى تيٸس. مىسالى: ەتيكالىق جەنە مٸنەز-قۇلىق نورمالارى: ۇلدارعا دا, قىزدارعا دا قوعامدىق ورىندا ٶزٸن ۇستاۋ, باسقا ادامداردى قۇرمەتتەۋ, قۇقىق بۇزباۋ تالاپتارى بٸردەي قويىلۋى كەرەك. “قىزدار يناباتتى بولسىن” دەپ بٸر جاقتى تالاپ قويۋ ەدٸلەتسٸز جەنە گەندەرلٸك تەڭدٸككە قايشى.
جاۋاپكەرشٸلٸك: تەربيەلٸك مودەلدەردە ۇلدارعا دا زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋ, تەڭ قارىم-قاتىناس جاساۋ, تۇرمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بٶلٸسۋ سيياقتى تالاپتار قويىلۋى قاجەت. بۇل پاتريارحالدى مودەلدٸ قايتا قاراۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ. كيٸم تالابى: ەگەر مەكتەپ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەت كيٸم ٷلگٸسٸن تالاپ ەتسە, ول گەندەرلٸك ديسكريميناتسييا جاسامايتىن, ورتاق ەستەتيكالىق جەنە ەتيكالىق نورمالارعا سەيكەس بولۋعا تيٸس. مىسالى, قىزدارعا عانا ەمەس, ۇلدارعا دا ۇقىپتىلىق, تازالىق سيياقتى تالاپتار قويىلۋى كەرەك", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
