بٷگٸندە ەلٸمٸزدە اتى اڭىزعا اينالعان ەنشٸ روزا باعلانوۆانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى جەر-جەردە جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ٶتۋدە. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بٸتكەن اياۋلى ەنشٸسٸ كەڭەس زامانىندا دا, ودان كەيٸنگٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى دا قازاق ەنٸن شالقىتىپ, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋگە بار كٷشٸن جۇمسادى. روزا تەجٸبايقىزى ٶزٸنٸڭ 89 جىلعا سوزىلعان سانالى عۇمىرىنىڭ 70 جىلىن ساحنا تٶرٸندە ٶتكٸزدٸ. وسىلايشا, قازاقتىڭ بۇلبۇل ەنشٸسٸ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ٶنەردەن قول ٷزبەدٸ دەسەك بولادى.
روزا تەجٸبايقىزىنىڭ تالانتى ەلٸمٸزدٸ بىلاي قويىپ, بٷكٸل ەلەمدٸ باس يدٸرگەنٸ انىق. ونىڭ تالانتى قاي زاماندا بولسا دا باعالانىپ, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بٶلەنۋمەن بولدى. اياۋلى ەنشٸمٸز ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مايدان دالاسىندا ەن سالىپ, سوعىستان قاجىعان مىڭداعان ساربازدى جٸگەرلەندٸرٸپ, فاشيستەرگە قارسى تۇرۋعا ىقپال ەتتٸ. وسىلايشا, روزا تەجٸبايقىزى ٶنەرگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا جوعارى مەملەكەتتٸك ناگرادالاردىڭ بەرٸنە يە بولىپ, قازاق ٶنەرٸن ەلەمگە تانىتۋمەن بولدى.
قازٸرگٸ جاس بۋىن قوعامدىق فورماتسييانىڭ ەكٸ كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرگەن روزا تەجٸباەۆا جايىندا ٶتە تەرەڭ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. ەگەر دە كٸمدە-كٸم جەزتاڭداي ەنشٸنٸڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى جايىندا تەرەڭٸرەك بٸلگٸسٸ كەلسە, 2007 جىلى «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن ەدەبيەتشٸ ۇرقييا يمانباي جازعان «اينالايىن حالقىمنان ەركەلەتكەن!» دەپ اتالاتىن عۇمىرنامالىق-حامساسىنا پاراقتاپ شىعۋعا كەڭەس بەرەمٸز.
اتالمىش كٸتاپتى پاراقتاعاندا روزا تەجٸبايقىزىنىڭ ەنشٸ بولىپ قالىپتاسۋىنا قاتىستى كٶپتەگەن قىزىقتى جايتتارعا قانىعۋعا بولادى. ونىڭ ٶنەر ەلەمٸنە ەڭ العاش قالاي اياق باسۋى, سوعىس جىلدارىنداعى ٶنەر ادامدارىنىڭ باستان كەشكەن قيىندىقتارى, سودان كەيٸن ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸككە يە بولىپ, حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنگەن ۇمىتىلماس سەتتەرٸنەن جان-جاقتى تەپسٸرلەنگەن.
– مەن قىزىلوردا وبلىسى قازالى قالاسىندا دٷنيەگە كەلدٸم. ەكەمنٸڭ ەكٸ ەيەلٸ بار بولاتىن. بٸرٸ ۇلتى تاتار مارييام اپام بولسا, ەكٸنشٸسٸ مەنٸ ٶمٸرگە ەكەلگەن اقكٷرٸش انام. بٸزدەر قانداي قيىندىق بولسا دا تاتۋ تۇردىق. مەنٸڭ انام بايان تارتىپ, ەن سالعاندى جانى قالايتىن... مەنٸڭ ەجەم بايدىڭ قىزى بولاتىن. سول ەجەمنٸڭ سوڭىنان كەلگەن جاساۋدىڭ ارقاسىندا بٸزدەر اشتىقتان امان ٶتتٸك. ەجەمنٸڭ جاساۋىمەن كەلگەن كٷمٸس ىدىستاردى نانعا ايىرباستاپ, جان ساقتاعانىمىز ەسٸمدە. سول بٸر قيىن كەزەڭدە ەجەم تٷنٸمەن سىرماق تٸگٸپ, اراسىندا ەۋەلەتٸپ ەن سالىپ وتىراتىنى ەسٸمدە, – دەپ جەزتاڭداي ەنشٸ بالالىق شاعىنداعى قيىن كەزەڭدٸ ەسكە العان بولاتىن.
ستاليندٸك جٷيەنٸڭ قولدان ۇيىمداستىرعان اشتىعى جٷزدەگەن مىڭ قازاق وتباسىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا تٷسٸرٸپ, ٶمٸرٸن جالماعانىن تاريحتان بٸلەمٸز. وسى قيىندىقتى روزا تەجٸبايقىزى جاستايىنان كٶرٸپ ٶستٸ.
ول كەزدە بالالاردىڭ حات تانىپ, بٸلٸم الۋى دا قيىن شارۋا ەدٸ. قازٸرگٸدەي ەر اۋىلدا مەكتەپ جوق. بالالار بٸرنەشە شاقىرىم جەردەگٸ مەكتەپتەرگە قاتىناپ وقۋىنا تۋرا كەلدٸ.
