"ەۋرازييالىق مونيتورينگ" تالدامالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلٸبەك تەجٸباەۆ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ 18 ماۋسىمدا كيەۆتە قازاقستاندىق جۋرناليست ايدوس سادىقوۆتىڭ ٶمٸرٸنە قاستاندىق جاسالدى, ول جۇبايىمەن بٸرگە ۋكراينادا 2014 جىلدان بەرٸ بوسقىندار مەرتەبەسٸندە تۇرادى. بۇل وقيعا قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى جەنە وسى قىلمىستىق ەرەكەتتٸڭ ىقتيمال سەبەپتەرٸ مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىن مۇقييات تالداۋدى قاجەت ەتەدٸ.
ٶز تالداۋىن "ەۋرازييالىق مونيتورينگ" تالدامالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلٸبەك تەجٸباەۆ ۇسىندى, دەپ حابارلايدى Azattyq Rýhy. ايدوس سادىقوۆ ٶزٸنٸڭ بەلسەندٸ قوعامدىق ۇستانىمىمەن جەنە قازاقستاننىڭ ساياسي جەنە قوعامدىق ٶمٸرٸنٸڭ تٷرلٸ اسپەكتٸلەرٸن قوزعايتىن سىني جارييالانىمدارىمەن تانىمال.
سوڭعى جىلدارى ول ٶزٸنٸڭ تالداۋى مەن اشىق سٶز سٶيلەۋٸنٸڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق عانا ەمەس, حالىقارالىق باق-تىڭ دا نازارىنا اينالدى. 18 ماۋسىمدا ايدوس سادىقوۆ جۇبايى ناتاليامەن بٸرگە كٶلٸگٸندە بولعان كەزدە, بەلگٸسٸز ادام ولاردىڭ كٶلٸگٸنە مىلتىقپەن كەلٸپ, جۋرناليستكە وق جاۋدىرىپ, سودان كەيٸن قاشىپ كەتكەن. ايدوس سادىقوۆ اۋرۋحاناعا اۋىر جاعدايدا جەتكٸزٸلدٸ.
كيەۆ پروكۋراتۋراسى قاساقانا كٸسٸ ٶلتٸرۋگە وقتالۋ فاكتٸسٸ بويىنشا سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەۋدٸ باستادى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋ تاسقىنىنا قارسى ٸس-شارالارعا بەلسەندٸ قاتىسقان ازاماتتاردى سالتاناتتى ماراپاتتاۋ كەزٸندە ايدوس سادىقوۆقا جاسالعان شابۋىل تۋرالى تٷسٸنٸكتەمە بەردٸ. توقاەۆ بارلىق قاقتىعىستار مەن كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ قۇقىقتىق سالاداعى جەنە حالىقارالىق نورمالارعا سەيكەس شەشۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ول ديپلوماتييالىق ۆەدومستۆولار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وسى اۋىر وقيعا بويىنشا رەسمي ساۋالدار جٸبەرۋدٸ تاپسىردى جەنە قازاقستاندىق رەسمي ورگانداردىڭ تەرگەۋگە جەردەمدەسۋگە دايىن ەكەندٸگٸن بٸلدٸردٸ. ايدوس سادىقوۆتىڭ ٶمٸرٸنە قاستاندىق جاساۋ كٸمگە تيٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن? سادىقوۆ قۋعىنعا ۇشىراعانىنا قاراماستان, ونى سىناۋ مەن ەشكەرەلەۋ قازاقستاننىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمدارىنىڭ بەدەلٸ مەن مٷددەلەرٸنە ەلەۋلٸ نۇقسان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.
