Áleýmettik jelilerde qaita-qaita jariialanyp júrgen bir jazbada Álihan Bókeihan óz inisi, jan dosy ári adal úzeńgilesi Ahmet Baitursynulyna túrmeden joldaǵan bir hatynda: «Men oraza ustadym, búgin aýyzymdy qara sýmen ashtym», - dep jazypty-mys.
Bul Ult kósemine jabylǵan jala, sanaǵa qonbaityn qiial, baryp turǵan ótirik! Bul jazbanyń jumbaq, inkognito-avtory «býrjýaziialyq ultshyl», «kontrrevoliýtsioner», «halyq jaýy», «japonshyl» («iaponofil») siiaqty jalǵan, naqaq aiyptarmen sottalyp, atylǵan Ult kósemine endi «dindar», «islamshyl», «orazashyl» degendei naqaq jala jabady. Osyǵan orai Ult kósemine jala japqan jumbaq avtorǵa aitarym: Qazaqta «arýaq atady» degen sóz bar. Osy ataly sózdi bilmegen avtor, Álihan babamyzdyń óz sózimen aitsam, «Ańqaý eldi Alash kóseminiń istemegen isimen, aitpaǵan sózimen aldap-arbaýdy kózdegen – aramza molda».
Al endi Á.N. Bókeihannyń dinge, onyń ishinde islamǵa degen kózqarasyna toqtalaiyn.
Eń aldymen Alash kóseminiń ataǵy jer jarǵan arǵy babasy Shyńǵys han siiaqty dini senim-nanymǵa tózimdilikpen qaraǵanyn erekshe atap ótý kerek.
Oǵan, birinshiden, óz jary Elena Sevastianova 1921 jyly Semeide mezgilsiz qaitys bolǵanda, ony pravoslavie shirkeýiniń rásimimen jerlegeni dálel.
Ekinshiden, L.N. Tolstoidyń álemdik dinder týraly «Sýratskaia kafeinia» atty shaǵyn áńgimesin qazaqshalap, 1900 jyly «Dala ýalaiaty» gazetinde «Sýrat kafehanasy», 1913 jyly «Qazaq» gazetinde «Din dalasy» degen ataýmen jariialady. Sol aýdarmadan Álihannyń din ataýlyny bir-birinen ne joǵary, ne tómen qoimai, dini senim-nanym ártúrli bolǵanymen, qudai bir degen kózqarasyn aiqyn ańǵartady.
Al «Qara qypshaq Qobylandy» eposyndaǵy áiel beinesi týraly 1899 jyly «Týrkestanskie vedomosti» gazetiniń úsh sanyna shyqqan «Jenshina v kirgizskoi byline» atty folklorlyq zertteýinde arǵy babasy Shyńǵys hannyń tabynǵan táńirshildikke degen jyly kózqarasyn, kerisinshe áiel quqyn elemeitin islamǵa degen syni kózqarasyn baiqatady. 1913-1918 jyldary Orynborda úzilmei shyǵyp turǵan tuńǵysh jalpyulttyq «Qazaq» gazetinde onyń avtorlarynyń bir birine «Alla jarylqasyn!» emes, «Táńiri jarylqasyn!» aitatyndaryn eskersek, bir Álihan emes, jalpy Alash jetekshileriniń táńirshildikke jyly qaraǵanyn baiqamaý múmkin emes.
Al endi toqsan sózdiń tobyqtai túiinin atsam, 1917 jyly Alash ulttyq respýblikasyn jariialaýdyń qarsańynda Á.N. Bókeihannyń «Men kadet partiiasynan nege shyqtym?» atty maqalasyndaǵy myna joldarǵa nazar aýdaraiyq: «Fransuz, orys hám ózge jurttyń tarihynan kórinedi – molla úkimetten aqsha alsa, satylyp ketedi, rýhani is aiaq asty bolady. Jalovanie alǵan mollalar úkimetke jetekshil bolyp, erip ketedi. Bizdiń qazaq-qyrǵyz din isin kórkeitetin bolsa, úkimet isinen bólip qoiǵan oń bolady. Oryssha ony «otdelenie tserkvi ot gosýdarstva» deidi».
Mine osy maqaladan soń Alash Respýblikasy qurylyp, onyń joǵarǵy atqarýshy biligi – Alash Orda úkimetiniń músheleri (halyq komissarlary) sailanǵanda, 15 qazaq múshesiniń ishinde birde-bir din ókili bolmaǵanyn umytpaiyq.
Ashyǵyn aitqanda – Alash eli qazirgi qazaq jerinde dúniege kelgen eń alǵashqy zaiyrly memleket bolatyn.
Osyndai tarihi faktylardan keiin Álihandy «túrmede oraza ustap, qara sýmen aýyz bekitipti» deý baryp turǵan daqpyrt, qýma qiial, shylǵi ótirik.
Sultan Han Aqquly, álihantanýshy-ǵalym, halyqaralyq jýrnalist
Abai.kz
