Qazaqstan halqynyń eleýli bóligi aýyldyq óńirlerde turady. 2022 jylǵy derek boiynsha aýyl turǵyndarynyń sany 7,7 millionnan asyp, jalpy halyqtyń 41 paiyzyn qurady. Alaida, aýyl jastarynyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy kúrdeli kúide qalyp otyr. Olardyń bilim alý jáne jumysqa ornalasý múmkindikteri qala jastaryna qaraǵanda shekteýli. Kóptegen daryndy jastar óz áleýetin iske asyrý úshin qalaǵa qonys aýdarýǵa májbúr. Aýylda bos ýaqytty paidaly ótkizýge arnalǵan infraqurylymnyń tapshylyǵy baiqalady, tsifrlyq teńsizdik áli de joiylmaǵan. Jastar arasynda jumyssyzdyqtyń jasyryn túrleri keń taraǵan.
Bilimge qoljetimdilik birdei emes, tsifrlyq teńsizdik te bar
Aýyldyq jerlerdegi jastardyń bilim alý múmkindikteri qalaǵa qaraǵanda áldeqaida shekteýli. Mektepterdiń materialdyq bazasy álsiz, bilikti muǵalimder jetispeidi. Eldegi 8 myńǵa jýyq mekteptiń 67 paiyzy aýyldyq jerlerde, olarda oqýshylardyń 40 paiyzy bilim alady. Demek, aýyl mektepteri el bolashaǵy úshin asa mańyzdy bolǵanymen, olardyń jaǵdaiy qala mektepterinen kóp keiin ekeni baiqalady. Halyqaralyq salystyrmaly zertteýler aýyl men qala mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynda aitarlyqtai alshaqtyq baryn kórsetedi. PISA-2018 zertteýinde qazaqstandyq aýyl mektepterindegi bilim deńgeii qalalyq mektepterden matematikadan 22 ball, jaratylystanýdan 31 ball tómen boldy. PISA-2022 zertteýiniń ulttyq esebi bul aiyrmashylyq sál qysqarǵanyn aiqyndaidy: matematikalyq saýattylyq boiynsha qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy alshaqtyq 18 ballǵa, jaratylystaný boiynsha 26 ballǵa deiin azaidy. Iaǵni, sońǵy jyldary memleket qabyldaǵan sharalar nátijesinde aýyl men qala oqýshylarynyń kórsetkishteri jaqyndasa túskenmen, aradaǵy teńsizdik áli de joǵary deńgeide qalyp otyr.
Aýyl jastarynyń joǵary bilimge qol jetkizýinde de birqatar kedergiler bar. Mektepti aýylda támamdaǵan túlekter ulttyq testileýde tómendeý ball jinaidy, sebebi bilim sapasy asa máz emes jáne daiyndyq deńgeii qaladaǵy zamandastaryna qaraǵanda álsiz. Oǵan qosa, tildik barer úlken qiyndyq týǵyzady: kóptegen aýyl mektepterinde aǵylshyn tili men orys tili tereńdetilip oqytylmaidy. Sonyń saldarynan aýyldyń alǵyr túlekteri bedeldi joǵary oqý oryndaryna túse almai jatady. Áleýmettanýshy Aisulý Moldabek bul týraly: «Aýyl jastarynyń negizgi máselesi – tildik barer. Oryssha, aǵylshynsha bilmeý olardyń iri kompaniialarǵa kirýine, joǵary oqý oryndaryna túsýine kedergi keltirip jatyr. Osydan keiin olar avtomatty túrde jumyssyzdar qataryna qosylady» deidi.
Shyn máninde, aýyldaǵy mektepterden qanat qaqqan túlekterdiń birazy UBT-dan jetkilikti upai jinai almai, memlekettik granttan qaǵylady. Resmi málimetterge sáikes, 2024-2025 oqý jylynda joǵary oqý oryndarynda arnaiy bólingen kvota negizinde 82,7 myń stýdent bilim alýda, sonyń shamamen 35 paiyzy (29,4 myń) – aýyl jastary. Iaǵni, memleket aýyl mektebi túlekterine arnalǵan kvota engizip, qoldaý kórsetkenimen, joǵary bilimge teń qoljetimdiligin qamtamasyz etý áli de kúrdeli kúiinde qalyp tur.
