قانيدٸڭ پٸكٸرٸنشە قازاقستاندا مەملەكەتتٸك مەرتەبەگە يە قازاق تٸلٸن مەڭگەرمەگەن ازاماتتاردىڭ سانى جٷز مىڭداپ ەمەس, ميلليونداپ سانالادى. قازاقشاعا شورقاق شەنەۋنٸكتەر ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتە عانا اۋىلدىق كەڭەستەر مەن اۋىل ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ كەڭسەلەرٸنە دەيٸن وتىر.
“قازاقشا قويىلعان ساۋالدىڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەيتٸن مينيسترلەر مەن مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ تٶرت سٶيلەمنەن تۇراتىن انت مەتٸنٸن وقي المايتىن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى بٸزدٸڭ ەلدە عانا بار”, – دەيدٸ وسى ورايدا ارمان قاني. ال جەكە مەنشٸك كومپانييالاردا ٸستەيتٸن ماماندار قازاق تٸلٸن تٸپتٸ كەرەك قىلمايدى.
قوعام قايراتكەرٸنٸڭ ايتۋىنشا مۇندايلاردى مەجبٷرلەپ وقىتۋدان ٶزگە جول جوق. الايدا قازاق تٸلٸن ماقساتتى تٷردە ٷيرەتۋ تۋرالى تالاپ زاڭنامادا جەنە باعدارلامالاردا قاراستىرىلماعان.
ارمان قاني وسى رەتتە قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋدٸڭ 5 ەدٸسٸن ۇسىنعان جەنە وسىنىڭ نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸڭ تٸلدٸڭ مەسەلەسٸن تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋگە بولاتىنىن ايتقان.
قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋدٸڭ 5 ەدٸسٸ:
- قازاقشا قاقپايتىن مينيسترلەر مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا, سونداي-اق بارلىق دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەر مەن حالىق قالاۋلىلارىنا ەلباسىنىڭ: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» دەگەن اتالى سٶزٸنٸڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸندٸرٸپ, ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ;
- مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن شەنەۋنٸكتەرگە, جەكە مەنشٸك نىساندار يەلەرٸنە, كەسٸپكەرلەرگە قازاق تٸلٸن ٷيرەنگەنٸنشە اي سايىن ٸرٸ مٶلشەردە ايىپپۇل سالىپ وتىرۋ. نەتيجە شىقپاسا قىزمەتٸنەن بوساتۋ;
- مەملەكەتتٸك تٸل سالتانات قۇرماعان مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك مەكەمەلەردٸ, ۇيىمداردى (پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ, ٷكٸمەت, پارلامەنتتەن باستاپ بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر, حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ نىساندارى, جەكەمەنشٸك ساۋدا ورىندارى, ت.ب.) تارقاتۋ, جۇمىسىن توقتاتۋ, تەك قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن, سونىمەن قاتار, قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸندە ەركٸن سٶيلەي الاتىن كادرلارمەن جاساقتاپ قايتا قۇرۋ;
- مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن شەنەۋنٸكتەردٸ, جەكە مەنشٸك نىساندار يەلەرٸن, كەسٸپكەرلەردٸ قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرىپ, رەسەي فەدەراتسيياسىنا كٶشٸرٸپ جٸبەرۋ;
- مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەجبٷرلەپ وقىتۋ لاگەرلەرٸن اشىپ, قازاقشا قاقپايتىن شەنەۋنٸكتەردٸ, كەسٸپكەرلەردٸ بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمگە قاماۋ, تەك قازاق تٸلٸنەن ەمتيحان تاپسىرا العاندارىن عانا ەركٸندٸككە شىعارۋ.
قازاق تٸلٸن مەجبٷرلەپ ٷيرەتۋدٸڭ وسىنداي بەس ەدٸسٸ عانا ويىما كەلٸپ تۇرعانى – دەيدٸ ارمان قاني.
