اۋىل جاستارى جەنە ەڭبەك نارىعى: مەملەكەتتٸك باعدارلامالار قانشالىقتى تيٸمدٸ?

سوڭعى جىلدارى اۋىلدان قالاعا كٶشۋشٸ جاستار سانى ايتارلىقتاي ارتتى. جاستار اراسىنداعى ٸشكٸ كٶشٸ-قون ٷردٸسٸ قوعام نازارىندا, ٶيتكەنٸ ونىڭ دەموگرافييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك سالدارى زور. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, اۋىلداعى جاعداي جاقسارماسا, ۋربانيزاتسييا ٷدەرٸسٸ باقىلاۋسىز جالعاسۋى مٷمكٸن.

اۋىل جاستارىنىڭ كٶشٸ-قون سەبەپتەرٸن بٸلەمٸز بە?

اۋىلداعى ٶمٸر ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸ مەن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ ازدىعى جاستاردى ٷلكەن قالالارعا ٷمٸت ٸزدەپ كٶشۋگە يتەرمەلەيدٸ. ەلەۋمەتتانۋشىلار اۋىلداعى ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ قۇلدىراۋى قالا حالقى سانىنىڭ ارتۋىنىڭ باستى فاكتورى ەكەنٸن ايتادى. جاستار نەگٸزٸنەن ٸرٸ قالالاردا وقۋعا تٷسۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ ماقساتىندا قونىس اۋدارادى. كەيبٸرٸ اۋىلداعى ماردىمسىز ەڭبەكاقىدان گٶرٸ قالادا بەيرەسمي جۇمىس ٸستەسە دە كٶپ تابىس تابامىن دەپ ٷمٸتتەنەدٸ. الايدا, قالاعا كەلگەن جاستاردىڭ بەرٸنە بٸردەي تۇراقتى جۇمىس تابىلا بەرمەيدٸ. نەتيجەسٸندە ولاردىڭ بٸرازى كٷندەلٸكتٸ ۋاقىتشا جۇمىستارمەن نەمەسە قىزمەت كٶرسەتۋ, تاسىمال سەكٸلدٸ تۇراقسىز سالالاردا ەڭبەك ەتۋگە مەجبٷر. مۇنداي جاعدايدا جاستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعالۋى تٶمەندەپ, قالالاردا كەدەيلٸك دەڭگەيٸ ٶسەدٸ.

سونىمەن قاتار اۋىلدان بەزٸنۋ شەكارا ماڭىنداعى ستراتەگييالىق ماڭىزدى ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بوس قالۋىنا الىپ كەلۋدە. بۇل ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك تۇرعىسىنان دا قاتەرلٸ قۇبىلىس رەتٸندە قاراستىرىلۋدا. مەسەلەن, ساراپشىلار «قالالارعا جۇتىلۋ – دالانى يەسٸز ەتۋ» دەپ دابىل قاعۋدا, ياعني اۋىل حالقى ازايسا, ۇلان-بايتاق جەردٸڭ قوجاسى قالمايدى دەگەن سٶز.

اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋعا ەسەر ەتەتٸن تاعى بٸر ماڭىزدى فاكتور – تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸ. اۋىلدىق جەرلەردە جاس وتباسىلاردىڭ جەكە باسپانا الۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ, ال قالادا باسپانا جالداۋ قىمبات. كٶپتەگەن جاستار اۋىلدا ٷي سوعۋعا قاراجاتى جوق بولعاندىقتان نەمەسە تۇرمىس قۇرعاندا بٶلەك شىعاتىن ٷي تابا الماعاندىقتان, قالاعا كٶشۋدٸ تاڭدايدى. بۇعان قوسا, قالاداعى ٶمٸر سالتى, زامانداستارىمەن ارالاسۋ, مانساپتىق ٶسۋ پەرسپەكتيۆالارى جاستاردى قىزىقتىراتىنى سٶزسٸز.