Aýyl men qala arasyndaǵy tsifrlyq teńsizdik te bilim berý múmkindikterin shektep otyr. Internetke keń jolaqty qosylý kóptegen aýyldarda nashar nemese múldem joqtyń qasy. El boiynsha úsh myńǵa jýyq mekteptiń internet jyldamdyǵy sekýndyna nebári 4 Mbit bolyp otyr, bul belgilengen standart (20 Mbit/s) boiynsha is júzinde internet joqpen teń.
Demek, shamamen 3000 aýyl mektebi zamanaýi onlain bilim resýrstaryna qosyla almai keledi. Bul – aýyldaǵy bir millionǵa jýyq oqýshy tsifrlyq bilim ala almaýda degen sóz. Internettiń joqtyǵy nemese baiaýlyǵy saldarynan aýyldyń jastary qalalyq qurdastaryna qaraǵanda aqparat pen zamanaýi bilim kózderinen quralaqan qalýda. Onlain kýrstarǵa qatysý, qosymsha bilim resýrstaryn paidalaný aýyl oqýshylary úshin qol jetpes armandai. Munyń barlyǵy olardyń joǵary oqý ornyna daiyndyǵyna, álemdik bilim jańalyqtaryn igerýine úlken tosqaýyl bolyp otyrǵany anyq.
Memleket sońǵy jyldary osy alshaqtyqty joiý maqsatynda infraqurylymdy jaqsartý qadamdaryn kúsheitti. Máselen, 2025 jylǵy maýsymda Tsifrlyq damý ministrligi men «Qazaqtelekom» AQ 2027 jyldyń sońyna deiin 3 myńnan astam aýylǵa joǵary jyldamdyqty internet jetkizý jobasyn bastaǵanyn habarlady. Joba aiasynda aýyldarǵa talshyqty-optikalyq jeli tartylyp, shalǵai eldi mekender spýtniktik internetpen qamtylmaq. Bul sharalar aýyl turǵyndaryna, sonyń ishinde jastarǵa, bilim berý, meditsina jáne memlekettik qyzmetterge teń dárejede qol jetkizýge negiz bolary sózsiz.
Sonymen qatar aýyl mektepterine zamanaýi kompiýterlik synyptar men interaktivti taqtalar ornatý jumystary júrip jatyr. Munyń barlyǵy aýyl men qala oqýshylarynyń múmkindikterin teńestirýge, aýyl jastaryn tsifrlyq saýattylyqqa baýlyp, bolashaqta básekege qabiletti maman bolýyna jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamdar.
Aýyl jastarynyń jumyssyzdyǵy alańdatady
Aýyl jastary úshin jumyspen qamtylý – eń ózekti máselelerdiń biri. Aýyldyq aimaqtardaǵy ekonomika negizinen aýyl sharýashylyǵyna arqa súieidi, sondyqtan turaqty jáne ártúrli jumystyń múmkindigi shekteýli.
Resmi statistika boiynsha 16-34 jas aralyǵyndaǵy jastardyń jumyssyzdyq deńgeii 2025 jyldyń birinshi toqsanynda 3,1 paiyz boldy. Bir qaraǵanda jumyssyzdyq deńgeii tómen siiaqty, alaida bul tek resmi tirkelgender sany. Shyn máninde, aýyldy jerlerde jumyssyzdyqtyń jasyryn túri keń taraǵan – ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgen jastar kóp. Máselen, 2019 jyly Májilis depýtaty Omarhan Óksikbaev 1,6 millionnan astam aýyl jastarynyń basym bóligi ózin-ózi jumyspen qamtyǵanyn, iaǵni turaqty resmi jumysy joqtyǵyn aitqan edi. Olar statistikada «jumyssyz» dep sanalmaǵanmen, turaqty tabysy men áleýmettik qorǵalýy joq ekenin eskersek, bul óte úlken alańdatýshylyq týǵyzady.
