Sońǵy jyldary aýyldan qalaǵa kóshýshi jastar sany aitarlyqtai artty. Jastar arasyndaǵy ishki kóshi-qon úrdisi qoǵam nazarynda, óitkeni onyń demografiialyq jáne áleýmettik saldary zor. Sarapshylardyń pikirinshe, aýyldaǵy jaǵdai jaqsarmasa, ýrbanizatsiia úderisi baqylaýsyz jalǵasýy múmkin.
Aýyl jastarynyń kóshi-qon sebepterin bilemiz be?
Aýyldaǵy ómir sapasynyń tómendigi men múmkindikterdiń azdyǵy jastardy úlken qalalarǵa úmit izdep kóshýge itermeleidi. Áleýmettanýshylar aýyldaǵy ómir súrý deńgeiiniń quldyraýy qala halqy sanynyń artýynyń basty faktory ekenin aitady. Jastar negizinen iri qalalarda oqýǵa túsý, jumysqa ornalasý maqsatynda qonys aýdarady. Keibiri aýyldaǵy mardymsyz eńbekaqydan góri qalada beiresmi jumys istese de kóp tabys tabamyn dep úmittenedi. Alaida, qalaǵa kelgen jastardyń bárine birdei turaqty jumys tabyla bermeidi. Nátijesinde olardyń birazy kúndelikti ýaqytsha jumystarmen nemese qyzmet kórsetý, tasymal sekildi turaqsyz salalarda eńbek etýge májbúr. Mundai jaǵdaida jastardyń áleýmettik qorǵalýy tómendep, qalalarda kedeilik deńgeii ósedi.
Sonymen qatar aýyldan beziný shekara mańyndaǵy strategiialyq mańyzdy eldi mekenderdiń bos qalýyna alyp kelýde. Bul ulttyq qaýipsizdik turǵysynan da qaterli qubylys retinde qarastyrylýda. Máselen, sarapshylar «qalalarǵa jutylý – dalany iesiz etý» dep dabyl qaǵýda, iaǵni aýyl halqy azaisa, ulan-baitaq jerdiń qojasy qalmaidy degen sóz.
Aýyldan qalaǵa qonys aýdarýǵa áser etetin taǵy bir mańyzdy faktor – turǵyn úi máselesi. Aýyldyq jerlerde jas otbasylardyń jeke baspana alý múmkindigi shekteýli, al qalada baspana jaldaý qymbat. Kóptegen jastar aýylda úi soǵýǵa qarajaty joq bolǵandyqtan nemese turmys qurǵanda bólek shyǵatyn úi taba almaǵandyqtan, qalaǵa kóshýdi tańdaidy. Buǵan qosa, qaladaǵy ómir salty, zamandastarymen aralasý, mansaptyq ósý perspektivalary jastardy qyzyqtyratyny sózsiz.
Jalpy, aýyldan qalaǵa ketýshi jastardyń negizgi sebepterin bylaisha toptastyrýǵa bolady:
- Jumys pen tabys izdeý: aýyldaǵy jumys oryndarynyń tapshylyǵy, eńbekaqynyń tómendigi;
- Bilim alý múmkindigi: qalada sapaly joǵary nemese arnaýly bilim alý jeńilirek, aýylda tańdaý az;
- Infraqurylym jáne ómir sapasy: qalada jol, jaryq, internet, mádeni oryndar siiaqty infraqurylym jaqsyraq, ómir súrý qolailyraq;
- Áleýmettik orta: qalada óz qatarlastarymen aralasý, ózin kórsetý, jeke damý múmkindikteri joǵaryraq dep sanalady.
Joǵaryda aitylǵan sebeptermen kelisetin jastar sany jyl ótken saiyn artyp keledi. Mysaly, Qostanai, Mańǵystaý, Almaty oblystarynyń jastary arasynda «eki qolǵa bir kúrek tabý» máselesi 50-60 paiyzǵa jýyq respondentti alańdatatyny anyqtalǵan. Bul derekter aýyl jastarynyń deni bolashaǵyn aýyldan tys jerden izdeýge májbúr ekenin aiǵaqtaidy.
Kásipkerlikti qoldaý sharalary qoljetimdi me?