جالپى, اۋىلدان قالاعا كەتۋشٸ جاستاردىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن بىلايشا توپتاستىرۋعا بولادى:

• جۇمىس پەن تابىس ٸزدەۋ: اۋىلداعى جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى, ەڭبەكاقىنىڭ تٶمەندٸگٸ;
• بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸ: قالادا ساپالى جوعارى نەمەسە ارناۋلى بٸلٸم الۋ جەڭٸلٸرەك, اۋىلدا تاڭداۋ از;
• ينفراقۇرىلىم جەنە ٶمٸر ساپاسى: قالادا جول, جارىق, ينتەرنەت, مەدەني ورىندار سيياقتى ينفراقۇرىلىم جاقسىراق, ٶمٸر سٷرۋ قولايلىراق;
• ەلەۋمەتتٸك ورتا: قالادا ٶز قاتارلاستارىمەن ارالاسۋ, ٶزٸن كٶرسەتۋ, جەكە دامۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ جوعارىراق دەپ سانالادى.

جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرمەن كەلٸسەتٸن جاستار سانى جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. مىسالى, قوستاناي, ماڭعىستاۋ, الماتى وبلىستارىنىڭ جاستارى اراسىندا «ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابۋ» مەسەلەسٸ 50-60 پايىزعا جۋىق رەسپوندەنتتٸ الاڭداتاتىنى انىقتالعان. بۇل دەرەكتەر اۋىل جاستارىنىڭ دەنٸ بولاشاعىن اۋىلدان تىس جەردەن ٸزدەۋگە مەجبٷر ەكەنٸن ايعاقتايدى.

كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ شارالارى قولجەتٸمدٸ مە?

اۋىل جاستارىنىڭ تۇراقتى تابىس تاۋىپ, تۋعان جەرٸندە قالا بەرۋٸ ٷشٸن مەملەكەت سوڭعى جىلدارى كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەدٸ. 2023 جىلى باستالعان «اۋىل اماناتى» جوباسى – سونىڭ ايقىن مىسالى. بۇل جوبا اياسىندا اۋىل تۇرعىندارىنا, ەسٸرەسە جاستارعا, جىلدىق 2,5 پايىزبەن جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. ماقسات – اۋىلدا شاعىن بيزنەس اشۋعا مٷمكٸندٸك جاساپ, اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋ, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ. 2024 جىلدىڭ باسىنداعى رەسمي ەسەپكە سٷيەنسەك, «اۋىل اماناتى» بويىنشا 12,7 مىڭ ادام 2,5 پايىزدىق شاعىن نەسيە العان, بەرٸلگەن نەسيەلەردٸڭ جالپى كٶلەمٸ 80 ملرد تەڭگەگە جۋىقتاعان. ٷكٸمەت بۇل جوبانى 2029 جىلعا دەيٸن كەڭەيتٸپ, 1 ميلليون اۋىل تۇرعىنىن قامتۋدى جەنە 350 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوبانىڭ تولىق قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ 1 تريلليون تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايماق. مۇنداي قوماقتى قاراجات اۋىل كەسٸپكەرلٸگٸنە بۇرىن-سوڭدى بٶلٸنبەگەن, سوندىقتان بۇل باستاما اۋىل ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. ەگەر اۋىلدا شاعىن بيزنەس كٶبەيٸپ, جۇمىس ورىندارى اشىلسا, جاستاردىڭ اۋىلدان كەتۋ ٷردٸسٸ دە بەسەڭدەۋٸ ىقتيمال.

جاستار كەسٸپكەرلٸگٸن قولداۋ ماقساتىندا باسقا دا باعدارلامالار جٷزەگە اسۋدا. مىسالى, «باستاۋ بيزنەس» جوباسى شەڭبەرٸندە مىڭداعان اۋىل تۇرعىندارى كەسٸپكەرلٸك نەگٸزدەرٸنە وقىتىلىپ, بيزنەس-جوسپار جاساۋدى ٷيرەندٸ. كۋرستى سەتتٸ اياقتاعان جاستارعا 400-500 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە قايتارىمسىز گرانت بەرٸلٸپ, ٶز ٸسٸن باستاۋعا جاعداي جاسالۋدا.

