29 قىركٷيەكتە بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ ەكٸ ەلدٸ ەسكەري قاقتىعىسقا جول بەرگەنٸ ٷشٸن ايىپتادى. بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەررەش ەكٸ ەلدٸ اتىستى توقتاتىپ, بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋگە شاقىردى.
بٸراق ەزٸربايجان مەن ارمەنييا كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدەن باس تارتىپ, جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا بٸر-بٸرٸن ايىپتاپ وتىر.
رەسەيدٸڭ «روسسييا 1» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ: «ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ قاراباقتى ارمەنييانىڭ بٸر بٶلشەگٸ دەپ اشىق ايتتى. مۇنداي جاعدايدا قانداي كەلٸسسٶز تۋرالى ايتۋعا بولادى?», – دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
الايدا جانجالعا نە تٷرتكٸ بولعانى بەلگٸسٸز.
ەكٸ ەل تٸكۇشاق, درون, تانك جەنە ارتيللەرييا شىعارىپ, اتىسا باستادى. باكۋ مەن ەرەۆان بٸر-بٸرٸن «تاۋلى قاراباقتان تىس جاتقان جەرلەرگە شابۋىل جاسادى» دەپ ايىپتايدى. بٸر انىعى, ەكٸ مەملەكەت قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ اراسىنداعى تاۋلى قاراباقتاعى ەسكەري شابۋىلدار ەلٸ توقتاعان جوق.
سوعىس وشاعىنان تٷرلٸ حابارلار تاراۋدا. ەكٸ تاراپ تا ٶز قارسىلاستارىنىڭ كٶبٸرەك زارداپ شەككەنٸن ايتىپ جاتىر. ەزٸربايجان ەسكەريلەرٸ قاراباقتاعى بٸرنەشە اۋىلدى ٶز باقىلاۋىنا العانىن حابارلاعان. ارمەنييا بۇل اقپاراتتى جوققا شىعارعان. ەزٸرگە بەلگٸلٸسٸ ەكٸ تاراپتان دا قازا تاپقاندار بار. ولاردىڭ اراسىندا بەيبٸت تۇرعىندار دا بارى راستالعان.
ەليەۆ پەن پاشينيان
بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ ۇزاق جىلدار بويى جاۋلاسىپ كەلە جاتقان ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا توقتالىپ, نەگٸزگٸ سەبەپتەردٸ اتاپ كٶرسەتتٸ.
«دەل وسى ەسكەري قاقتىعىستار كەزٸندە شىندىققا جاناسپايتىن اقپاراتتار تاراۋدا. بۇل – ەڭ الدىمەن, ەكٸ تاراپتىڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىق الدىندا ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكەتٸن اقتاپ الماق ساياساتى. سونىمەن قاتار جانجالعا تاعى بٸر سەبەپ, بيىل ەزٸربايجانعا ٶزٸنٸڭ ەسكەري قۋاتىن كٶرسەتٸپ, تاۋلى قاراباقتىڭ قورعانىس شەبٸن تەكسەرۋٸ قاجەت بولدى.
ال ارمەنييا سوڭعى جىلدارى قارۋلى كٷشتەرٸن رەسەيدٸڭ قارۋ-جاراعىمەن جابدىقتاپ, كرەملمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق قۇردى. تاۋلى قاراباق باسشىلىعى دا ٶز ەسكەرٸن رەسەيدٸڭ سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قارۋ-جاراعىمەن بەلسەندٸ تٷردە قامتاماسىز ەتۋگە كٶشكەن.
ەزٸربايجان دا رەسەيدەن قارۋ-جاراق ساتىپ الىپ, ەسكەري كٷشٸن ارتتىرعان. سونداي-اق بەلارۋستەن جەنە ٶزگە دە ەلدەردەن بەلسەندٸ تٷردە قارۋ ساتىپ الىپ وتىرعان. قارۋ-جاراق جارىسى ەرتە مە, كەش پە قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسارى انىق ەدٸ. بۇل كەز كەلگەن جانجالدى جاعدايدى ۋشىقتىرۋدىڭ كلاسسيكالىق ٷلگٸسٸ», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس تابيعي بايلىق كٶزدەرٸنٸڭ باعاسىنا دا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. كاسپييدەگٸ ەلەمدٸك نارىققا شىعاتىن مۇناي مەن گاز وڭتٷستٸك كاۆكازداعى قۇبىرلار ارقىلى ٶتەدٸ. سوندىقتان تاۋلى قاراباقتاعى كەز كەلگەن قاقتىعىس نارىققا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن.
