قازاقستان حالقىنىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ اۋىلدىق ٶڭٸرلەردە تۇرادى. 2022 جىلعى دەرەك بويىنشا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 7,7 ميلليوننان اسىپ, جالپى حالىقتىڭ 41 پايىزىن قۇرادى. الايدا, اۋىل جاستارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايى كٷردەلٸ كٷيدە قالىپ وتىر. ولاردىڭ بٸلٸم الۋ جەنە جۇمىسقا ورنالاسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ قالا جاستارىنا قاراعاندا شەكتەۋلٸ. كٶپتەگەن دارىندى جاستار ٶز ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قالاعا قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر. اۋىلدا بوس ۋاقىتتى پايدالى ٶتكٸزۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپشىلىعى بايقالادى, تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك ەلٸ دە جويىلماعان. جاستار اراسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ جاسىرىن تٷرلەرٸ كەڭ تاراعان.
بٸلٸمگە قولجەتٸمدٸلٸك بٸردەي ەمەس, تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك تە بار
اۋىلدىق جەرلەردەگٸ جاستاردىڭ بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ قالاعا قاراعاندا ەلدەقايدا شەكتەۋلٸ. مەكتەپتەردٸڭ ماتەريالدىق بازاسى ەلسٸز, بٸلٸكتٸ مۇعالٸمدەر جەتٸسپەيدٸ. ەلدەگٸ 8 مىڭعا جۋىق مەكتەپتٸڭ 67 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە, ولاردا وقۋشىلاردىڭ 40 پايىزى بٸلٸم الادى. دەمەك, اۋىل مەكتەپتەرٸ ەل بولاشاعى ٷشٸن اسا ماڭىزدى بولعانىمەن, ولاردىڭ جاعدايى قالا مەكتەپتەرٸنەن كٶپ كەيٸن ەكەنٸ بايقالادى. حالىقارالىق سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرٸ اراسىنداعى بٸلٸم ساپاسىندا ايتارلىقتاي الشاقتىق بارىن كٶرسەتەدٸ. PISA-2018 زەرتتەۋٸندە قازاقستاندىق اۋىل مەكتەپتەرٸندەگٸ بٸلٸم دەڭگەيٸ قالالىق مەكتەپتەردەن ماتەماتيكادان 22 بالل, جاراتىلىستانۋدان 31 بالل تٶمەن بولدى. PISA-2022 زەرتتەۋٸنٸڭ ۇلتتىق ەسەبٸ بۇل ايىرماشىلىق سەل قىسقارعانىن ايقىندايدى: ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق بويىنشا قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرٸ اراسىنداعى الشاقتىق 18 باللعا, جاراتىلىستانۋ بويىنشا 26 باللعا دەيٸن ازايدى. ياعني, سوڭعى جىلدارى مەملەكەت قابىلداعان شارالار نەتيجەسٸندە اۋىل مەن قالا وقۋشىلارىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ جاقىنداسا تٷسكەنمەن, اراداعى تەڭسٸزدٸك ەلٸ دە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
اۋىل جاستارىنىڭ جوعارى بٸلٸمگە قول جەتكٸزۋٸندە دە بٸرقاتار كەدەرگٸلەر بار. مەكتەپتٸ اۋىلدا تەمامداعان تٷلەكتەر ۇلتتىق تەستٸلەۋدە تٶمەندەۋ بالل جينايدى, سەبەبٸ بٸلٸم ساپاسى اسا مەز ەمەس جەنە دايىندىق دەڭگەيٸ قالاداعى زامانداستارىنا قاراعاندا ەلسٸز. وعان قوسا, تٸلدٸك بارەر ٷلكەن قيىندىق تۋعىزادى: كٶپتەگەن اۋىل مەكتەپتەرٸندە اعىلشىن تٸلٸ مەن ورىس تٸلٸ تەرەڭدەتٸلٸپ وقىتىلمايدى. سونىڭ سالدارىنان اۋىلدىڭ العىر تٷلەكتەرٸ بەدەلدٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسە الماي جاتادى. ەلەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ مولدابەك بۇل تۋرالى: «اۋىل جاستارىنىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەسٸ – تٸلدٸك بارەر. ورىسشا, اعىلشىنشا بٸلمەۋ ولاردىڭ ٸرٸ كومپانييالارعا كٸرۋٸنە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ جاتىر. وسىدان كەيٸن ولار اۆتوماتتى تٷردە جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلادى» دەيدٸ.