2023 جىلدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاستارعا 2,5 پايىزبەن جەڭٸلدەتٸلگەن شاعىن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى ٸسكە قوسىلدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا 5-7 جىل مەرزٸمگە 5 ملن تەڭگەگە دەيٸن نەسيە الىپ, كەسٸپ باستاۋعا بولادى. اتالعان مٷمكٸندٸكتەر اۋىل جاستارى اراسىندا ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. اۋىل-ايماقتاردا كەسٸپكەرلٸكتٸ ناسيحاتتاپ جٷرگەن ماماندار «جاستاردى نەگٸزٸنەن «باستاۋ بيزنەس» گرانتتارى مەن جىلدىق 2,5 پايىزبەن نەسيە الۋ مٷمكٸندٸگٸ قىزىقتىرادى» دەيدٸ. راسىندا, باستاپقى كاپيتالسىز كەسٸپ اشۋ قيىن, ال مەملەكەت ۇسىنىپ وتىرعان تٶمەن پايىزدى نەسيە – كٶپتەگەن جاس كەسٸپكەرلەر ٷشٸن تاپتىرماس مٷمكٸندٸك.

مەملەكەتتٸڭ رەسمي قولداۋىنان بٶلەك, ازاماتتىق باستامالار دا اۋىل جاستارىنا دەمەۋ بولۋدا. «قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق قورى» سيياقتى قوعامدىق ۇيىمدار 2023 جىلى اۋىل جاستارىنا بيزنەس جٷرگٸزۋ بويىنشا اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جوبالارىن قولعا الدى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋىلدارىندا ۇيىمداستىرىلعان كٶشپەلٸ سەمينارلاردا 200-دەن استام جاس SMM, ينتەرنەت-كوممەرتسييا, ماركەتينگ نەگٸزدەرٸ بويىنشا تەگٸن وقۋدان ٶتتٸ. الداعى ۋاقىتتا تٷركٸستان وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسى ماڭىنداعى اۋىل جاستارىنا دا وسىنداي كۋرستار جٷرگٸزٸلمەك. بۇل – اۋىل جاستارىنىڭ بويىندا كەسٸپكەرلٸك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا, ولاردىڭ ٶز كەسٸبٸن باستاۋىنا موتيۆاتسييا بەرەتٸن يگٸ ٸستەردٸڭ بٸرٸ.

جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تە جاس كەسٸپكەرلەرگە قولداۋ كٶرسەتۋدە. كەي ٶڭٸرلەردە وبلىس, اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ گرانتتارى تاعايىندالىپ, جاس كەسٸپكەرلەرگە 1-2 ملن تەڭگە كٶلەمٸندە قايتارىمسىز قاراجات ٷلەستٸرٸلٸپ جاتىر. مۇنداي گرانتقا يە بولعان اۋىلدىڭ جاس تۇرعىندارى مال شارۋاشىلىعى, قۇس ٶسٸرۋ, ناۋبايحانا, شاشتاراز, تٸگٸن تسەحى سيياقتى تٷرلٸ كەسٸپ تٷرلەرٸن اشىپ, ٶز اۋىلىندا ەڭبەكتەنۋدە. ەكونوميست-ساراپشىلار اۋىلداعى بيزنەستٸ دامىتۋ ٷشٸن مۇنداي قولداۋلاردى تۇراقتى جەنە كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ايتادى. ٶيتكەنٸ, اۋىلدا كەسٸپ جٷرگٸزۋ قالاعا قاراعاندا قيىن, ينفراقۇرىلىم ەلسٸز, نارىق اۋقىمى تار, بٸلٸكتٸ كادر تابۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان قارجى, كەڭەس بەرۋ, ماركەتينگ جاعىنان جاس كەسٸپكەرلەرگە جان-جاقتى جەردەم قاجەت. سول كەزدە عانا اۋىل جاستارى اراسىنان تابىستى كەسٸپكەرلەر شىعىپ, اۋىل ەكونوميكاسىن گٷلدەندٸرۋگە ٷلەس قوسا الادى.

