Dalanews.kz وسى توپتاماداعى شەر-اعاڭنىڭ كامال سمايىلوۆقا جازعان جاۋاپ حاتىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸك.
...
كامالعا حات.
كامال دوس! «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىك كٶرگەن «قازاقستان. XXI عاسىر» اتتى كٶلەمدٸ ماقالاڭدى وقىپ (25-ماۋسىم, 1996 ج.), كٶڭٸلٸم ەر ساققا جٷگٸردٸ.
بٸر سەبەپتەن سٷيسٸندٸم.
بٸر سەبەپتەن... كٷمەندٸمٸن.
سٷيسٸنگەندە, العىرلىعىڭا, جۋرناليستٸك تاپقىرلىعىنا سٷيسٸنەمٸن. بٸز بولساق, «قازاقستان ۇلان-بايتاق, قازاقستان باي» دەگەن جالپى ۇعىممەن سٶيلەيمٸز.
سەن بولساڭ, سول بايلىقتى ناقتى تسيفرلارمەن سٶيلەتەسٸڭ. تسيفرلار سەنٸڭ قۇلدىراڭداپ جٷگٸرٸپ جٷرگەن جيەندەرٸڭ سيياقتى.
تٸپتٸ جەردٸڭ جەتٸ قات استىندا جاتقان بايلىقتىن بەرٸن گرامداپ ٶلشەپ, ەسەپشوتتى سارت-سۇرت ەتكٸزٸپ, تيىنىنا دەيٸن شىعارىپ قوياسىڭ.
سٶيتەسٸڭ دە «قازاقستان قازبا بايلىقتارى — 10 تريلليون دوللار!» — دەپ بٸر-اق توق ەتكٸزەسٸڭ.
ال ەندٸ دەل 10 تريلليون ەكەنٸنە كٷمەنٸم بار. بەلكٸم, 100 تريلليون شىعار?..
كامال!
«سارىارقا مەن اتىراۋ, التاي مەن قاراتاۋ قويناۋلارى ناعىز التىن ساندىق ەكەن. سونىڭ كٸلتٸ ەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ قولىنا ەركٸن تيدٸ» — دەپ جازىپسىڭ.
سونى ەندٸ بٸلٸپ جٷرگەندەي, «ەكەن» دەگەنٸڭ نەتكەنٸڭ? ال سول ساندىقتىڭ «كٸلتٸ ەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ قولىنا ەركٸن تيدٸ»,— دەپ الاقايلاعانىڭا جول بولسىن! وندا بٸز سول التىن ساندىقتىڭ ٷستٸندە نەگە جالاڭبۇت وتىرمىز?
اشپايمىز با ساندىقتى? مالمايمىز با قولىمىزدى التىن-كٷمٸسكە? وپتيميست, اقكٶڭٸل, اڭقىلداقسىڭ, كامال!
ادام وي-ازاپتان ازىپ-توزباس ٷشٸن وسىنداي كاسيەت تە كەرەك شىعار. كامال! سەن دە, مەن دە جاس كەزٸمٸزدە قاراعاندىدا جۇمىس ٸستەدٸك.
شاحتالارعا تٷستٸك. جۋرناليستٸك ازاپ ٸستٸڭ كازانىندا پٸستٸك. قازٸر سول قاراعاندىنىڭ شاحتالارىن اعىلشىندار جالعا الىپ جاتىر.
سول ٶلكەدە بٸزدٸڭ الدىمىزدا كىزمەت ەتٸپ, «مەنٸڭ كۇرداستارىم» اتتى تاماشا كٸتاپ جازعان ساتتار ەرۋباەۆ, جانىڭ جانناتتا بولعىر, بٸر كەزدە قاراعاندى شاحتالارىن بيلەگەن حوپكينس اتتى اعىلشىننىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى قالاي قاناپ, قالاي توناپ, قالاي قورلاعانىن جازباۋشى ما ەدٸ. قالاي ويلايسىڭ, كامال, سول سويقان تاعى سوقپاي ما?