Aýyl jastarynyń turaqty tabys taýyp, týǵan jerinde qala berýi úshin memleket sońǵy jyldary kásipkerlikti qoldaýǵa basa nazar aýdaryp keledi. 2023 jyly bastalǵan «Aýyl amanaty» jobasy – sonyń aiqyn mysaly. Bul joba aiasynda aýyl turǵyndaryna, ásirese jastarǵa, jyldyq 2,5 paiyzben jeńildetilgen nesie berý qarastyrylǵan. Maqsat – aýylda shaǵyn biznes ashýǵa múmkindik jasap, aýyl ekonomikasyn damytý, jastardy jumyspen qamtý. 2024 jyldyń basyndaǵy resmi esepke súiensek, «Aýyl amanaty» boiynsha 12,7 myń adam 2,5 paiyzdyq shaǵyn nesie alǵan, berilgen nesielerdiń jalpy kólemi 80 mlrd teńgege jýyqtaǵan. Úkimet bul jobany 2029 jylǵa deiin keńeitip, 1 million aýyl turǵynyn qamtýdy jáne 350 myń jańa jumys ornyn ashýdy josparlap otyr. Jobanyń tolyq qarjylandyrý kólemi 1 trillion teńgege deiin ulǵaimaq. Mundai qomaqty qarajat aýyl kásipkerligine buryn-sońdy bólinbegen, sondyqtan bul bastama aýyl ekonomikasyna tyń serpin beredi dep kútilýde. Eger aýylda shaǵyn biznes kóbeiip, jumys oryndary ashylsa, jastardyń aýyldan ketý úrdisi de báseńdeýi yqtimal.
Jastar kásipkerligin qoldaý maqsatynda basqa da baǵdarlamalar júzege asýda. Mysaly, «Bastaý Biznes» jobasy sheńberinde myńdaǵan aýyl turǵyndary kásipkerlik negizderine oqytylyp, biznes-jospar jasaýdy úirendi. Kýrsty sátti aiaqtaǵan jastarǵa 400-500 myń teńge kóleminde qaitarymsyz grant berilip, óz isin bastaýǵa jaǵdai jasalýda.
2023 jyldan Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jastarǵa 2,5 paiyzben jeńildetilgen shaǵyn nesie berý baǵdarlamasy iske qosyldy. Bul baǵdarlama boiynsha 5-7 jyl merzimge 5 mln teńgege deiin nesie alyp, kásip bastaýǵa bolady. Atalǵan múmkindikter aýyl jastary arasynda úlken qyzyǵýshylyq týǵyzýda. Aýyl-aimaqtarda kásipkerlikti nasihattap júrgen mamandar «Jastardy negizinen «Bastaý Biznes» granttary men jyldyq 2,5 paiyzben nesie alý múmkindigi qyzyqtyrady» deidi. Rasynda, bastapqy kapitalsyz kásip ashý qiyn, al memleket usynyp otyrǵan tómen paiyzdy nesie – kóptegen jas kásipkerler úshin taptyrmas múmkindik.
Memlekettiń resmi qoldaýynan bólek, azamattyq bastamalar da aýyl jastaryna demeý bolýda. «Qazaqstannyń ekologiialyq qory» siiaqty qoǵamdyq uiymdar 2023 jyly aýyl jastaryna biznes júrgizý boiynsha aqparattyq-túsindirý jobalaryn qolǵa aldy. Mysaly, Mańǵystaý oblysynyń aýyldarynda uiymdastyrylǵan kóshpeli seminarlarda 200-den astam jas SMM, internet-kommertsiia, marketing negizderi boiynsha tegin oqýdan ótti. Aldaǵy ýaqytta Túrkistan oblysy men Shymkent qalasy mańyndaǵy aýyl jastaryna da osyndai kýrstar júrgizilmek. Bul – aýyl jastarynyń boiynda kásipkerlik daǵdylaryn qalyptastyrýǵa, olardyń óz kásibin bastaýyna motivatsiia beretin igi isterdiń biri.
Jergilikti bilik te jas kásipkerlerge qoldaý kórsetýde. Kei óńirlerde oblys, aýdan ákimderiniń granttary taǵaiyndalyp, jas kásipkerlerge 1-2 mln teńge kóleminde qaitarymsyz qarajat úlestirilip jatyr. Mundai grantqa ie bolǵan aýyldyń jas turǵyndary mal sharýashylyǵy, qus ósirý, naýbaihana, shashtaraz, tigin tsehy siiaqty túrli kásip túrlerin ashyp, óz aýylynda eńbektenýde. Ekonomist-sarapshylar aýyldaǵy biznesti damytý úshin mundai qoldaýlardy turaqty jáne keshendi túrde júrgizý kerektigin atap aitady. Óitkeni, aýylda kásip júrgizý qalaǵa qaraǵanda qiyn, infraqurylym álsiz, naryq aýqymy tar, bilikti kadr tabý ońai emes. Sondyqtan qarjy, keńes berý, marketing jaǵynan jas kásipkerlerge jan-jaqty járdem qajet. Sol kezde ǵana aýyl jastary arasynan tabysty kásipkerler shyǵyp, aýyl ekonomikasyn gúldendirýge úles qosa alady.