اقپاراتتىق ٶرٸستە ساياسي ەليتانىڭ نەمەسە كٷش قۇرىلىمدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ونىڭ ىقپالىنا نۇقسان كەلتٸرۋ جەنە سىني ماتەريالدار اعىنىن بەسەڭدەتۋ ٷشٸن وسىنداي بەلسەندٸ سىنشىنى جويۋعا مٷددەلٸ بولۋى مٷمكٸن ىقتيمال مودەل بەلسەندٸ تٷردە تارالۋدا. مۇنداي ۇستانىم, اناليزدٸڭ كونتەكستٸن جەنە اقپاراتتىق اناليتيكانىڭ باسقا دا نەگٸزگٸ قۇرالدارىن قولدانا وتىرىپ, مۇقييات قاراعان كەزدە, ەشقانداي سىنعا تٶتەپ بەرە المايدى. مۇنداي حابارلامالار كەرٸ ەسەر ەتەدٸ جەنە ەتيكا مەن ادامزاتتىڭ قاراپايىم نورمالارىن بۇزاتىن قازاقستاندىق قوعامدى ديستابيليزاتسييالاۋ ماقساتىندا ايدوس سىزدىقوۆتىڭ وتباسى تراگەديياسىنداعى قۋلىق ەرەكەتتەردٸ اشىق قولدانادى.
قازاقستاندىق وليگارحات پەن ٸرٸ قارجى قۇرىلىمدارى ٶزدەرٸنٸڭ بيزنەس مٷددەلەرٸنە نەمەسە بەدەلٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن سىنشىلاردىڭ ٷنسٸزدٸگٸنە كٶبٸرەك قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مٷمكٸن. سادىقوۆ, بارلىق جاعىنان, قارجى اعىندارى مەن سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارىن سەتتٸ زەرتتەدٸ, بۇل ونى مەرتەبەسٸن ساقتاپ قالعىسى كەلەتٸندەر ٷشٸن جەنە قوعامدىق ايىپتاۋدان اۋلاق بولعىسى كەلەتٸندەر ٷشٸن ماقسات ەتە الادى. سادىقوۆ "بەسە" پورتالىنداعى جارييالانىمدارىندا سىنعا العان ماتەريالداردىڭ كەيٸپكەرلەرٸ دە قاستاندىقتى ۇيىمداستىرۋعا تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن. سادىقوۆتىڭ جارييالانىمدارى كٶبٸنەسە ناقتى ادامدارعا ەسەر ەتتٸ, بۇل ولاردىڭ جۋرناليستكە قاتىستى تٷبەگەيلٸ شارالار قولدانۋىنا تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن. سونداي-اق, "بەسەنٸڭ" ٶزٸن بوپسالاۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سادىقوۆ بەلسەندٸ سىنشى بولا وتىرىپ, باسىلىمدى نەمەسە ونىڭ اۆتورلارىن ولاردىڭ ٷنٸن ٶشٸرۋ نەمەسە جارييالانىمدارىنىڭ جەلٸسٸن ٶزگەرتۋ ٷشٸن بوپسالاۋعا تىرىسقاندارعا قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن. قاستاندىق جەكە دۇشپاندىقتاردىڭ نەمەسە سادىقوۆ قاتىسقان كەسٸبي قاقتىعىستاردىڭ نەتيجەسٸ بولۋى مٷمكٸن. جۋرناليست قوعام قايراتكەرٸ جەنە مەديا تۇلعا رەتٸندە ەرەكەت ەتە وتىرىپ, ونىڭ ٶمٸرٸنە ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن ەرتٷرلٸ جەكە قاقتىعىستارعا تاپ بولادى.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن موتيۆتەردٸ تالداي وتىرىپ, ايدوس سادىقوۆتىڭ ٶمٸرٸنە جاسالعان قاستاندىق كەزدەيسوق ەمەس جەنە تەرەڭ ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك مەنگە يە دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. بۇل وقيعانى تەرگەۋ وسى قىلمىستىڭ شىنايى ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن ورىنداۋشىلارىن انىقتاۋ ٷشٸن مۇقييات جەنە تەۋەلسٸز جٷرگٸزٸلۋٸ ماڭىزدى.
بۇل جەبٸرلەنۋشٸگە قاتىستى ەدٸلەتتٸلٸك مەسەلەسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازٸرگٸ قوعامداعى سٶز بوستاندىعىن قورعاۋ سەتٸ.