مەملەكەتتٸك باعدارلامالار كادر تاپشىلىعىن شەشە الدى ما?

جاستاردىڭ اۋىلدا تۇراقتاپ, قىزمەت ەتۋٸن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا بٸرنەشە مەملەكەتتٸك باعدارلامالار ٸسكە اسۋدا. سونىڭ بٸرٸ – «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى. 2009 جىلى باستالعان بۇل باعدارلاما جوعارى نەمەسە ارناۋلى وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن جاس مامانداردى اۋىلعا جۇمىسقا تارتۋدى كٶزدەيدٸ. جوبا ٸسكە قوسىلعالى بەرٸ اۋىلدىق ەلدٸمەكەندەرگە بارىپ, جۇمىسقا تۇرعان 105 مىڭنان استام مامان بٸرجولعى كٶتەرمە جەردەماقى جەنە تۇرعىن ٷي الۋعا جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە تٷرٸندەگٸ قولداۋعا يە بولدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىلعا كەلگەن جاس مامانعا بٸر رەت 100 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸندە جەردەماقى بەرٸلەدٸ, سونىمەن بٸرگە 0,01 پايىز جىلدىق مٶلشەرلەمەمەن 15 جىلعا دەيٸن باسپانا ساتىپ الۋعا نەسيە قاراستىرىلعان. باستى شارت – سول اۋىلدا كەمٸندە 3 جىل جۇمىس ٸستەۋ مٸندەتتەمەسٸ (العاشىندا 5 جىل بولعان, كەيٸن 3 جىلعا قىسقاردى). بۇل باعدارلاما تالاي جاسقا اۋىلعا بارىپ, قىزمەت ەتۋگە تٷرتكٸ بولدى. مىسالى, 2020-2022 جىلدارى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» ارقىلى اۋىلدارداعى دەرٸگەرلەر سانى 5,1 پايىزعا, ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ 5,9 پايىزعا, مۇعالٸمدەر 7,3 پايىزعا ٶستٸ. دەگەنمەن, سونىڭ ٶزٸندە اۋىلداردا 2022 جىلى دا 3,9 مىڭ دەرٸگەر مەن 2240 مۇعالٸم جەتٸسپەيتٸنٸ ايتىلدى. ياعني, باعدارلاما كادر تاپشىلىعىن تولىق شەشە العان جوق.

سونداي-اق, كەيٸنگٸ جىلدارى باعدارلاماعا قىزىعۋشىلىق ازايعانى بايقالادى. 2020 جىلى جەڭٸلدەتٸلگەن تۇرعىن ٷي نەسيەسٸن 5 مىڭنان استام مامان السا, 2023 جىلى نەبەرٸ 3518 مامان العان, شامامەن 30 پايىزعا تٶمەندەۋ. ساراپشىلار مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸن اتايدى: بٸرٸنشٸدەن, نەسيە سوماسىنىڭ باسپانا الۋعا جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ (ٷي باعاسى قىمباتتاپ كەتتٸ); ەكٸنشٸدەن, كٶپتەگەن جاستىڭ بانكتەردەگٸ بۇرىنعى نەسيەلەرٸنە بايلانىستى باعدارلامادان تىس قالۋى; ٷشٸنشٸدەن, كەي ٶڭٸرلەردە باعدارلاما تۋرالى اقپاراتتىڭ جەتٸسپەۋٸ. مىسالى, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە الۋ ٷشٸن ٷمٸتكەردٸڭ باسقا بانكتە ٶتەلمەگەن نەسيەسٸ بولماۋى شارت, ال قازٸر جاستاردىڭ كٶبٸندە نەسيە بار, سوندىقتان بۇل تالاپقا ساي كەلمەيدٸ. وسى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت باعدارلامانى جەتٸلدٸرۋ شارالارىن قولعا الدى. 2023 جىلدان باستاپ «ديپلوممەن – اۋىلعا!» بويىنشا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷي نەسيەسٸنٸڭ شەكتٸ سوماسى ايتارلىقتاي ٶسٸرٸلدٸ: اۋدان ورتالىقتارىندا 1500 اەك-تەن 2500 اەك-كە (شامامەن 9,2 ميلليون تەڭگە), باسقا اۋىلداردا 2000 اەك-كە (7,4 ميلليون تەڭگە) دەيٸن ۇلعايتىلدى.