قاني بۇدان ٶزگە دە راديكالدى يدەيالار ۇسىنعان ەكەن. مەسەلەن, ونىڭ پٸكٸرٸنشە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن ازاماتتاردىڭ اتى-جٶنٸن, قىزمەت ورنىن باق جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى جۇرتشىلىققا جارييا ەتٸپ, ماسقارالاۋ قاجەت, تٸپتٸ ار-وجدانىن قورلاۋ ەدٸسٸ قولدانساق تا ارتىق ەتپەيدٸ.
…
قوعام قايراتكەرٸنٸڭ بۇل ۇسىنىسىنا ورىستٸلدٸ اۋديتورييا ٶرە تٷرەگەلدٸ.
“قازاق ۇلتشىلدارى قاشان كٶرسەڭ بٷيرەكتەن سيرەك شىعارىپ جٷرگەنٸ. بٷيتٸپ تٸل مەسەلەسٸن شەشەمٸز دەپ ويلاماڭىزدار. بۇل مانيفەست تۇراقتىلىقتى شايقالتىپ, ەلدٸڭ ٸرگەسٸن ٸرٸتٸپ تىنادى”, – دەيدٸ ولار.
ايتالىق, جۋرناليست ۆاليحان داميرشين بۇل باستاماعا قارسى.
“ٷندەۋدٸڭ ٶنە-بويى ۇلتشىلدىق يدەولوگيياسىنا تۇنىپ تۇر. بۇل يدەيا جٷزەگە اسسا سالدارى قانداي بولارىن اۆتور تٸپتٸ پايىمداعىسى دا كەلمەيدٸ. كٶر دە تۇرىڭىز, ەرتەڭ وسى دٷنيە مەمدەڭگەيدە ٸسكە اسىرىلسا, الدىمەن شاعىن-ورتا بيزنەس جاپا شەگەدٸ! تٸل-تٸل دەپ تاقىلداعان ۇلتشىلداردىڭ تەپكٸسٸنە تٶزبەي ەلدەن كەتۋگە مەجبٷر بولادى. سوندىقتان مۇندايعا بارماس بۇرىن ون ويلانىپ, جٷز تولعانعان جٶن”, – دەيدٸ ول.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي ارمان قانيدٸڭ تٸلدٸ مەجبٷرلەپ ٷيرەتۋ تۋرالى تالابى قازاقستاننىڭ كٶزقاراسى مەن قۇندىلىعىنا قايشى. اۆتور وسى ارادا تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن توقاەۆتى مىسالعا كەلتٸرٸپ, مۇندايعا بارار بولسا بيلٸكتٸڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا ابىرويدان جۇرداي بولارىن ايتىپتى.
ٸرگەدەگٸ قىتايدى دا تٸلگە تيەك ەتٸپ, قازاقتار مەن ۇيعىرلارعا قىسىم كٶرسەتٸپ جاتقان بەيجٸڭنٸڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان سويقان سانكتسييا ۇشىراعانىن ەسكەرتٸپتٸ.
“قاني مىرزا, بەت الباتى شاتىپ-بۇتقانىڭىز جەتەر. قوعامنىڭ ساناسىن ۋلاپ, ادامدى ادامعا ايداپ سالعاندى دوعارىڭىز. جارانىڭ بەتٸن تىرناپ جازبايدى. وسى ەسٸڭٸزدە بولسىن. قازاقستاندا كونتسلاگەرگە اينالدىرۋ تۋرالى ويىڭىزدان اينىڭىز. ەلٸ-اق وپىق جەيسٸز. مۇنداي ارانداتۋدىڭ سالدارىنان ەرتەڭگٸ كٷنٸ قازاقستان قارا قۇرلىقتاعى قايىرشى ەلدەردٸڭ دەڭگەيٸنە تٷسەدٸ”, – دەپ ەسكەرتٸپتٸ ۆاليحان داميرشين.
مەمتٸلدٸ ٷيرەنگٸسٸ جوق اۋديتوريياعا ٷن قاتقان قوعام قايراتكەرٸنە قارسى تاراپ وسىلايشا جاۋاپ قاتىپتى.
مۇنى بٸر عانا ادام ەمەس, تۇتاس ورىستٸلدٸ ورتانىڭ وي-پٸكٸرٸ دەپ قابىلداۋعا بولاتىنداي. تٸل ٷيرەنۋدە قانداي دا بٸر قىساستىققا قارسى, راديكالدى شارالاردى سٶز ەتكەنگە شامدانىپ قالاتىن اۋديتورييا ارمان قانيدٸ سوتقا سٷيرەيتٸن تٷرٸ بار.