شىن مەنٸندە, اۋىلداعى مەكتەپتەردەن قانات قاققان تٷلەكتەردٸڭ بٸرازى ۇبت-دان جەتكٸلٸكتٸ ۇپاي جيناي الماي, مەملەكەتتٸك گرانتتان قاعىلادى. رەسمي مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, 2024-2025 وقۋ جىلىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى بٶلٸنگەن كۆوتا نەگٸزٸندە 82,7 مىڭ ستۋدەنت بٸلٸم الۋدا, سونىڭ شامامەن 35 پايىزى (29,4 مىڭ) – اۋىل جاستارى. ياعني, مەملەكەت اۋىل مەكتەبٸ تٷلەكتەرٸنە ارنالعان كۆوتا ەنگٸزٸپ, قولداۋ كٶرسەتكەنٸمەن, جوعارى بٸلٸمگە تەڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ەلٸ دە كٷردەلٸ كٷيٸندە قالىپ تۇر.
اۋىل مەن قالا اراسىنداعى تسيفرلىق تەڭسٸزدٸك تە بٸلٸم بەرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن شەكتەپ وتىر. ينتەرنەتكە كەڭ جولاقتى قوسىلۋ كٶپتەگەن اۋىلداردا ناشار نەمەسە مٷلدەم جوقتىڭ قاسى. ەل بويىنشا ٷش مىڭعا جۋىق مەكتەپتٸڭ ينتەرنەت جىلدامدىعى سەكۋندىنا نەبەرٸ 4 مبيت بولىپ وتىر, بۇل بەلگٸلەنگەن ستاندارت (20 مبيت/س) بويىنشا ٸس جٷزٸندە ينتەرنەت جوقپەن تەڭ.
دەمەك, شامامەن 3000 اۋىل مەكتەبٸ زاماناۋي ونلاين بٸلٸم رەسۋرستارىنا قوسىلا الماي كەلەدٸ. بۇل – اۋىلداعى بٸر ميلليونعا جۋىق وقۋشى تسيفرلىق بٸلٸم الا الماۋدا دەگەن سٶز. ينتەرنەتتٸڭ جوقتىعى نەمەسە باياۋلىعى سالدارىنان اۋىلدىڭ جاستارى قالالىق قۇرداستارىنا قاراعاندا اقپارات پەن زاماناۋي بٸلٸم كٶزدەرٸنەن قۇرالاقان قالۋدا. ونلاين كۋرستارعا قاتىسۋ, قوسىمشا بٸلٸم رەسۋرستارىن پايدالانۋ اۋىل وقۋشىلارى ٷشٸن قول جەتپەس ارمانداي. مۇنىڭ بارلىعى ولاردىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا دايىندىعىنا, ەلەمدٸك بٸلٸم جاڭالىقتارىن يگەرۋٸنە ٷلكەن توسقاۋىل بولىپ وتىرعانى انىق.
مەملەكەت سوڭعى جىلدارى وسى الشاقتىقتى جويۋ ماقساتىندا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ قادامدارىن كٷشەيتتٸ. مەسەلەن, 2025 جىلعى ماۋسىمدا تسيفرلىق دامۋ مينيسترلٸگٸ مەن «قازاقتەلەكوم» اق 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 3 مىڭنان استام اۋىلعا جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جەتكٸزۋ جوباسىن باستاعانىن حابارلادى. جوبا اياسىندا اۋىلدارعا تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸ تارتىلىپ, شالعاي ەلدٸ مەكەندەر سپۋتنيكتٸك ينتەرنەتپەن قامتىلماق. بۇل شارالار اۋىل تۇرعىندارىنا, سونىڭ ٸشٸندە جاستارعا, بٸلٸم بەرۋ, مەديتسينا جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە تەڭ دەرەجەدە قول جەتكٸزۋگە نەگٸز بولارى سٶزسٸز.
