وسى ورتالىقتىڭ تەولوگى ەرلان دوسماعامبەتپەن ديدارلاسقان Dalanews.kz تٸلشٸسٸ ماماننىڭ دٸن تٶڭٸرەگٸندەگٸ وي-توقتامىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى قۇپ كٶردٸ.
تٷسٸنگەنٸمٸز: "اداسقان" ازاماتتىڭ ويىن ٶزگەرتۋ ٷشٸن ونىمەن ٶز تٸلٸندە, دٸننٸڭ تٸلٸندە سٶيلەسۋ كەرەك.
مەملەكەتتٸڭ دٸن سالاسىنا ارالاسقانى جٶن بە?
بۇل – زامان تالابى, ۋاقىت سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىر. مەملەكەت الدىمەن تۇرعىندارى قورعاۋى, قوعامنىڭ ساۋلىعىن, قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ايتالىق, بٸر جىلدارى دٷنيەنٸ دٷرلٸكتٸرگەن "يسلام مەملەكەتٸ" باسقالارعا ٷگٸت-ناسيحاتىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن "قارا كيٸمدٸ" بالالاردى پايدالانعان. نيقاب كيگەن بالالاردىڭ فوتو-ۆيدەوسى ەلەمجەلٸگە تاراپ كەتكەن. لاڭكەستٸك ۇيىمدار وسى ارقىلى ٶز يدەولوگيياسىن تاراتۋدى كٶزدەگەن.
بٸزدٸڭ ەل تٷرلٸ كەزەڭدە تەرروريستٸك قاۋٸپپەن بەتپە-بەت كەلگەنٸ راس. بۇل ٶز كەزەگٸندە قوعامداعى يسلامعا دەگەن قارسىلىقتى كٷشەيتە تٷستٸ. قوعام قىسقا بالاقتى, قاۋعا ساقالدى, قارا كيٸمدٸ ادامداردان قايمىعا باستادى. ولاردىڭ جانىندا جٷرمەۋگە تىرىستى. ولاردان ٶزٸن الشاق ۇستادى.
مەن بٸلسەم, تاحفيريزمدٸ ۇستاناتىن (يسلامداعى سەنبەۋشٸلٸكتٸ ايىپتايتىن راديكالدى يدەولوگييا) وتباسىلاردا بالالار قاتال, تٸپتٸ تىم قاتال جاعدايدا تەربيەلەنەدٸ. بۇل يدەولوگييانىڭ ۇستانىمى سونداي. جابىق. مۇنىڭ نەگٸزٸندە تەربيەلەنگەن بالالاردا بالالىق شاق بولمايدى. بارلىعىنان قاعىلعان. قۇربىلارىمەن ويناپ-كٷلمەيدٸ. ويىن-كٷلكٸ دەگەندٸ بٸلمەيدٸ. ولارعا تەلەديدار كٶرۋگە تىيىم سالىنعان. مەكتەپكە بارۋىن باراتىن شىعار, بٸراق سۋرەت ساباعىنا قاتىسپايدى.
بەلكٸم, بۇعان دا شىداۋعا بولار ەدٸ. قاۋٸپتٸسٸ, مۇنداي بالالارعا بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ ادامداردى دٸني كٶزقاراسىنا قاراي جٸكتەۋدٸ, بٶلۋدٸ ٷيرەتەدٸ.
ٶزٸم كۋە بولعان جايت...
وسى يدەولوگييامەن تەربيەلەنگەن بٸر ازامات كەڭسەگە كٸرگەندە تەك ساقالى بار ەركەكتەرمەن عانا سەلەمدەسەتٸن. بۇل نەنٸڭ بەلگٸسٸ? بۇل ەلگٸ جٸگٸتتٸڭ بالا جاسىنان باستاپ سونداي تەربيە العانىنىڭ, ادامنىڭ مۇسىلمان ەكەنٸن تەك سىرتقى كەلبەتٸنە قاراپ باعالايتىنىنىڭ بەلگٸسٸ. بۇل ونىڭ سٷيەگٸنە سٸڭٸپ كەتكەن...
مۇنداي ۇستانىمداعى ادام باسقا قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ بويىندا كٷدٸك تۋعىزادى. بالاسىنىڭ سىنىپتاسى تۇمشالانىپ جٷرگەنٸن كٶرگەندە – اتا-انانى ٷرەي بيلەيدٸ. "ەرتەڭ بالام ونىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ, سيريياعا اتتانىپ كەتسە, ول جاقتا قولىنا قارۋ الىپ, قولىن قانعا مالسا, قايتپەكپٸن" دەگەن ويعا قالادى.
بۇل بارلىعىمىزعا تەن. قاۋٸپتەنۋ, ٷرەيلەنۋ, قورقۋ...
ەيتكەنمەن, بٸزدٸڭ قوعامعا تاعى بٸر دٷنيەنٸ تٷسٸنۋ كەرەك: مۇسىلمان جاماعاتى بٸرتەكتٸ ەمەس. ونىڭ ٸشٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەر دٸن يسلامنىڭ تٷرلٸ اعىمدارى مەن باعىتتارى اراسىنداعى دٸني ۇعىمدار مەن قۇندىلىقتاردىڭ ەر تەكتٸلٸگٸندە جاتىر.