بۇل ٶزگەرٸس, ەسٸرەسە ٷي باعاسى ارزان سولتٷستٸك ٶڭٸرلەر ٷشٸن تيٸمدٸ بولماق. ال باتىس جەنە وڭتٷستٸكتٸڭ كەي وبلىستارىندا بۇل سوما ٷي الۋعا ەلٸ دە از بولۋى مٷمكٸن, سوندىقتان ساراپشىلار ەر ٶڭٸرگە يكەمدٸ تەسٸل قولدانۋ كەرەك دەيدٸ. قالاي بولعاندا دا, نەسيەنٸڭ كٶبەيۋٸ باعدارلاماعا جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋى ىقتيمال.

اۋىل جاستارى كٶپ قاتىساتىن تاعى بٸر مەملەكەتتٸك جوبا – «جاستار پراكتيكاسى». بۇل باعدارلاما كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرۋشٸ تٷلەكتەرگە العاش ەڭبەك تەجٸريبەسٸن جيناۋعا كٶمەكتەسەدٸ. مەحانيزمٸ قاراپايىم: وقۋ ورنىن اياقتاعان 35-جاسقا دەيٸنگٸ جۇمىسسىز جاس تٷلەك 6 اي مەرزٸمگە جەرگٸلٸكتٸ مەكەمەلەرگە تەجٸريبەدەن ٶتۋشٸ رەتٸندە جٸبەرٸلەدٸ, سول ۋاقىتتا مەملەكەت وعان ەڭبەكاقى تٶلەيدٸ (2024 جىلى شامامەن ايىنا 110-120 مىڭ تەڭگە). 2024 جىلى وسى باعدارلاما ارقىلى 33,3 مىڭ جاس جۇمىسقا جولداما الدى, ولاردىڭ 57,9 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى. ياعني, «جاستار پراكتيكاسى» اۋىل جاستارىنا قالاعا كەلٸپ نەمەسە ٶز اۋدانىندا تەجٸريبە جيناپ, كەيٸن تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋدە. مىسالى, تٷركٸستان وبلىسىندا – 8600 جاس, قىزىلوردا وبلىسىندا – 3200 جاس, جامبىل وبلىسىندا – 2600 جاس, شىمكەنتتە 2400 جاس اتالعان باعدارلامامەن جۇمىسقا ورنالاسقان. پراكتيكادان ٶتۋ كەزٸندە جاستار تەك تەجٸريبە جيناپ قويماي, ٶزٸن جاقسى قىرىنان كٶرسەتكەن جاعدايدا سول مەكەمەدە تۇراقتى جۇمىسقا قالۋعا مٷمكٸندٸك الادى.

ستاتيستيكا بويىنشا «جاستار پراكتيكاسىن» اياقتاعانداردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ جۇمىس بەرۋشٸلەردە ەرٸ قاراي تۇراقتى قىزمەتكە قابىلدانۋدا. باعدارلاما اياسىندا مەدبيكە, باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمٸ, زاڭگەر, دەنە شىنىقتىرۋ پەنٸ مۇعالٸمٸ, فەلدشەر سيياقتى ماماندىق تٷلەكتەرٸ ەڭ كٶپ سۇرانىسقا يە بولعان. بۇل اۋىلدان شىققان جاستاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ سالالارىنا كٶپتەپ تارتىلىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.

بۇدان بٶلەك, جاستاردى قولداۋعا باعىتتالعان باستامالار قاتارىندا «جاسىل ەل» ەڭبەك جاساقتارىن, «Zhas Project» ەلەۋمەتتٸك جوبالار بايقاۋىن اتاۋعا بولادى. مىسالى, «جاسىل ەل» باعدارلاماسى جازعى ماۋسىمدا مىڭداعان اۋىل جەنە قالا جاستارىن اباتتاندىرۋ, كٶگالداندىرۋ جۇمىستارىنا تارتىپ, ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتىپ جٷر.