Memlekettik baǵdarlamalar kadr tapshylyǵyn sheshe aldy ma?
Jastardyń aýylda turaqtap, qyzmet etýin yntalandyrý maqsatynda birneshe memlekettik baǵdarlamalar iske asýda. Sonyń biri – «Diplommen – aýylǵa!» jobasy. 2009 jyly bastalǵan bul baǵdarlama joǵary nemese arnaýly oqý ornyn bitirgen jas mamandardy aýylǵa jumysqa tartýdy kózdeidi. Joba iske qosylǵaly beri aýyldyq eldimekenderge baryp, jumysqa turǵan 105 myńnan astam maman birjolǵy kóterme járdemaqy jáne turǵyn úi alýǵa jeńildetilgen nesie túrindegi qoldaýǵa ie boldy. Atap aitqanda, aýylǵa kelgen jas mamanǵa bir ret 100 ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde járdemaqy beriledi, sonymen birge 0,01 paiyz jyldyq mólsherlememen 15 jylǵa deiin baspana satyp alýǵa nesie qarastyrylǵan. Basty shart – sol aýylda keminde 3 jyl jumys isteý mindettemesi (alǵashynda 5 jyl bolǵan, keiin 3 jylǵa qysqardy). Bul baǵdarlama talai jasqa aýylǵa baryp, qyzmet etýge túrtki boldy. Mysaly, 2020-2022 jyldary «Diplommen – aýylǵa!» arqyly aýyldardaǵy dárigerler sany 5,1 paiyzǵa, orta meditsina qyzmetkerleri 5,9 paiyzǵa, muǵalimder 7,3 paiyzǵa ósti. Degenmen, sonyń ózinde aýyldarda 2022 jyly da 3,9 myń dáriger men 2240 muǵalim jetispeitini aityldy. Iaǵni, baǵdarlama kadr tapshylyǵyn tolyq sheshe alǵan joq.
Sondai-aq, keiingi jyldary baǵdarlamaǵa qyzyǵýshylyq azaiǵany baiqalady. 2020 jyly jeńildetilgen turǵyn úi nesiesin 5 myńnan astam maman alsa, 2023 jyly nebári 3518 maman alǵan, shamamen 30 paiyzǵa tómendeý. Sarapshylar munyń birneshe sebebin ataidy: birinshiden, nesie somasynyń baspana alýǵa jetkiliksizdigi (úi baǵasy qymbattap ketti); ekinshiden, kóptegen jastyń bankterdegi burynǵy nesielerine bailanysty baǵdarlamadan tys qalýy; úshinshiden, kei óńirlerde baǵdarlama týraly aqparattyń jetispeýi. Mysaly, jeńildetilgen nesie alý úshin úmitkerdiń basqa bankte ótelmegen nesiesi bolmaýy shart, al qazir jastardyń kóbinde nesie bar, sondyqtan bul talapqa sai kelmeidi. Osy jaittardy eskere otyryp, memleket baǵdarlamany jetildirý sharalaryn qolǵa aldy. 2023 jyldan bastap «Diplommen – aýylǵa!» boiynsha beriletin turǵyn úi nesiesiniń shekti somasy aitarlyqtai ósirildi: aýdan ortalyqtarynda 1500 AEK-ten 2500 AEK-ke (shamamen 9,2 million teńge), basqa aýyldarda 2000 AEK-ke (7,4 million teńge) deiin ulǵaityldy.
Bul ózgeris, ásirese úi baǵasy arzan soltústik óńirler úshin tiimdi bolmaq. Al batys jáne ońtústiktiń kei oblystarynda bul soma úi alýǵa áli de az bolýy múmkin, sondyqtan sarapshylar ár óńirge ikemdi tásil qoldaný kerek deidi. Qalai bolǵanda da, nesieniń kóbeiýi baǵdarlamaǵa jastardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýy yqtimal.