سٶي دەگەن ۆاليحان داميرشين ارمان قانيدٸ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸڭ ساياساتى مەن ستراتەگيياسىنا قارسى شىقتى دەپ ەسەپتەيدٸ. سول ٷشٸن ونى قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ بٸرنەشە بابى بويىنشا سوتقا بەرۋدٸڭ جٶنٸ بار.
“بۇل يدەيا ۋ! اۆتوردىڭ ەلدەگٸ قوس تٸلدٸ اۋديتورييانى شاعىلىستىرۋدان ٶزگە بٸلەرٸ جوق. وسى ارقىلى تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە بٸرەۋدٸڭ باسىن جارىپ, كٶزٸن شىعارۋدى كٶزدەمەيتٸن مەملەكەتتٸڭ ۇستانىمىنا قارسى كەلٸپ وتىر. قانيدٸ قىلمىستىق كودەكستٸڭ بٸرنەشە بابى بويىنشا سوتقا سٷيرەۋگە بولار ەدٸ. بەس جىلعا ايدالىپ كەتە بارسا, وسىنداي ويدا جٷرگەن ٶزگەلەردٸ دە ساباسىنا تٷسٸرەر ەدٸ…”, – دەيدٸ داميرشين.
توق ەتەرٸن ايتقاندا, بيلٸك قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋدٸ مەجبٷرلەر بولسا قازاقستان قۇزعا قۇلايدى. دامۋ جولىنا تٷسكەن مەملەكەتتەن قۇردىمعا باستايتىن قيرالاڭ-بۇرالاڭعا تٷسەدٸ. ەرتەڭگە دەگەن ٷمٸتٸ سەمٸپ, افريكاداعى كەلەشەگٸنەن كٷدەر ٷزگەن ەلدەردٸڭ قوسىنىنا قوسىلادى. دەگراداتسيياعا ۇشىرايدى. قولىنان ٸس كەلەتٸندەر تەنتٸرەپ كەتەدٸ, بيزنەس بٶگدە ەلدە اۋادى. ەلدٸ جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلايدى. ەڭ سوڭىندا شاڭىراعى ويراندالىپ, جان ساقتاي المايتىن دەڭگەيگە جەتەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ مەمتٸلدٸ مەڭگەرۋدٸ مەجبٷرلەگەن جاعدايدا عانا “جٷزەگە اساتىن” ستسەناريي. داميرشين سٶي دەيدٸ.
ورىستٸلدٸ اۋديتورييانىڭ اتىنان سٶز العان اۆتور ارمان قانيدٸڭ ەلگٸندەي جازباسى ٷشٸن جاۋاپقا تارتىلماعانىنا اڭ-تاڭ.
“ەرينە, ەلباسى دا, پرەزيدەنت تە ەلگٸندەي قادامعا بارمايدى. بۇل انىق جايت! ٷي سىرتىندا اقش, باتىس ەلدەرٸ مەن سولتٷستٸكتەگٸ اتا كٶرشٸمٸز تۇر...
سونى بٸلە تۇرا, نەگە ولاي جازدىڭ? – دەپ سۇرارسىز. جاۋاپ بەرەيٸن. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مٷشكٸل جاعدايىن وڭالتۋ جٶنٸندەگٸ مەسەلە ايتىلا-ايتىلا ەبدەن جاۋىر بولدى! بۇل تاقىرىپتىڭ جۇرتشىلىقتى ىعىر قىلعانى سونشالىق, ەشكٸم تىڭدامايدى. بيلٸككە قۇلاق تٷرگٸزٸپ, قوعامدىق سانانى سەلت ەتكٸزۋ ٷشٸن راديكالدى ۇسىنىستار ايتۋىڭ كەرەك ەكەن. باسقا امال جوق. مەن سونى تٷسٸندٸم. ماقساتىما جەتكەندەيمٸن”, – دەيدٸ ٶز كەزەگٸندە ارمان قاني.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