جالپى, مەملەكەتتٸك جاستار ساياساتىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى – ەل جاستارىن, ەسٸرەسە اۋىل جاستارىن, قوعام ٶمٸرٸنە تولىققاندى ارالاستىرىپ, ەل دامۋىنا ٷلەس قوسا الاتىن جاعداي جاساۋ. 2019 جىل «جاستار جىلى» دەپ جارييالانىپ, «ەربٸر جاس – ەل ەرتەڭٸ» دەگەن ۇرانمەن اۋقىمدى شارالار باستالعانى بەلگٸلٸ. سول ۋاقىتتان بەرٸ ٷكٸمەت جاستاردى قولداۋ جٶنٸندە كٶپتەگەن قۇجاتتار قابىلدادى.

ٸشكٸ كٶشٸ-قون جەنە اۋىل جاستارىنىڭ ۇلتتىق بٸرلٸككە ىقپالى

اۋىل جاستارىنىڭ جوعارىدا باياندالعان پروبلەمالارى مەن كٶشٸپ-قونۋ ٷدەرٸسٸ تۇتاس ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-دەموگرافييالىق تەڭگەرٸمٸنە ىقپال ەتٸپ وتىر. اۋىل مەن قالانىڭ دامۋىنداعى الشاقتىق سالدارىنان «قاۋىرت ۋربانيزاتسييا» قۇبىلىسى پايدا بولدى دەۋگە بولادى. بەلگٸلٸ جۋرناليست جولدىباي بازاردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك ورگاندار ٸشكٸ ميگراتسييا ٷدەرٸسٸن تيٸمدٸ رەتتەي الماي كەلەدٸ, سونىڭ كەسٸرٸنەن ەلٸمٸزدە جٷيەسٸز, بەي-بەرەكەت ۋربانيزاتسييا جٷرٸپ جاتىر. «ٸشكٸ كٶشٸ-قون, ۋربانيزاتسييا سالاسىنداعى قالىپتاسقان احۋال ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا, حالىقتىڭ تۇرمىسىنا, مەدەني-رۋحاني ٶمٸرٸنە تٸكەلەي تەرٸس ەسەر ەتەدٸ» دەپ جازادى ول.

ساراپشى ەگەر اۋىل حالقىنىڭ قالاعا اعىلۋى بۇلاي جالعاسا بەرسە, قالالاردا ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ۋشىعىپ, اۋىلدار بوساپ قالۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. شىنىندا دا, قازٸردٸڭ ٶزٸندە الماتى, استانا سىندى مەگاپوليستەردٸڭ شەت ايماقتارىندا ينفراقۇرىلىمنىڭ ٷلگەرمەۋٸ, ستيحييالىق تٷردە قونىستانعان ەلدٸ مەكەندەردٸڭ پايدا بولۋى سيياقتى قيىندىقتار بار. جاپپاي ۋربانيزاتسييا تولقىنىنا ٸلەسٸپ قالاعا كەلگەن جاستاردىڭ باسپاناسىز, جۇمىسسىز جٷرۋٸ – ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىقتىڭ الدىن الا شارتتارى. مىسالى, الماتى قالاسىنداعى «شاڭىراق», «باقاي» وقيعالارى نەمەسە استانا ماڭىنداعى زاڭسىز قۇرىلىستار مەسەلەسٸ اۋىلدان كەلگەن تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك مۇقتاجدىعىنان تۋىنداعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ماماندار بۇل ٷدەرٸستٸ قوعامداعى «بٸتەۋ جاراعا» تەڭەپ, دەر كەزٸندە كەشەندٸ شەشٸمدەر قابىلداماسا, ەرتەڭ كەش بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن العا تارتادى.