كيكٸلجٸڭنٸڭ قارا التىننىڭ نارىقتاعى قۇنىنا قانشالىقتى ەسەر ەتەرٸن الداعى ۋاقىتتا باعامدايتىن بولامىز.
«كوروناۆيرۋس پاندەميياسىنان كەيٸن ەكونوميكالىق احۋالى كٷرت تٶمەندەپ كەتكەن ارمەنييا مەن ەزٸربايجان مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارى ٷشٸن تاۋلى قاراباقتاعى جانجال ساياسي ۇپاي جيناۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ سەكٸلدٸ», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, پاشينيانعا ٶزٸن ارمەنييا ەگەمەندٸگٸن جەنە تاۋلى قاراباقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن قورعاۋشى رەتٸندە كٶرسەتۋ ماڭىزدى.
ال ەليەۆكە ەلدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى, نارازى پٸكٸرلەردٸڭ كٶبەيۋٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەزٸربايجان حالقىنىڭ قولداۋىن جوعالتپاۋ ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ جەرٸن قورعاۋ, تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ باياندى بولۋى كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارى ٷشٸن ەرقاشاندا قاسيەتتٸ بورىش بولماق.
قاقتىعىسقا نە سەبەپ?
تاۋلى قاراباق ەزٸربايجانداردىڭ تاريحي جەنە مەدەني مەكەنٸ. 1992-1994 جىلدارداعى قارۋلى قاقتىعىس كەزٸندە ارمەنييا ەسكەرٸنٸڭ قولداۋىنا يە بولعان سەپاراتيستەر ەزٸربايجانعا تيەسٸلٸ تاۋلى قاراباق پەن وعان جاقىن ورنالاسقان 7 وبلىستى ٶز باقىلاۋىنا العان.
بۇل ايماقتا ەسكەري قاقتىعىس 1988 جىلى باستالدى. 6 جىلدان اسا ۋاقىتقا سوزىلعان قاقتىعىس كەزٸندە 30 مىڭعا جۋىق ادام اجال قۇشىپ, جٷزدەگەن ەلدٸ مەكەن قيرادى. ايماقتىڭ ەكونوميكاسى مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا ورنى تولماس وراسان زور شىعىن كەلدٸ.
بۇدان بٶلەك, 1993 جىلى ەزٸربايجاننىڭ تاعى 7 اۋدانى سوعىس وشاعىنا اينالىپ, ايماقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ارمياندار مەن ەزٸربايجاندار اراسىندا جانجال جيٸلەدٸ, بوسقىندار كٶبەيدٸ. ەكٸ مەملەكەت اراسىندا كەلٸسپەۋشٸلٸك كٷشەيە تٷسٸپ, ەكٸ تاراپ تا مەسەلەنٸ ٶز بەتتەرٸنشە شەشۋگە ۇمتىلدى.
ەزٸربايجان بۇل مەسەلە مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ ساياسي جاعدايى ەكەنٸن, سوندىقتان ونى شەشۋ قۇقىعى ٶزٸنە تيەسٸلٸ ەكەندٸگٸن ايتا كەلٸپ, مەملەكەتتٸڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا قاتەر تٶندٸرگەن ارمەنييانىڭ ٸس-ەرەكەتٸن اگرەسسييا دەپ ايىپتادى.
بيىل شٸلدە ايىندا تاۋلى قاراباقتا تۇتانعان قاقتىعىستان ەكٸ جاقتان كەم دەگەندە 17 ەسكەري جەنە بٸر بەيبٸت تۇرعىن قازا بولعان. سول كەزدە دە ارمەنييا مەن ەزٸربايجان ەسكەري دروندارمەن, ارتيللەرييامەن اتىسقان.
ايتا كەتەرلٸك جايت, تاۋلى قاراباق تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعانىمەن, ونى ەلەمنٸڭ بٸردە-بٸر ەلٸ مويىنداعان جوق.
ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان 30 قىركٷيەك كٷنٸ «بيلٸك تاۋلى قاراباقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىنداۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرىپ جاتىر», – دەپ مەلٸمدەدٸ.
پاشينياننىڭ بۇل مەلٸمدەمەسٸ وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ەزٸربايجاننىڭ رەسەيدەگٸ ەلشٸسٸ پولاد بۋلبۋل-وگلى:
«ارمەنييا تاۋلى قاراباقتىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىندايتىن بولسا, بۇل جاعدايدى شيەلەنٸستٸرٸپ, سوعىس ٶرتٸنٸڭ تۇتانۋىنا الىپ كەلەدٸ», – دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي, ەزٸربايجان ارمەنييانىڭ بۇل ەرەكەتٸن جاۋاپسىز قالدىرمايدى. ارمەنييا ەلەم الدىنداعى ابىرويىنان جۇرداي بولادى.