مىسالى, رەسەيگە جالعا كەتكەن بايقوڭىردان قازٸر وقتىن-وقتىن, ەمٸس-ەمٸس بٸر ىزالى, ٶكٸنٸشتٸ ٷندەر ەستٸلگەندەي بولادى.
اتا-باباسىنان بەرٸ قاراي مەڭگٸ-باقي سول جەردە ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان قازاقتارعا رەسەيدٸڭ ازاماتتىعىن الماسا, جۇمىس بەرمەيتٸن كٶرٸنەدٸ.
ٶز ەلٸڭدە, ٶز جەرٸڭدە وتىرىپ رەسەيدٸڭ ازاماتتىعىن ال, ەيتپەسە, قايقايىپ تۇر. ەكٸنٸڭ بٸرٸ. مٷمكٸن, سەندە باسقا دەرەكتەر بار شىعار.
لايىم, مەنٸڭ ەستٸگەنٸم قاتە بولعاي. بٷعان قالاي قارايسىڭ? ٶزٸڭ ايتقان «مايلى جٸلٸكتٸ جاقسى كٶرەتٸندەر» كٶبەيٸپ كەتتٸ.
بۇل نەنٸڭ نىشانى? شەتەلگە جالعا, نەسيەگە بەرگەنسٸپ, قانداي بٸر ٶزٸمٸزدٸڭ الپاۋىتتار نەلەر ٸرٸ كەسٸپورىنداردى ٶزدەرٸ سولقىلداتىپ سورىپ جاتىر دەگەن سٶز بار.
ودان نە بٸلەسٸڭ, كامال?
باياعى حرۋشەۆتىڭ زامانىندا, ٶزٸڭ ايتقانداي, 25 ميلليون (بٸر دەرەكتەردە 30 ميلليون) گەكتارتىڭ جەر كٶتەرٸلدٸ.
سەن سونىڭ 10 ميلليونىن استىقتان بوساتىپ, جايىلىم جاساسا دەيسٸڭ. سوندا مال باسى كٶبەيەر ەدٸ دەيسٸڭ. نيەتٸڭنەن اينالايىن. جٷرەگٸڭنەن اينالايىن. جٷرەگٸڭ تازا, اق قوي.
ەيتپەسە, سول سەن استىقتان بوساتاتىن 10 ميلليون جەر ەندٸ قايتىپ جايىلىمعا جاراۋ ٷشٸن ەڭ كەمٸندە 100 جىل كەرەك ەكەنٸن سەن بٸلەر ەدٸڭ عوي. ول جەردٸڭ انالىق كۇنارى, اسىل توپىراعى ەلدەقاشان اسپانعا ۇشىپ كەتكەن. قايتىپ قالپىنا كەلۋٸ ٷشٸن سەن ايتىپ وتىرعان XXI عاسىردىڭ كٶلەمٸ جەتە مە, جەتپەي مە, قۇداي بٸلسٸن. ول جەرگە شٷيگٸن شٶپ شىعۋ ٷشٸن كۇيقا كەرەك. سول قۇيقا جوق قوي!
«جەر-انا» دەگەن ۇلى ۇعىم ورىستاردا دا بار. بٸراق سٶيتە تۇرا, سول انانى باعىندىرامىز! — دەدٸ. ەسٸندە مە سول ۇران?
بٸزدٸڭ گازەتتەردٸڭ انشلاگى, ماڭدايشاسى بولاتىن. باقانداي-باقانداي ەرٸپتەرمەن تەرٸلەتٸن.
و زاماندا — بۇ زامان, ٶز اناسىن باعىندىراتىن ادام بولا ما ەكەن?!
سٶيتٸپ, ۇلى انامىزدىڭ كٶيلەگٸ جىرتىلدى, ومىراۋى ايعىز-ايعىز بولدى. جٷز جىلدىق جارا تٷستٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك ۇياتكا قالدىق.
ال سەن بولساڭ قازاقستاننىڭ جەرٸندە بٸر ميلليارد ادامدى اسىراي الاتىن ٶنٸم الۋعا بولادى دەيسٸڭ. اۋزىڭا ماي!