Aýyl jastary kóp qatysatyn taǵy bir memlekettik joba – «Jastar praktikasy». Bul baǵdarlama kolledj, ýniversitet bitirýshi túlekterge alǵash eńbek tájiribesin jinaýǵa kómektesedi. Mehanizmi qarapaiym: oqý ornyn aiaqtaǵan 35-jasqa deiingi jumyssyz jas túlek 6 ai merzimge jergilikti mekemelerge tájiribeden ótýshi retinde jiberiledi, sol ýaqytta memleket oǵan eńbekaqy tóleidi (2024 jyly shamamen aiyna 110-120 myń teńge). 2024 jyly osy baǵdarlama arqyly 33,3 myń jas jumysqa joldama aldy, olardyń 57,9 paiyzy aýyl turǵyndary. Iaǵni, «Jastar praktikasy» aýyl jastaryna qalaǵa kelip nemese óz aýdanynda tájiribe jinap, keiin turaqty jumysqa ornalasýyna múmkindik berýde. Mysaly, Túrkistan oblysynda – 8600 jas, Qyzylorda oblysynda – 3200 jas, Jambyl oblysynda – 2600 jas, Shymkentte 2400 jas atalǵan baǵdarlamamen jumysqa ornalasqan. Praktikadan ótý kezinde jastar tek tájiribe jinap qoimai, ózin jaqsy qyrynan kórsetken jaǵdaida sol mekemede turaqty jumysqa qalýǵa múmkindik alady.
Statistika boiynsha «Jastar praktikasyn» aiaqtaǵandardyń edáýir bóligi jumys berýshilerde ári qarai turaqty qyzmetke qabyldanýda. Baǵdarlama aiasynda medbike, bastaýysh synyp muǵalimi, zańger, dene shynyqtyrý páni muǵalimi, feldsher siiaqty mamandyq túlekteri eń kóp suranysqa ie bolǵan. Bul aýyldan shyqqan jastardyń densaýlyq saqtaý, bilim berý salalaryna kóptep tartylyp jatqanyn kórsetedi.
Budan bólek, jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan bastamalar qatarynda «Jasyl El» eńbek jasaqtaryn, «Zhas Project» áleýmettik jobalar baiqaýyn ataýǵa bolady. Mysaly, «Jasyl El» baǵdarlamasy jazǵy maýsymda myńdaǵan aýyl jáne qala jastaryn abattandyrý, kógaldandyrý jumystaryna tartyp, ýaqytsha jumyspen qamtyp júr.
Jalpy, memlekettik jastar saiasatynyń túpki maqsaty – el jastaryn, ásirese aýyl jastaryn, qoǵam ómirine tolyqqandy aralastyryp, el damýyna úles qosa alatyn jaǵdai jasaý. 2019 jyl «Jastar jyly» dep jariialanyp, «Árbir jas – el erteńi» degen uranmen aýqymdy sharalar bastalǵany belgili. Sol ýaqyttan beri Úkimet jastardy qoldaý jóninde kóptegen qujattar qabyldady.
Ishki kóshi-qon jáne aýyl jastarynyń ulttyq birlikke yqpaly
Aýyl jastarynyń joǵaryda baiandalǵan problemalary men kóship-qoný úderisi tutas eldiń áleýmettik-demografiialyq teńgerimine yqpal etip otyr. Aýyl men qalanyń damýyndaǵy alshaqtyq saldarynan «qaýyrt ýrbanizatsiia» qubylysy paida boldy deýge bolady. Belgili jýrnalist Joldybai Bazardyń aitýynsha, memlekettik organdar ishki migratsiia úderisin tiimdi rettei almai keledi, sonyń kesirinen elimizde júiesiz, bei-bereket ýrbanizatsiia júrip jatyr. «Ishki kóshi-qon, ýrbanizatsiia salasyndaǵy qalyptasqan ahýal ulttyq qaýipsizdikke, eldiń áleýmettik damýyna, halyqtyń turmysyna, mádeni-rýhani ómirine tikelei teris áser etedi» dep jazady ol.
