ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قايتا-قايتا جارييالانىپ جٷرگەن بٸر جازبادا ەليحان بٶكەيحان ٶز ٸنٸسٸ, جان دوسى ەرٸ ادال ٷزەڭگٸلەسٸ احمەت بايتۇرسىنۇلىنا تٷرمەدەن جولداعان بٸر حاتىندا: «مەن ورازا ۇستادىم, بٷگٸن اۋىزىمدى قارا سۋمەن اشتىم», - دەپ جازىپتى-مىس.
بۇل ۇلت كٶسەمٸنە جابىلعان جالا, ساناعا قونبايتىن قييال, بارىپ تۇرعان ٶتٸرٸك! بۇل جازبانىڭ جۇمباق, ينكوگنيتو-اۆتورى «بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل», «كونتررەۆوليۋتسيونەر», «حالىق جاۋى», «جاپونشىل» («ياپونوفيل») سيياقتى جالعان, ناقاق ايىپتارمەن سوتتالىپ, اتىلعان ۇلت كٶسەمٸنە ەندٸ «دٸندار», «ٸسلامشىل», «ورازاشىل» دەگەندەي ناقاق جالا جابادى. وسىعان وراي ۇلت كٶسەمٸنە جالا جاپقان جۇمباق اۆتورعا ايتارىم: قازاقتا «ارۋاق اتادى» دەگەن سٶز بار. وسى اتالى سٶزدٸ بٸلمەگەن اۆتور, ەليحان بابامىزدىڭ ٶز سٶزٸمەن ايتسام, «اڭقاۋ ەلدٸ الاش كٶسەمٸنٸڭ ٸستەمەگەن ٸسٸمەن, ايتپاعان سٶزٸمەن الداپ-ارباۋدى كٶزدەگەن – ارامزا مولدا».
ال ەندٸ ە.ن. بٶكەيحاننىڭ دٸنگە, ونىڭ ٸشٸندە يسلامعا دەگەن كٶزقاراسىنا توقتالايىن.
ەڭ الدىمەن الاش كٶسەمٸنٸڭ اتاعى جەر جارعان ارعى باباسى شىڭعىس حان سيياقتى دٸني سەنٸم-نانىمعا تٶزٸمدٸلٸكپەن قاراعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ كەرەك.
وعان, بٸرٸنشٸدەن, ٶز جارى ەلەنا سەۆاستيانوۆا 1921 جىلى سەمەيدە مەزگٸلسٸز قايتىس بولعاندا, ونى پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸنٸڭ رەسٸمٸمەن جەرلەگەنٸ دەلەل.
ەكٸنشٸدەن, ل.ن. تولستويدىڭ ەلەمدٸك دٸندەر تۋرالى «سۋراتسكايا كافەينيا» اتتى شاعىن ەڭگٸمەسٸن قازاقشالاپ, 1900 جىلى «دالا ۋالاياتى» گازەتٸندە «سۋرات كافەحاناسى», 1913 جىلى «قازاق» گازەتٸندە «دٸن دالاسى» دەگەن اتاۋمەن جارييالادى. سول اۋدارمادان ەليحاننىڭ دٸن اتاۋلىنى بٸر-بٸرٸنەن نە جوعارى, نە تٶمەن قويماي, دٸني سەنٸم-نانىم ەرتٷرلٸ بولعانىمەن, قۇداي بٸر دەگەن كٶزقاراسىن ايقىن اڭعارتادى.
ال «قارا قىپشاق قوبىلاندى» ەپوسىنداعى ەيەل بەينەسٸ تۋرالى 1899 جىلى «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» گازەتٸنٸڭ ٷش سانىنا شىققان «جەنششينا ۆ كيرگيزسكوي بىلينە» اتتى فولكلورلىق زەرتتەۋٸندە ارعى باباسى شىڭعىس حاننىڭ تابىنعان تەڭٸرشٸلدٸككە دەگەن جىلى كٶزقاراسىن, كەرٸسٸنشە ەيەل قۇقىن ەلەمەيتٸن يسلامعا دەگەن سىني كٶزقاراسىن بايقاتادى. 1913-1918 جىلدارى ورىنبوردا ٷزٸلمەي شىعىپ تۇرعان تۇڭعىش جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتٸندە ونىڭ اۆتورلارىنىڭ بٸر بٸرٸنە «اللا جارىلقاسىن!» ەمەس, «تەڭٸرٸ جارىلقاسىن!» ايتاتىندارىن ەسكەرسەك, بٸر ەليحان ەمەس, جالپى الاش جەتەكشٸلەرٸنٸڭ تەڭٸرشٸلدٸككە جىلى قاراعانىن بايقاماۋ مٷمكٸن ەمەس.
ال ەندٸ توقسان سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸن اتسام, 1917 جىلى الاش ۇلتتىق رەسپۋبليكاسىن جارييالاۋدىڭ قارساڭىندا ە.ن. بٶكەيحاننىڭ «مەن كادەت پارتيياسىنان نەگە شىقتىم?» اتتى ماقالاسىنداعى مىنا جولدارعا نازار اۋدارايىق: «فرانسۇز, ورىس ھەم ٶزگە جۇرتتىڭ تاريحىنان كٶرٸنەدٸ – موللا ٷكٸمەتتەن اقشا السا, ساتىلىپ كەتەدٸ, رۋحاني ٸس اياق استى بولادى. جالوۆانيە العان موللالار ٷكٸمەتكە جەتەكشٸل بولىپ, ەرٸپ كەتەدٸ. بٸزدٸڭ قازاق-قىرعىز دٸن ٸسٸن كٶركەيتەتٸن بولسا, ٷكٸمەت ٸسٸنەن بٶلٸپ قويعان وڭ بولادى. ورىسشا ونى «وتدەلەنيە تسەركۆي وت گوسۋدارستۆا» دەيدٸ».
مٸنە وسى ماقالادان سوڭ الاش رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ, ونىڭ جوعارعى اتقارۋشى بيلٸگٸ – الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ (حالىق كوميسسارلارى) سايلانعاندا, 15 قازاق مٷشەسٸنٸڭ ٸشٸندە بٸردە-بٸر دٸن ٶكٸلٸ بولماعانىن ۇمىتپايىق.
اشىعىن ايتقاندا – الاش ەلٸ قازٸرگٸ قازاق جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن ەڭ العاشقى زايىرلى مەملەكەت بولاتىن.
وسىنداي تاريحي فاكتىلاردان كەيٸن ەليحاندى «تٷرمەدە ورازا ۇستاپ, قارا سۋمەن اۋىز بەكٸتٸپتٸ» دەۋ بارىپ تۇرعان داقپىرت, قۋما قييال, شىلعي ٶتٸرٸك.
سۇلتان حان اققۇلى, ەليحانتانۋشى-عالىم, حالىقارالىق جۋرناليست
Abai.kz