سەن ايتاسىڭ: ازداعان سۋ بولسا, حيميكات بولسا... دەپ. باياعىدا بٸر كەدەي: شٸركٸن, قوس ۋىس ۇن تابىلسا, قول باسىنداي ماي تابىلسا... باۋىرساق پٸسٸرٸپ جەر ەدٸم دەگەن ەكەن.
كەشٸر, كامال, سەن سوعان ۇقسايسىڭ.
«قازاقستان جەرٸ بٸر ميلليارد ادامدى اسىرايدى», - دەگەنٸڭدٸ وكىپ الىپ. ەلدەكٸمدەر: سونشاما جەردە قازٸر نەبارى ون التى-اق ميلليون جان تۇرادى ەكەن.
قالعانىن بٸز بارىپ تولتىرساق قايتەدٸدەگٸ جٷرمەس پە ەكەن? قازاقستان جەرٸنە قاشاننان كٶز الارتۋشىلار از ەمەس ەدٸ عوي.
قازاقتىڭ دٷركٸن-دٷركٸن قىرىلىپ, ٶسپەي قالعانىنىڭ بٸر قىرسىعى — وسىنشاما جەرگە ٶزگەلەردٸڭ ٶزەۋرەي قاراعاندىعىنان ەمەس پە ەدٸ.
ەلٸ دە بار عوي. گورباچەۆ, سولجەنيتسىن, جيرينوۆسكيي دەگەندەر قازاقستاننىڭ جەرٸن قاشان الامىز دەپ قۇزعىن تازقاراداي قۇلقىڭ قاعىپ وتىرعان جوق پا?
جالپى, ماقالاڭ تۇتاستاي العاندا دەرەككە باي. قازٸرگٸ كەزدە وقۋلىقتار جەتپەي جاتقان مەكتەپتەرگە ساباق بولاتىنداي.
وقۋلىق دەگەننەن ەسكە تٷسەدٸ. ٶزٸڭ جۋرناليستەر وداعىن باسقاراسىڭ. قولىندا ناقتى دەرەكتەرٸڭ بار شىعار, وسى بٸزدٸڭ قازاق تٸلٸندە شىعاتىن باسىلىمداردىڭ بەرٸ جينالىپ بٸر «كاراۆاننىڭ» تارالىمىنا جەتەر مە ەكەن?
سوندا قالاي بولادى, مەكتەپكە وقۋلىق جەتپەسە, قالىڭ جۇرت گازەت-جۋرنالدان ماقرۇم قالسا, كٸتاپتىڭ تارالىمى بەس مىڭ.
بٸر كەزدە تارالىمى 250.000-عا تاياعان «جۇلدىزدىڭ» تارالىمى كازٸر تٶرت مىڭنان سول-اق اسسا — حالىك, ەسٸرەسە جاس بۋىن بٸلٸمدٸ قايدان الادى? راديو, تەلەديدار بار عوي دەرسٸڭ.
تەلەديداردا, قۇدايعا شٷكٸر, كانالدار كٶبەيدٸ. كتك-نى قالاماساڭ, تاڭ بار, توتەم بار, تاعىسىن تاعىلار. بٸراق ونىڭ بەرٸ ورىسشا عوي.
مەسكەۋدٸڭ قوس كانالىن اشىپ قال — ول دا ورىسشا. قازاقشانىڭ تام-تۇمى, باسقالاردىڭ تامتىعى — قازاق تV, حابار دەگەندە عانا بار.
جاس سەبيدٸڭ بويىنا ۇلتتىق قاسيەت اناسىنىڭ سٷتٸمەن, تٸلٸمەن كٸرەدٸ. ال ونىڭ كٷندٸز-تٷنٸ كٶرگەنٸ باتىستىڭ باياعىدا جەرٸگەن تاستاندىسى...
مۇنىڭ بەرٸ ايتىلماي, جازىلماي جٷرگەن جوق. ەكەۋمٸز بٸر جىلدىن تٶلٸ ەدٸك قوي. اندا-ساندا سىرىمدى, پٸكٸرٸمدٸ ساعان ايتپاعاندا, كٸمگە ايتامىن... ايتپاقشى, مالاحوۆتان نە حابار?
شەرحان مۇرتازا,
12-شٸلدە, 1996 جىل