ارابييادا كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان قىزدار ورامال تاقپايدى
دەل قازٸر مەملەكەتتٸڭ دٸننٸڭ بەلگٸلٸ بٸر تالاپ-تەرتٸپتەرٸنە شەكتەۋ قويعاننان باسقا امالى قالعان جوق. مۇنداي شەشٸم قابىلداۋ دا قيىنعا تٷستٸ. مەسەلەن, سٸز ايتقان «قارا كيٸم». قاتەلەسپەسەم, بۇل مەسەلە بٷگٸن پايدا بولعان جوق. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ تالقىلانىپ كەلەدٸ.
بۇعان دٸندار ادامدار دا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايدى دەگەن سەنٸمدەمٸن. تٸپتٸ دٸني باسقارما دا حانافيت مازحابى بويىنشا كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان قىزدارعا تەك باسىنا ورامال تارتۋعا بولاتىنىن, ال 13-14 جاسار قىز بالالارعا حيدجاب كييۋ مٸندەتتٸ ەمەس ەكەنٸن ايتقان.
ساۋد ارابيياسى? مەن بۇل ەلدە بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت بولدىم, نەگٸزٸ. ەلدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸمەن تانىستىم. ارابييادا كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعان قىزدار ورامال تاقپايدى! يە, بۇل ەلدٸڭ دٸني تالاپتاردى ساقتاۋداعى زاڭى قاتال دا شىعار, بٸراق ارابتاردىڭ ٶزٸ 3-5 جاسار قىزعا حيدجاب كيگٸزگەنٸمەن دٸني نانىم-سەنٸمدەرٸنٸڭ ارتىپ كەتپەسٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان دا دٸني سالادا ٶگٸز دە ٶلمەيتٸن, اربا دا سىنبايتىن ۇستانىمدى ۇستانادى.
سالافيزمگە تىيىم سالۋ. بۇل مٷمكٸن بە?
وسى ارادا ەلدٸڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتقان بٸرنەشە فاكتور بار. سالافيزمگە تىيىم سالۋدى جاقتاۋشىلار وسىنى ەسكەرە بەرمەيدٸ. كەز كەلگەن دٸني سايتقا كٸرٸڭٸز, ساۋد ارابيياسىنداعى مۇسىلمانداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ سٷننيت-سالافيت ەكەنٸ اشىق جازىلعان. جالعىز ارابييا ەمەس. بۇل باعىتتى سونىمەن قاتار بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, كاتار دا ۇستانادى.
ارابتار لاڭكەستٸك شابۋىلدارعا بٸزگە قاراعاندا كٶپ ۇشىرايدى. نەگە? سەبەبٸ, راديكاليزمگە قارسى تۇراتىن جالعىز كٷش – دٸني ساۋاتتىلىق. يگيل-گە ەلدەن بۇرىن قارسى شىققان جەنە سوعان وراي مەلٸمدەمە جاساعان ساۋد ارابيياسىنىڭ عالىمدارى ەدٸ. "اقنيەت" ورتالىعىنىڭ ماماندارى سيرييادان ورالعان جەرلەستەرٸمٸزبەن تٸلدەسكەن. مىنانى تٷسٸندٸك. تەرروريستٸك ۇيىمنىڭ قاتارىنا ٶتپەس بۇرىن ولارعا «ساۋد ارابيياسىنىڭ پاتشاسىنا دەگەن كٶزقاراسىڭىز قالاي?» دەگەن ساۋال قويادى ەكەن. سودىرلار ٷشٸن ارابييا پاتشاسى – تاعۇت (ٶزٸنەن پٸر جاساعان) جەنە كەپٸر (اللاعا سەنبەيتٸن). كٶردٸڭٸز بە?
توق ەتەرٸن ايتقاندا, سالافيزمگە تىيىم سالاتىن بولساق, قيىندىقتان قۇتىلمايمىز. كەرٸسٸنشە بولادى. ٶز باسىمىزعا ٶزٸمٸز پەلە تٸلەيمٸز. نەگە? مۇنداي جاعدايدا وسى سالافيزمدٸ ۇستاناتىن ساۋد ارابيياسىنىڭ جەنە باسقا دا ەلدەردٸڭ تۇرعىندارىنا ەلگە كٸرۋگە تىيىم سالۋعا مەجبٷر بولامىز. بۇل قازاقستاننىڭ ساياساتىنا سەيكەس كەلمەيدٸ. سەبەبٸ, اتالعان ەلدەرمەن اراداعى ديپلوماتييالىق قاتىناستارعا نٷكتە قويۋ دەگەن سٶز.
"اقنيەت" ورتالىعى لاڭكەستٸك بابىمەن سوتتالعانداردى قالاي "تەربيەلەيدٸ"?
راديكالدار? ولاردىڭ ويىنشا, ناماز وقىماعانداردىڭ بارلىعى – كٷنەھار.