سونىمەن قاتار اۋىل مەكتەپتەرٸنە زاماناۋي كومپيۋتەرلٸك سىنىپتار مەن ينتەراكتيۆتٸ تاقتالار ورناتۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى اۋىل مەن قالا وقۋشىلارىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تەڭەستٸرۋگە, اۋىل جاستارىن تسيفرلىق ساۋاتتىلىققا باۋلىپ, بولاشاقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مامان بولۋىنا جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامدار.
اۋىل جاستارىنىڭ جۇمىسسىزدىعى الاڭداتادى
اۋىل جاستارى ٷشٸن جۇمىسپەن قامتىلۋ – ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. اۋىلدىق ايماقتارداعى ەكونوميكا نەگٸزٸنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارقا سٷيەيدٸ, سوندىقتان تۇراقتى جەنە ەرتٷرلٸ جۇمىستىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ.
رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 16-34 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ 2025 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقسانىندا 3,1 پايىز بولدى. بٸر قاراعاندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ تٶمەن سيياقتى, الايدا بۇل تەك رەسمي تٸركەلگەندەر سانى. شىن مەنٸندە, اۋىلدى جەرلەردە جۇمىسسىزدىقتىڭ جاسىرىن تٷرٸ كەڭ تاراعان – ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىپ جٷرگەن جاستار كٶپ. مەسەلەن, 2019 جىلى مەجٸلٸس دەپۋتاتى ومارحان ٶكسٸكباەۆ 1,6 ميلليوننان استام اۋىل جاستارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعانىن, ياعني تۇراقتى رەسمي جۇمىسى جوقتىعىن ايتقان ەدٸ. ولار ستاتيستيكادا «جۇمىسسىز» دەپ سانالماعانمەن, تۇراقتى تابىسى مەن ەلەۋمەتتٸك قورعالۋى جوق ەكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل ٶتە ٷلكەن الاڭداتۋشىلىق تۋعىزادى.
جوعارى نەمەسە ارناۋلى وقۋ ورنىن بٸتٸرگەن مىڭداعان اۋىل جاستارى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الماي جٷر. ديپلومى بار كٶپ جاس ٶز اۋىلىندا دا, قالادا دا سۇرانىسقا يە بولا الماي, «ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك» ٸزدەپ سەندەلۋدە. بۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار: بٸرٸنٸڭ ماماندىعى سۇرانىسسىز بولسا, ەندٸ بٸرٸندە تەجٸريبە جوق, كەيبٸرٸنٸڭ العان بٸلٸمٸ زامان تالابىنا ساي كەلمەيدٸ. كەيبٸر زەرتتەۋلەر تٷلەكتەردٸڭ شامامەن 40 پايىزى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ٸستەمەيتٸنٸن كٶرسەتتٸ. ياعني, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە كەسٸبي باعدار بەرۋ جەنە پراكتيكاعا باعىتتاۋ ەلسٸز ەكەنٸن ايعاقتايدى.
«وقۋ باعدارلامالارى پراكتيكالىق ماشىققا نەگٸزدەلمەيٸنشە, جۇمىسسىزدىق ازايمايدى. تەورييامەن قاتار جاساندى ينتەللەكت سيياقتى جاڭا تەحنولوگييالارعا يكەمدەلگەن داعدى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى» دەپ سانايدى ايسۇلۋ مولدابەك.
بۇل پٸكٸردەن اۋىل تٷلەكتەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ كٶبٸنە تەورييالىق بولىپ, تەجٸريبەلٸك داعدىلاردىڭ جەتٸسپەيتٸنٸ, سول سەبەپتٸ ەڭبەك نارىعىندا دەرمەنسٸز قالاتىنى اڭعارىلادى.