«ارمەنييا تاراپىنىڭ تاۋلى قاراباقتى مويىنداۋى ەزٸربايجانمەن اراداعى بارلىق ديپلوماتييالىق كەلٸسسٶزدەردٸڭ كٷيرەۋٸنە ەكەلەدٸ», – دەدٸ بۋلبۋل-وگلى.
ساياساتكەر مۇحتار تايجان دا ەكٸ ەل اراسىنداعى ەسكەري قاقتىعىسقا بايلانىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ:
«ەشكٸم ەشقاشان ٶز جەرٸنەن وڭاي ايىرىلمايدى. كەز كەلگەن حالىق ونى قايتاراتىن ۋاقىتتى كٷتٸپ جٷرەدٸ.
ارمەنييا تاۋلى قاراباقتى ەزٸربايجاننان 1992-1994 جىلدارى رەسەي ەسكەرٸنٸڭ ارالاسۋى ارقاسىندا تارتىپ الدى. وسى كٷنگە دەيٸن ەزٸربايجان كٷش جيناپ, ٶز جەرٸن قايتارىپ الاتىن ۇرىمتال تۇستى كٷتٸپ كەلدٸ.
مەن ولاردى جاقسى تٷسٸنەمٸن, اتا-بابالار جەرٸ قاشاندا قىمبات. قازاقستان ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەلٸسٸم شارتى ۇيىمى مٷشەسٸ رەتٸندە قانداي جاعداي بولماسىن, حالىقارالىق قۇقىق نورماسىن ٶرەسكەل بۇزعان ارمەنيياعا ەشقانداي كٶمەك كٶرسەتپەۋٸ كەرەك.
مەسەلە, ەزٸربايجان مەن قازاقتاردىڭ باۋىرلاس تٷركٸلەر بولۋىندا دا ەمەس, مەسەلە بۇلاي ەسكەري كٷش قولدانىپ, كٶرشٸنٸڭ جەرٸن تارتىپ الۋعا بولمايتىنىندا. بۇل وپ-وڭاي بول سالمايدى. قاشاندا جاۋاپ بەرەتٸن كٷن تۋادى», – دەدٸ تايجان.
تاۋلى قاراباق ەلەم نازارىندا
اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ ەزٸربايجان مەن ارمەنييا اراسىنداعى باستالعان قاقتىعىستارعا قاتىستى «بۇل ايماقتاعى ەلدەرمەن بايلانىسىمىز جاقسى, تٷرلٸ سالادا ەرٸپتەستٸك ورناتۋدامىز. تاۋلى قاراباق? قاقتىعىستى توقتاتىپ, سوعىستىڭ الدىن الامىز با جوق, ونى ۋاقىت كٶرسەتەدٸ...» دەدٸ.
رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتيننٸڭ پٸكٸرٸنشە, قاقتىعىستى ەرٸ قاراي بولدىرماۋ ٷشٸن قولدان كەلەر بارلىق شارالاردى قابىلداۋ قاجەت.
باستى مٸندەت – سوعىس ٶرتٸنٸڭ تۇتانۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەررەش تاۋلى قاراباقتاعى ەسكەري قاقتىعىستارعا قاتىستى مەلٸمدەمە جاساپ, بۇۇ پوزيتسيياسىن بٸلدٸردٸ. ۇيىم باسشىسى ٶز مەلٸمدەمەسٸندە ەكٸ تاراپقا دا ٷندەۋ جولداپ, «ەسكەري قيمىلداردى دەرەۋ توقتاتىپ, كەلٸسسٶز ٶتكٸزۋگە» شاقىرعان.
بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 1993 جىلعى №884 رەزوليۋتسيياسىندا ۇيىم مٷشەلەرٸنٸڭ ارمەنييانىڭ ەزٸربايجانعا باعىتتالعان اگرەسسيياسىن ايىپتايتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
«ەزٸربايجاننىڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىنا قول سۇعىلماۋى كەرەك. حالىقارالىق شەكارالاردىڭ بٷلٸنۋٸنە جول بەرٸلمەسٸن. بٶگدە ەلدٸڭ اۋماعىن كٷش قولدانىپ تارتىپ الۋعا توسقاۋىل قويىلسىن. بۇۇ زانگەلان اۋدانى مەن گوراديزا قالاسىن وككۋپاتسييالاعان, بەيبٸت تۇرعىندارعا وق جاۋدىرىپ, ەزٸربايجان تەرريتوريياسىنا تۇمسىق تىققان ارمەنييا بيلٸگٸن ايىپتايدى», – دەلٸنگەن اتالعان رەزوليۋتسييادا.
تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعان ارمەنييادان «ەزٸربايجاننىڭ وككۋپاتسييالاپ العان جەرٸنەن تەز ارادا كەتۋٸ كەرەك» دەپ مەلٸمدەدٸ.
«ارمەنييانىڭ تاۋلى قاراباقتى وككۋپاتسييالاپ الۋىمەن باستالعان ايماقتاعى جانجالدى توقتاتۋعا ۋاقىت كەلدٸ. ەزٸربايجاننىڭ شىدامى تاۋسىلدى. باكۋ ٶز كٷشٸمەن ارميان وككۋپاتسيياسىنا قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, نٷكتە قويىپ جاتىر», – دەدٸ ەردوعان.
ارميان سولداتى ەزٸربايجان جەرٸندە نە ٸستەپ جٷر?
ارمەنييا مەن تاۋلى قاراباق ەسكەري جاعداي جارييالاپ, بٷكٸل ەسكەرٸن سوعىسقا دايىندادى. سونداي-اق ارمەنييادا 18-55 جاس ارالىعىنداعى ەر ادامدار اۋماقتىق ەسكەري كوميسسارياتتاردىڭ جازباشا رۇقساتىمەن عانا ەلدەن كەتە الادى. بۇل تۋرالى ەلدٸڭ ازاماتتىق اۆياتسييا كوميتەتٸنە سٸلتەمە جاساعان Sputnik ارمەنييا حابارلادى.
28 قىركٷيەكتە ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ ەل ەسكەرٸن جارتىلاي موبيليزاتسييا جاساۋ تۋرالى مەلٸمدەمە جاسادى.
ەزٸربايجان دا ەسكەري جاعداي جەنە كومەندانت ساعاتىن جارييالاپ, شەكارالىق ايماقتاردا ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىن باستاعانىن مەلٸمدەدٸ. سونىمەن قاتار ەلدەگٸ شيەلەنٸستٸ جاعدايعا بايلانىستى ازاماتتارعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە قولجەتٸمدٸلٸك شەكتەلەدٸ.
– بٸز ٶز جەرٸمٸزدە سوعىسىپ جاتىرمىز, بٷگٸندە ەزٸربايجان جەرٸندەگٸ ەزٸربايجان ارميياسى جاۋعا سوققى بەرٸپ جاتىر. ارميان سولداتى ەزٸربايجان جەرٸندە نە ٸستەپ جٷر? بٸزدٸڭ ماقساتىمىز ەدٸل, بٸز جەڭەمٸز!», – دەدٸ ەليەۆ حالىققا ارناعان ٷندەۋٸندە.
ەزٸربايجان پرەزيدەنتٸ ارميان ەسكەرلەرٸ قاراباقتان بٸرجولاتا كەتكەن جاعدايدا عانا ايماقتا بەيبٸتشٸلٸك ورنايتىنىنا سەنٸمدٸ. كەلٸسسٶزدەردەن نەتيجە بولماسا, باكۋ بۇل مەسەلەنٸ ەسكەري جولمەن شەشۋگە دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ەزٸربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ راشاد مامەدوۆ اتاپ ٶتكەنٸندەي, وسىعان دەيٸن ايماققا قاتىستى ونداعان كەلٸسسٶز جٷرگەن. الايدا بارلىعى نەتيجەسٸز اياقتالعان.
«كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا قاقتىعىستى شەشۋدٸڭ تٷرلٸ نۇسقالارى ۇسىنىلدى. الايدا ەزٸربايجان ٶزٸنٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ, تاۋلى قاراباقتى وككۋپاتسييالىق كٷشتەردٸڭ تاستاپ شىعۋى جەنە ەزٸربايجانداردىڭ اتامەكەنٸنە ورالۋى (تاۋلى قاراباقتى ايتادى, رەد.) ۇستانىمىن ەرقاشان الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. ەزٸربايجان ٶز اۋماعىندا, اتاپ ايتقاندا, تاۋلى قاراباقتا تۇراتىن ارميان قاۋىمداستىعىنا ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ جوعارى مەرتەبەسٸن بەرۋگە دايىن جەنە ەرقاشان دايىن بولعان» دەيدٸ ەلشٸ مىرزا.
ايتا كەتەلٸك, 1994 جىلى قارۋلى قاقتىعىستى توقتاتۋ تۋرالى بٸشكەك پروتوكولى قابىلدانىپ, وعان ارمەنييا دا, ەزٸربايجان دا قول قويعان.
ەزٸرلەگەن قۋانىش راحمەتوللاۇلى