بٸز ٶز تاراپىمىزدان قۇرانداعى جەنە حاديستەگٸ ناقتى دٷنيەلەرگە سٷيەنٸپ, ولاردىڭ وسى كٷنگە دەيٸن «اداسىپ» كەلگەنٸن دەلەلدەپ بەرەمٸز. پٸكٸر-كٶزقاراسىن تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتۋگە تىرىسامىز. ٶزٸنٸڭ مۇسىلمان ەكەنٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن ادامعا «ەلحامدۋليللاح مۇسىلمانمىن» دەگەنٸ جەتٸپ جاتىر.
ارتىنشا ٸلگەرٸدە ايتقان تاعۇت دەگەن تٷسٸنٸكتٸ تالقىلاپ بەرەمٸز. وسى بٸر دٸني تٷسٸنٸكتەردٸ بارىنشا بايىپتى, تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ دۇرىس نەگٸزدە تالقىلاۋ «اداسقان» باۋىرلارىمىزعا ەرەكشە ەسەر ەتەدٸ. مٸنە, ولار سول كەزدە ٶزگەرەدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن تەرٸس جولدا جٷرگەنٸنە كٶز جەتكٸزەدٸ. تٷرمەدەگٸ تەرٸس جولدا جٷرگەندەرمەن تٸلدەسۋگە بٸزگە ەرٸ كەتسە ەكٸ كٷن بەرەدٸ. ولاردى تۋرا جولعا تٷسٸرۋ ٷشٸن وسىنىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ. بۇل جازاسىن ٶتەۋشٸمەن جۇمىس جٷرگٸزۋدٸڭ العاشقى ساتىسى عانا.
كەيٸن بٸز بۇلارعا قازاقتىڭ دەستٷرلەرٸن ۇعىندىرامىز, ولاردىڭ يسلام دٸنٸمەن قانشالىقتى بٸتە قايناسىپ جاتقانىن دەلەلدەپ شىعامىز. بەتاشار بولسىن, جەتٸ شەلپەك بولسىن, اس بەرۋ بولسىن – بۇلاردىڭ يسلامعا كەرەعار ەمەستٸگٸن تٷسٸندٸرەمٸز. سونىڭ ارقاسىندا ەلگٸ ادامنىڭ تۋعان ەلٸنٸڭ دەستٷرلەرٸنە دەگەن قۇرمەتٸ ويانادى. بۇل – ەكٸنشٸ كەزەڭ. جەنە ەڭ سوڭعىسى, ٷشٸنشٸ كەزەندە مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمىن ۇعىندىرامىز. ەربٸر مەملەكەتتٸڭ ٷكٸمەتٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندارى بولاتىنىن قۇلاعىنا قۇيامىز.
بىلايشا ايتقاندا, بۇلار ٶمٸرگە قايتا كەلەدٸ. سەبەبٸ, كٶزقاراسى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەدٸ...
وسى بٸر اقپاراتتىق ناسيحاتتان كەيٸن ادامنىڭ ٶزٸنە, ورتاسىنا, وقۋىنا, جۇمىسىنا, وتباسىنا دەگەن كٶزقاراسى ٶزگەرسە, ەندەشە بٸز ٶز ماقساتىمىزعا جەتتٸك دەگەن سٶز.
100 ساۋال جەنە 100 جاۋاپ
بۇدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن "اقنيەت" ورتالىعى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنە ارناپ "100 ساۋال جەنە 100 جاۋاپ" ەدٸستەمەسٸن شىعاردىق.
انىعىندا, ول ەدٸستەمەنٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن دە ساۋات كەرەك. تەرٸس جولعا تٷسكەن ادامدى كەرٸ بۇرۋ, كٶزقاراسىنىڭ قاتەلٸگٸن دەلەلدەۋ – وڭاي جۇمىس ەمەس.
لاڭكەستٸك ٷشٸن اباقتىعا قامالعان ادامعا «حانافيزمگە دەگەن كٶزقاراسىڭ قانداي?», «نامازدى قالاي وقيسىڭ?» دەگەن ساۋال قويۋ – قاتەلٸك.
ول جالعان سٶيلەۋٸ مٷمكٸن. "حانافيتپٸن, نامازدى دا سوعان ساي وقيىم" دەۋٸ عاجاپ ەمەس. بۇعان سەنگەن سٸز ەلگٸنٸڭ قۇجاتىنا "تٷزەلگەن" دەگەن بەلگٸ قويا سالاسىز. تٷرمە قىزمەتكەرلەرٸ دە بٸزگە بٸراز جايتتىڭ باسىن اشقان, نەگٸزٸندە. "راديكال ٶزٸنٸڭ دٸني ۇستانىمىن بٸلگٸسٸ كەلگەن مامانعا ٶزٸن تٷزەلگەن ەتٸپ كٶرسەتە سالادى. ەلگٸ مامان كەتٸپ قالعاسىن قايتادان بۇرىنعى كەبٸن كيەدٸ» دەگەن ولار. سولاي. بۇل ٶتە اۋىر جۇمىس.
ەزٸرلەگەن, اياۋلىم شايماردان