اۋىل حالقىنىڭ ازايۋى – ەلدٸڭ ەكونوميكالىق جەنە مەدەني قازانىن ورتايتادى. مەجٸلٸس دەپۋتاتى ومارحان ٶكسٸكباەۆ پارلامەنت مٸنبەرٸندە وسىعان بايلانىستى: «بەرٸن ۋربانيزاتسيياعا تٸرەپ قويدىق... اۋىلداردىڭ بارلىعىن تٷگەلدەي قالالارعا كٶشٸرسەك, اۋىلدا كٸم قالادى? اۋىلدىڭ بەرٸن قۇرتقان, جاپپاي قالاعا كٶشكەن قاي ەلدٸ كٶردٸڭٸزدەر? اۋىل شارۋاشىلىعىن كٸم دامىتادى?» دەپ اشىنا سٶيلەگەن بولاتىن. شىنىمەن دە, اۋىلدار بوساسا, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىرايدى, ۇلتتىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶنەدٸ. اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسٸگٸ, سالت-دەستٷردٸڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاساتىن ورىن. ەگەر سول ورتا ەلسٸرەسە, تٸلٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸز دە زييان شەگەرٸ انىق. وسى تۇرعىدان العاندا اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا جاپپاي كٶشۋٸ تەك ەكونوميكالىق ەمەس, ٷلكەن رۋحاني-ەلەۋمەتتٸك قاتەر دەپ باعالانادى.

مەملەكەت بۇل مەسەلەلەردٸڭ ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, ايماقتىق دامۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالارىن قولعا الا باستادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان اۋىلدى دامىتۋ تۋرالى تۇجىرىمدامانى بەكٸتتٸ. وندا اۋىلداعى ٶمٸر ساپاسىن قالالىق دەڭگەيگە جاقىنداتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, جاستاردىڭ ەلدٸ مەكەندەردە تۇراقتاپ قالۋىن ىنتالاندىرۋ باعىتتارى قامتىلعان. «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» جوباسى اياسىندا سوڭعى جىلدارى مىڭداعان جوبا جٷزەگە اسىپ, اۋىلداردا جولدار جٶندەلدٸ, اۋىزسۋ مەسەلەسٸ شەشٸلۋدە, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالىنۋدا. بۇنىڭ بەرٸ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, جاستاردىڭ ٶز اۋىلىندا دا جايلى ٶمٸر سٷرٸپ, تابىس تابۋىنا جاعداي جاساۋ ٷشٸن ٸستەلٸپ جاتىر. مىسالى, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە وڭتٷستٸكتەن حالىقتى كٶشٸرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە قونىس اۋدارعان جاستارعا ٷي, جەر, جۇمىس بەرۋ قاراستىرىلعان. بۇل دا ەل ٸشٸندەگٸ دەموگرافييالىق تەڭگەرٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋگە جەنە شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.

جالپى, قازاقستانداعى اۋىل جاستارىنىڭ مەسەلەلەرٸ كەشەندٸ شەشٸمدٸ تالاپ ەتەدٸ. بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن كٶتەرۋ, تسيفرلىق تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ, اۋىل ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ, مەدەني-سپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ – مۇنىڭ بەرٸ ٶزارا بايلانىستى جەنە قاتار جٷزەگە اسۋى كەرەك شارالار. مەملەكەت سوڭعى جىلدارى وسى باعىتتاردا بٸرشاما جۇمىستار اتقاردى, نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ بٸر وڭ ٶزگەرٸستەر بايقالادى. دەگەنمەن اتقارىلاتىن ٸس ەلٸ كٶپ. ۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن اۋىل مەن قالا دامۋىنداعى تەڭگەرٸمگە قول جەتكٸزۋ ٶتە ماڭىزدى. ەگەر ەربٸر اۋىل جاسى قالادا عانا ەمەس, ٶز اۋىلىندا جٷرٸپ-اق ساپالى بٸلٸم الىپ, جاقسى جۇمىس تاۋىپ, جان-جاقتى دامۋعا مٷمكٸندٸك السا – ەلدٸڭ بولاشاعى جارقىن بولماق.