Sarapshy eger aýyl halqynyń qalaǵa aǵylýy bulai jalǵasa berse, qalalarda áleýmettik máseleler ýshyǵyp, aýyldar bosap qalýy múmkin ekenin eskertedi. Shynynda da, qazirdiń ózinde Almaty, Astana syndy megapolisterdiń shet aimaqtarynda infraqurylymnyń úlgermeýi, stihiialyq túrde qonystanǵan eldi mekenderdiń paida bolýy siiaqty qiyndyqtar bar. Jappai ýrbanizatsiia tolqynyna ilesip qalaǵa kelgen jastardyń baspanasyz, jumyssyz júrýi – áleýmettik turaqsyzdyqtyń aldyn ala sharttary. Mysaly, Almaty qalasyndaǵy «Shańyraq», «Baqai» oqiǵalary nemese Astana mańyndaǵy zańsyz qurylystar máselesi aýyldan kelgen turǵyndardyń áleýmettik muqtajdyǵynan týyndaǵanyn umytpaýymyz kerek. Sondyqtan mamandar bul úderisti qoǵamdaǵy «biteý jaraǵa» teńep, der kezinde keshendi sheshimder qabyldamasa, erteń kesh bolýy múmkin ekenin alǵa tartady.
Aýyl halqynyń azaiýy – eldiń ekonomikalyq jáne mádeni qazanyn ortaitady. Májilis depýtaty Omarhan Óksikbaev Parlament minberinde osyǵan bailanysty: «Bárin ýrbanizatsiiaǵa tirep qoidyq... Aýyldardyń barlyǵyn túgeldei qalalarǵa kóshirsek, aýylda kim qalady? Aýyldyń bárin qurtqan, jappai qalaǵa kóshken qai eldi kórdińizder? Aýyl sharýashylyǵyn kim damytady?» dep ashyna sóilegen bolatyn. Shynymen de, aýyldar bosasa, aýyl sharýashylyǵy quldyraidy, ulttyq azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tónedi. Aýyl – qazaqtyń altyn besigi, salt-dástúrdiń urpaqtan urpaqqa jalǵasatyn oryn. Eger sol orta álsirese, tilimiz ben mádenietimiz de ziian shegeri anyq. Osy turǵydan alǵanda aýyl jastarynyń qalaǵa jappai kóshýi tek ekonomikalyq emes, úlken rýhani-áleýmettik qater dep baǵalanady.
Memleket bul máselelerdiń mańyzyn túsinip, aimaqtyq damýdyń jańa tujyrymdamalaryn qolǵa ala bastady. Prezident Qasym-Jomart Toqaev 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan aýyldy damytý týraly tujyrymdamany bekitti. Onda aýyldaǵy ómir sapasyn qalalyq deńgeige jaqyndatý, infraqurylymdy jańartý, jańa jumys oryndaryn ashý, jastardyń eldi mekenderde turaqtap qalýyn yntalandyrý baǵyttary qamtylǵan. «Aýyl – el besigi» jobasy aiasynda sońǵy jyldary myńdaǵan joba júzege asyp, aýyldarda joldar jóndeldi, aýyzsý máselesi sheshilýde, mektepter men aýrýhanalar salynýda. Bunyń bári aýyl turǵyndarynyń turmysyn jaqsartyp, jastardyń óz aýylynda da jaily ómir súrip, tabys tabýyna jaǵdai jasaý úshin istelip jatyr. Mysaly, soltústik óńirlerge ońtústikten halyqty kóshirý baǵdarlamasy sheńberinde qonys aýdarǵan jastarǵa úi, jer, jumys berý qarastyrylǵan. Bul da el ishindegi demografiialyq teńgerimdi qamtamasyz etýge jáne shekara mańyndaǵy aýyldardy saqtap qalýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
Jalpy, Qazaqstandaǵy aýyl jastarynyń máseleleri keshendi sheshimdi talap etedi. Bilim berý sapasyn kóterý, tsifrlyq teńsizdikti joiý, aýyl ekonomikasyn ártaraptandyrý, jumys oryndaryn ashý, mádeni-sporttyq infraqurylymdy jaqsartý – munyń bári ózara bailanysty jáne qatar júzege asýy kerek sharalar. Memleket sońǵy jyldary osy baǵyttarda birshama jumystar atqardy, nátijesinde belgili bir oń ózgerister baiqalady. Degenmen atqarylatyn is áli kóp. Ulttyq birlikti nyǵaitý úshin aýyl men qala damýyndaǵy teńgerimge qol jetkizý óte mańyzdy. Eger árbir aýyl jasy qalada ǵana emes, óz aýylynda júrip-aq sapaly bilim alyp, jaqsy jumys taýyp, jan-jaqty damýǵa múmkindik alsa – eldiń bolashaǵy jarqyn bolmaq.