جاستاردىڭ جۇمىس تاپپاي, بوس جٷرۋٸ – جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ مەسەلەسٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەش جەردە جۇمىس ٸستەمەيتٸن, وقىمايتىن جەنە كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرمايتىن جاستاردى NEET ساناتىنا جاتقىزادى. قازاقستان بويىنشا NEET ساناتىنداعى 15-28 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ ٷلەسٸ 6,5 پايىز شاماسىندا. ساراپشىلار بۇل توپتىڭ كٶبەيۋٸن بولاشاققا قاۋٸپ دەپ باعالايدى, ٶيتكەنٸ NEET ساناتىنداعى جاستار ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزبەگەن, قوعامنان تىس قالعان, بولاشاعىنا سەنٸمٸ از بۋىن رەتٸندە سيپاتتالادى. مۇنداي جاستار رەسمي ستاتيستيكادا جۇمىسسىز رەتٸندە كٶرٸنبەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق شىن مەنٸندە ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ ٸسكە قوسىلماي بوس جاتىر. بۇل مەملەكەت ٷشٸن دە شىعىن: جۇمىس كٷشٸنٸڭ تولىق پايدالانىلماۋى, ەلەۋمەتتٸك كەرنەۋدٸڭ ارتۋى قاۋپٸ بار.
اۋىل مەن قالا جاستارىنىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مٷمكٸندٸكتەرٸ جەر مەن كٶكتەي ەكەنٸن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ وتىر.
«اۋىل مەن قالا جاستارىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ ەكٸ تٷرلٸ ەلەمگە ۇقسايدى. اۋىل جاستارى ينتەرنەتكە, تٸلگە, ساپالى بٸلٸمگە, كەسٸبي باعدارعا قول جەتكٸزە الماي, ەڭبەك نارىعىندا بەسەكەگە قابٸلەتسٸز بولىپ قالادى», - دەيدٸ ەلەۋمەتتانۋشى ا.مولدابەك.
راسىندا دا, اۋىل مەكتەبٸن بٸتٸرگەن كٶپ جاستار تەك قاراپايىم جۇمىسقا نە ماۋسىمدىق شارۋالارعا ٸلٸگەدٸ, كەيبٸرەۋٸ مٷلدەم جۇمىس تابا المايدى. مىسالى, تۋعان اۋىلىندا قالعان جاستاردىڭ بٸرازى مال باعۋ, ەگٸن سالۋ سيياقتى اتا كەسٸبٸمەن اينالىسسا, باسقالارى كٷنكٶرٸس قامىمەن قالاعا كەتۋگە مەجبٷر. بٸراق قالاعا بارعانىمەن, بەرٸنە بٸردەي جايلى جۇمىس تابىلا قويمايدى. سٶيتٸپ اۋىلدان شىققان كەيبٸر جاستار ٸرٸ قالالاردا قۇرىلىستا, ساۋدادا كٷندٸك جۇمىس ٸستەپ نەمەسە كۋرەرلٸك, تاكسي سيياقتى بەيرەسمي سالالاردا ەڭبەك ەتەدٸ. مۇنداي بەيرەسمي جۇمىستا جٷرگەندەردٸڭ تابىسى تۇراقسىز, ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەرٸ جوق, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى تٶمەن. بۇل قۇبىلىس قالاداعى كەدەيلٸك قاتارىن تولىقتىرىپ, ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸ تەرەڭدەتە تٷسۋدە.
جاستاردىڭ بوس ۋاقىت ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسپاعان
اۋىلدىق جەرلەردە جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن مازمۇندى ٶتكٸزۋٸنە جاعداي جاساۋ دا ٶزەكتٸ مەسەلە. قالامەن سالىستىرعاندا, كٶپتەگەن اۋىلداردا جاستارعا ارنالعان مەدەني-سپورتتىق نىساندار تاپشى نەمەسە مٷلدە جوق. مىسالى, سپورت زالدارى, جاستار ورتالىقتارى, كٸتاپحانالار مەن كلۋبتار سانى اۋىلدىق جەرلەردە ٶتە از. 2019 جىلى اۋىل جاستارى اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەردٸڭ 11 پايىزى بوس ۋاقىت ٶتكٸزەتٸن ورىنداردىڭ جوقتىعىن باستى پروبلەما رەتٸندە اتاعان. شىنىندا دا, ينفراقۇرىلىم بولماعان سوڭ, اۋىل جاستارىنىڭ ۋاقىتى بوس ٶتەدٸ نەمەسە بەيەلەۋمەتتٸك ەرەكەتتەرگە ۇرىنۋ قاۋپٸ تۋادى. جەكە قابٸلەتتەرٸن دامىتىپ, شىعارماشىلىقپەن نە سپورتپەن اينالىسۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ. مۇنىڭ سالدارى رەتٸندە كەي جاستار زيياندى ەدەتتەرگە ەۋەستەنۋٸ, قوعامنان وقشاۋلانۋى ىقتيمال.
