Dalanews.kz osy toptamadaǵy Sher-aǵańnyń Kamal Smaiylovqa jazǵan jaýap hatyn oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdik.
...
Kamalǵa hat.
Kamal dos! «Egemen Qazaqstanda» jaryk kórgen «Qazaqstan. XXI ǵasyr» atty kólemdi maqalańdy oqyp (25-maýsym, 1996 j.), kóńilim ár saqqa júgirdi.
Bir sebepten súisindim.
Bir sebepten... kúmándimin.
Súisingende, alǵyrlyǵyńa, jýrnalistik tapqyrlyǵyna súisinemin. Biz bolsaq, «Qazaqstan ulan-baitaq, Qazaqstan bai» degen jalpy uǵymmen sóileimiz.
Sen bolsań, sol bailyqty naqty tsifrlarmen sóiletesiń. Tsifrlar seniń quldyrańdap júgirip júrgen jienderiń siiaqty.
Tipti jerdiń jeti qat astynda jatqan bailyqtyn bárin gramdap ólshep, esepshotty sart-surt etkizip, tiynyna deiin shyǵaryp qoiasyń.
Sóitesiń de «Qazaqstan qazba bailyqtary — 10 trillion dollar!» — dep bir-aq toq etkizesiń.
Al endi dál 10 trillion ekenine kúmánim bar. Bálkim, 100 trillion shyǵar?..
Kamal!
«Saryarqa men Atyraý, Altai men Qarataý qoinaýlary naǵyz altyn sandyq eken. Sonyń kilti endi elimizdiń qolyna erkin tidi» — dep jazypsyń.
Sony endi bilip júrgendei, «eken» degeniń netkeniń? Al sol sandyqtyń «kilti endi elimizdiń qolyna erkin tidi»,— dep alaqailaǵanyńa jol bolsyn! Onda biz sol altyn sandyqtyń ústinde nege jalańbut otyrmyz?
Ashpaimyz ba sandyqty? Malmaimyz ba qolymyzdy altyn-kúmiske? Optimist, aqkóńil, ańqyldaqsyń, Kamal!
Adam oi-azaptan azyp-tozbas úshin osyndai kasiet te kerek shyǵar. Kamal! Sen de, men de jas kezimizde Qaraǵandyda jumys istedik.
Shahtalarǵa tústik. Jýrnalistik azap istiń kazanynda pistik. Qazir sol Qaraǵandynyń shahtalaryn aǵylshyndar jalǵa alyp jatyr.
Sol ólkede bizdiń aldymyzda kyzmet etip, «Meniń kurdastarym» atty tamasha kitap jazǵan Sattar Erýbaev, janyń jannatta bolǵyr, bir kezde Qaraǵandy shahtalaryn bilegen Hopkins atty aǵylshynnyń jergilikti halyqty qalai qanap, qalai tonap, qalai qorlaǵanyn jazbaýshy ma edi. Qalai oilaisyń, Kamal, sol soiqan taǵy soqpai ma?
Mysaly, Reseige jalǵa ketken Baiqońyrdan qazir oqtyn-oqtyn, emis-emis bir yzaly, ókinishti únder estilgendei bolady.
Ata-babasynan beri qarai máńgi-baqi sol jerde ómir súrip kele jatqan qazaqtarǵa Reseidiń azamattyǵyn almasa, jumys bermeitin kórinedi.
Óz elińde, óz jerińde otyryp Reseidiń azamattyǵyn al, áitpese, qaiqaiyp tur. Ekiniń biri. Múmkin, sende basqa derekter bar shyǵar.
Laiym, meniń estigenim qate bolǵai. Búǵan qalai qaraisyń? Óziń aitqan «maily jilikti jaqsy kóretinder» kóbeiip ketti.
Bul neniń nyshany? Shetelge jalǵa, nesiege bergensip, qandai bir ózimizdiń alpaýyttar neler iri kásiporyndardy ózderi solqyldatyp soryp jatyr degen sóz bar.
Odan ne bilesiń, Kamal?
Baiaǵy Hrýshevtyń zamanynda, óziń aitqandai, 25 million (bir derekterde 30 million) gektartyń jer kóterildi.
Sen sonyń 10 millionyn astyqtan bosatyp, jaiylym jasasa deisiń. Sonda mal basy kóbeier edi deisiń. Nietińnen ainalaiyn. Júregińnen ainalaiyn. Júregiń taza, aq qoi.