Joǵary nemese arnaýly oqý ornyn bitirgen myńdaǵan aýyl jastary mamandyǵy boiynsha jumys taba almai júr. Diplomy bar kóp jas óz aýylynda da, qalada da suranysqa ie bola almai, «eki qolǵa bir kúrek» izdep sendelýde. Bunyń birneshe sebebi bar: biriniń mamandyǵy suranyssyz bolsa, endi birinde tájiribe joq, keibiriniń alǵan bilimi zaman talabyna sai kelmeidi. Keibir zertteýler túlekterdiń shamamen 40 paiyzy mamandyǵy boiynsha jumys istemeitinin kórsetti. Iaǵni, bilim berý júiesinde kásibi baǵdar berý jáne praktikaǵa baǵyttaý álsiz ekenin aiǵaqtaidy.
«Oqý baǵdarlamalary praktikalyq mashyqqa negizdelmeiinshe, jumyssyzdyq azaimaidy. Teoriiamen qatar jasandy intellekt siiaqty jańa tehnologiialarǵa ikemdelgen daǵdy qalyptastyrý mańyzdy» dep sanaidy Aisulý Moldabek.
Bul pikirden aýyl túlekteriniń bilimi kóbine teoriialyq bolyp, tájiribelik daǵdylardyń jetispeitini, sol sebepti eńbek naryǵynda dármensiz qalatyny ańǵarylady.
Jastardyń jumys tappai, bos júrýi – jeke adamnyń ǵana emes, tutas qoǵamnyń máselesi. Qazirgi tańda esh jerde jumys istemeitin, oqymaityn jáne kásibi biliktiligin arttyrmaityn jastardy NEET sanatyna jatqyzady. Qazaqstan boiynsha NEET sanatyndaǵy 15-28 jas aralyǵyndaǵy jastardyń úlesi 6,5 paiyz shamasynda. Sarapshylar bul toptyń kóbeiýin bolashaqqa qaýip dep baǵalaidy, óitkeni NEET sanatyndaǵy jastar ekonomikalyq táýelsizdikke qol jetkizbegen, qoǵamnan tys qalǵan, bolashaǵyna senimi az býyn retinde sipattalady. Mundai jastar resmi statistikada jumyssyz retinde kórinbeýi múmkin, biraq shyn máninde olardyń áleýmettik-ekonomikalyq áleýeti iske qosylmai bos jatyr. Bul memleket úshin de shyǵyn: jumys kúshiniń tolyq paidalanylmaýy, áleýmettik kerneýdiń artýy qaýpi bar.
Aýyl men qala jastarynyń eńbek naryǵyndaǵy múmkindikteri jer men kóktei ekenin ómirdiń ózi kórsetip otyr.
«Aýyl men qala jastarynyń múmkindigi eki túrli álemge uqsaidy. Aýyl jastary internetke, tilge, sapaly bilimge, kásibi baǵdarǵa qol jetkize almai, eńbek naryǵynda básekege qabiletsiz bolyp qalady», - deidi áleýmettanýshy A.Moldabek.
Rasynda da, aýyl mektebin bitirgen kóp jastar tek qarapaiym jumysqa ne maýsymdyq sharýalarǵa iligedi, keibireýi múldem jumys taba almaidy. Mysaly, týǵan aýylynda qalǵan jastardyń birazy mal baǵý, egin salý siiaqty ata kásibimen ainalyssa, basqalary kúnkóris qamymen qalaǵa ketýge májbúr. Biraq qalaǵa barǵanymen, bárine birdei jaily jumys tabyla qoimaidy. Sóitip aýyldan shyqqan keibir jastar iri qalalarda qurylysta, saýdada kúndik jumys istep nemese kýrerlik, taksi siiaqty beiresmi salalarda eńbek etedi. Mundai beiresmi jumysta júrgenderdiń tabysy turaqsyz, áleýmettik kepildikteri joq, ómir súrý sapasy tómen. Bul qubylys qaladaǵy kedeilik qataryn tolyqtyryp, áleýmettik teńsizdikti tereńdete túsýde.