مەملەكەت بۇل تٷيتكٸلدٸ شەشۋ ٷشٸن «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» ارنايى جوباسى اياسىندا اۋىلدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ٸسٸنە كٸرٸستٸ. سوڭعى جىلدارى مىڭداعان اۋىلداردا مەدەنيەت ٷيلەرٸ مەن سپورت كەشەندەرٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلٸپ, جاڭا نىساندار سالىنۋدا. كەيبٸر اۋىلداردا جاستارعا ارنالعان سپورت الاڭدارى, فۋتبول-قوسىمشا ويىن الاڭدارى پايدا بولدى. دەگەنمەن, بۇل جۇمىستار ٶڭٸرلەردە بٸركەلكٸ اتقارىلماي وتىر. بٸر وبلىستا نەتيجەسٸن بەرسە, ەكٸنشٸسٸندە ەلٸ دە جاستارعا ارنالعان ٷيٸرمەلەر مەن سەكتسييالار جەتٸسپەيدٸ. اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامالاردا ەلدٸ مەكەندەردە جاستاردىڭ رۋحاني, مەدەني-اعارتۋشىلىق, كەسٸبي جەنە فيزيكالىق دامۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەتتٸگٸ جيٸ ايتىلادى. دەمەك, اۋىلداردا سپورت الاڭدارىن, مەدەنيەت ٷيلەرٸن, كٸتاپحانالاردى كٶبەيتۋ, تٷرلٸ ٶنەر, مۋزىكا, قولٶنەر, تەحنيكا ٷيٸرمەلەرٸن اشۋ – جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا جەنە ولاردى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى شارا.
جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە ەرٸكتٸلەر مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار باستاماسىمەن اشىلىپ جاتقان جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى دا جاقسى ٷلگٸ. ونداي ورتالىقتاردا اۋىل جاستارى كٸتاپ وقىپ, ينتەرنەتكە شىعىپ, دەبات نەمەسە پٸكٸرتالاس كلۋبتارىنا قاتىسىپ ۋاقىتىن پايدالى ٶتكٸزە الادى. سونىمەن بٸرگە سپورتتىق جارىستار, مەدەني فەستيۆالدەر ۇيىمداستىرۋ ارقىلى دا اۋىل جاستارىن قوعامعا بەيٸمدەۋ تالپىنىستارى بار. مۇنداي شاعىن باستامالار كەي جەردە جەمٸسٸن بەرگەنٸمەن, جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە اۋىل جاستارىنىڭ بوس ۋاقىت ينفراقۇرىلىمىن جٷيەلٸ تٷردە جاقسارتۋ قاجەتتٸگٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەيدٸ.
اۋىل جاستارى – ەل ەرتەڭٸنٸڭ قازىناسى, سوندىقتان ولاردىڭ بٸلٸم الىپ, جۇمىس ٸستەپ قانا قويماي, جان-جاقتى دامۋى ٷشٸن دە مەملەكەت پەن قوعام ەرەكشە نازار اۋدارۋى تيٸس. اتالعان مەسەلەلەر دەر كەزٸندە شەشٸلمەسە, اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا كەتۋٸ جالعاسا بەرەدٸ. بۇل ٷردٸستٸڭ سالدارى مەن وعان قارسى اتقارىلىپ جاتقان شارالار جٶنٸندە كەلەسٸ ماقالادا قاراستىرامىز.