– بٸزدٸڭ مەكتەبٸمٸز بٸزدەن 4-5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كٶرشٸ اۋىلدا بولاتىن. سوعان جاياۋ-جالپىلاپ بارىپ وقىدىق. ساباققا قاتىناۋ قىستا قيىن بولاتىن. ٶڭمەنٸڭنەن ٶتەتٸن ٷسكٸرٸك ايازبەن ارپالىسىپ, قالىڭ قاردى ومبىلاپ مەكتەپكە ەرەڭ جەتۋشٸ ەدٸك. سول كەزدە ٷستٸمٸزدە جىلى كيٸمدە جوق. ٷيدە قالىڭ كيٸم بولماعاندىقتان, انام مەنٸ ودەيالعا وراپ, بەلٸمدٸ جٸپپەن بۋىپ, باسىما ٶزٸنٸڭ تٷبٸت شەلٸسٸن سالىپ بەرۋشٸ ەدٸ. وسىلايشا, بارىمىزدى كيٸپ جٷرٸپ, وقۋدان قالمادىق, – دەگەن ەدٸ بٸر ەستەلٸگٸندە ەنشٸ.
روزا تەجٸبايقىزى مەكتەپتٸ ويداعىداي بٸتٸرگەننەن كەيٸن قىزىلورداداعى پەدينستيتۋتقا وقۋعا تٷسەدٸ. دەل وسى كەزەڭدە روزا تەجٸبايقىزىنىڭ وتباسى قايتىس بولعاننان كەيٸن الىپ كەلگەن جەردەماقىسى توقتاتىلادى. بۇدان كەيٸن بولاشاق ەنشٸ تاشكەنتتەگٸ توقىما ينستيتۋتىنا اۋىسىپ, سىرتتاي وقۋعا مەجبٷر بولعان ەكەن. مۇندا جاس ستۋدەنت قىزدى وقۋ ورنى تەگٸن جاتاقحانا مەن تاماقپەن قامتىعان.
ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن فيلارمونييادا ەۋەلەتٸپ ەن سالعان جاس قىزدىڭ تالانتىنا تەنتٸ بولعان سول كەزدەگٸ ٶزبەكستان ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى وسمان يۋسۋپوۆ قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنىڭ تالانتىنا تەنتٸ بولادى. ول روزا تەجٸبايقىزىمەن جاقىن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپ بارىنشا قولداۋ كٶرسەتتٸ. يۋسۋپوۆ جاس ەنشٸنٸڭ بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرۋى كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, قولىنا قارجى بەرٸپ, مەسكەۋ كونسەرۆاتوريياسىنا بٸلٸمٸن شىڭداۋعا جولداما بەرەدٸ. سول بٸر كەزەڭ جايىندا روزا تەجٸبايقىزى ٶزٸنٸڭ ەستەلٸگٸندە: «وسمان يۋسۋپوۆ مەنٸڭ تالانتىمدى باعالاپ, بارلىق جاعدايىمدى جاسادى. تاشكەنتتٸڭ ورتاسىنان بەس بٶلمەلٸ باسپانا بەرٸپ, ٸشٸن جيھازعا تولتىرىپ بەردٸ. كٷيساندىق پەن كونتسەرتكە كيٸپ شىعاتىن كٶيلەكتەرٸمدٸ دە الىپ بەرگەن ەدٸ» دەپ ەسكە الادى.
وسىلايشا, تۋما تالانت كەڭەستەر وداعىنا ٶزٸن دەلەلدەپ, قازاق ٶنەرٸنٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتتٸ. روزا تەجٸبايقىزى 1986 جىلى ورىن العان جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە دە جاستاردى قولداپ, ازاماتتىق پوزيتسيياسىن اشىق ايتقان ساناۋلى ٶنەر يەلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
ٶرٸمدەي جاس قىزداردى ەسكەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ شاشتان سٷيرەپ, اياقپەن تەۋٸپ جاتقاندا ولارعا ارا تٷسٸپ, سول كەزدەگٸ شەندٸلەرگە كٶزقاراسىن اشىق ايتتى. بٷكٸل وداق تانيتىن ەنشٸگە كولبيننٸڭ جاندايشاپتارىنىڭ قىلار امالدارى بولماعان سوڭ, ٸشتەرٸنەن تىنۋعا مەجبٷر بولدى.
روزا باعلانوۆا اپامىز قانشا بيٸككە كٶتەرٸلسە دە حالىقتان ٸرگەسٸن اجىراتپاعانىمەن ەرەكشەلەندٸ. سول كەزدەگٸ ٶنەر يەلەرٸ سيياقتى مەسكەۋگە كٶشكەن جوق. ەلدٸڭ ٸشٸندە بولدى. جەزتاڭداي ەنشٸنٸڭ ورىنداۋىنداعى ەندەر قازاق جەرٸن ەلٸ تالاي عاسىر ەلديلەپ, كٷش-قۋات سىيلايتىنى انىق.
بيىل روزا تەجٸبايقىزىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا كٶپتەگەن ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, ٶزٸ ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن الماتى قالاسىنداعى جامبىل جاباەۆ اتىنداعى فيلارمونييانىڭ الدىندا ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلۋدا. تالانتتى ەنشٸنٸڭ ەنٸ مەن اتىن جاس ۇرپاققا تانىتۋ ٷشٸن الداعى ۋاقىتتا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلاتىنى انىق.
نۇرلان بٷركٸتبايۇلى