Áitpese, sol sen astyqtan bosatatyn 10 million jer endi qaityp jaiylymǵa jaraý úshin eń keminde 100 jyl kerek ekenin sen biler ediń ǵoi. Ol jerdiń analyq kunary, asyl topyraǵy áldeqashan aspanǵa ushyp ketken. Qaityp qalpyna kelýi úshin sen aityp otyrǵan XXI ǵasyrdyń kólemi jete me, jetpei me, Qudai bilsin. Ol jerge shúigin shóp shyǵý úshin kuiqa kerek. Sol quiqa joq qoi!
«Jer-Ana» degen uly uǵym orystarda da bar. Biraq sóite tura, sol Anany baǵyndyramyz! — dedi. Esinde me sol uran?
Bizdiń gazetterdiń anshlagy, mańdaishasy bolatyn. Baqandai-baqandai áriptermen teriletin.
O zamanda — bu zaman, óz Anasyn baǵyndyratyn adam bola ma eken?!
Sóitip, uly Anamyzdyń kóilegi jyrtyldy, omyraýy aiǵyz-aiǵyz boldy. Júz jyldyq jara tústi. Dúniejúzilik uiatka qaldyq.
Al sen bolsań Qazaqstannyń jerinde bir milliard adamdy asyrai alatyn ónim alýǵa bolady deisiń. Aýzyńa mai!
Sen aitasyń: azdaǵan sý bolsa, himikat bolsa... dep. Baiaǵyda bir kedei: shirkin, qos ýys un tabylsa, qol basyndai mai tabylsa... baýyrsaq pisirip jer edim degen eken.
Keshir, Kamal, sen soǵan uqsaisyń.
«Qazaqstan jeri bir milliard adamdy asyraidy», - degenińdi okyp alyp. Áldekimder: sonshama jerde qazir nebary on alty-aq million jan turady eken.
Qalǵanyn biz baryp toltyrsaq qaitedidegi júrmes pe eken? Qazaqstan jerine qashannan kóz alartýshylar az emes edi ǵoi.
Qazaqtyń dúrkin-dúrkin qyrylyp, óspei qalǵanynyń bir qyrsyǵy — osynshama jerge ózgelerdiń ózeýrei qaraǵandyǵynan emes pe edi.
Áli de bar ǵoi. Gorbachev, Soljenitsyn, Jirinovskii degender Qazaqstannyń jerin qashan alamyz dep quzǵyn tazqaradai qulqyń qaǵyp otyrǵan joq pa?
Jalpy, maqalań tutastai alǵanda derekke bai. Qazirgi kezde oqýlyqtar jetpei jatqan mektepterge sabaq bolatyndai.
Oqýlyq degennen eske túsedi. Óziń Jýrnalister odaǵyn basqarasyń. Qolynda naqty derekteriń bar shyǵar, osy bizdiń qazaq tilinde shyǵatyn basylymdardyń bári jinalyp bir «Karavannyń» taralymyna jeter me eken?
Sonda qalai bolady, mektepke oqýlyq jetpese, qalyń jurt gazet-jýrnaldan maqrum qalsa, kitaptyń taralymy bes myń.
Bir kezde taralymy 250.000-ǵa taiaǵan «Juldyzdyń» taralymy kazir tórt myńnan sol-aq assa — halyk, ásirese jas býyn bilimdi qaidan alady? Radio, teledidar bar ǵoi dersiń.
Teledidarda, qudaiǵa shúkir, kanaldar kóbeidi. KTK-ny qalamasań, TAŃ bar, TOTEM bar, taǵysyn taǵylar. Biraq onyń bári oryssha ǵoi.
Máskeýdiń qos kanalyn ashyp qal — ol da oryssha. Qazaqshanyń tam-tumy, basqalardyń tamtyǵy — Qazaq TV, HABAR degende ǵana bar.
Jas sábidiń boiyna ulttyq qasiet anasynyń sútimen, tilimen kiredi. Al onyń kúndiz-túni kórgeni Batystyń baiaǵyda jerigen tastandysy...
Munyń bári aitylmai, jazylmai júrgen joq. Ekeýmiz bir jyldyn tóli edik qoi. Anda-sanda syrymdy, pikirimdi saǵan aitpaǵanda, kimge aitamyn... Aitpaqshy, Malahovtan ne habar?
Sherhan MURTAZA,
12-shilde, 1996 jyl