Jastardyń bos ýaqyt infraqurylymy qalyptaspaǵan
Aýyldyq jerlerde jastardyń bos ýaqytyn mazmundy ótkizýine jaǵdai jasaý da ózekti másele. Qalamen salystyrǵanda, kóptegen aýyldarda jastarǵa arnalǵan mádeni-sporttyq nysandar tapshy nemese múlde joq. Mysaly, sport zaldary, jastar ortalyqtary, kitaphanalar men klýbtar sany aýyldyq jerlerde óte az. 2019 jyly aýyl jastary arasynda júrgizilgen saýalnamada respondentterdiń 11 paiyzy bos ýaqyt ótkizetin oryndardyń joqtyǵyn basty problema retinde ataǵan. Shynynda da, infraqurylym bolmaǵan soń, aýyl jastarynyń ýaqyty bos ótedi nemese beiáleýmettik áreketterge uryný qaýpi týady. Jeke qabiletterin damytyp, shyǵarmashylyqpen ne sportpen ainalysý múmkindigi shekteýli. Munyń saldary retinde kei jastar ziiandy ádetterge áýestenýi, qoǵamnan oqshaýlanýy yqtimal.
Memleket bul túitkildi sheshý úshin «Aýyl – el besigi» arnaiy jobasy aiasynda aýyldyq infraqurylymdy jańǵyrtý isine kiristi. Sońǵy jyldary myńdaǵan aýyldarda mádeniet úileri men sport keshenderi jóndeýden ótkizilip, jańa nysandar salynýda. Keibir aýyldarda jastarǵa arnalǵan sport alańdary, fýtbol-qosymsha oiyn alańdary paida boldy. Degenmen, bul jumystar óńirlerde birkelki atqarylmai otyr. Bir oblysta nátijesin berse, ekinshisinde áli de jastarǵa arnalǵan úiirmeler men sektsiialar jetispeidi. Aýyl turǵyndary arasynda júrgizilgen saýalnamalarda eldi mekenderde jastardyń rýhani, mádeni-aǵartýshylyq, kásibi jáne fizikalyq damýyna jaǵdai jasaý qajettigi jii aitylady. Demek, aýyldarda sport alańdaryn, mádeniet úilerin, kitaphanalardy kóbeitý, túrli óner, mýzyka, qolóner, tehnika úiirmelerin ashý – jastardyń shyǵarmashylyǵyn damytýǵa jáne olardy aýylda turaqtandyrýǵa yqpal etetin mańyzdy shara.
Jergilikti jerlerde eriktiler men úkimettik emes uiymdar bastamasymen ashylyp jatqan jastar resýrstyq ortalyqtary da jaqsy úlgi. Ondai ortalyqtarda aýyl jastary kitap oqyp, internetke shyǵyp, debat nemese pikirtalas klýbtaryna qatysyp ýaqytyn paidaly ótkize alady. Sonymen birge sporttyq jarystar, mádeni festivalder uiymdastyrý arqyly da aýyl jastaryn qoǵamǵa beiimdeý talpynystary bar. Mundai shaǵyn bastamalar kei jerde jemisin bergenimen, jalpyulttyq deńgeide aýyl jastarynyń bos ýaqyt infraqurylymyn júieli túrde jaqsartý qajettigi kún tártibinen túspeidi.
Aýyl jastary – el erteńiniń qazynasy, sondyqtan olardyń bilim alyp, jumys istep qana qoimai, jan-jaqty damýy úshin de memleket pen qoǵam erekshe nazar aýdarýy tiis. Atalǵan máseleler der kezinde sheshilmese, aýyl jastarynyń qalaǵa ketýi jalǵasa beredi. Bul úrdistiń saldary men oǵan qarsy atqarylyp jatqan sharalar jóninde kelesi maqalada qarastyramyz.
