جۋىردا قازاقستانداعى العاشقى اەس-تٸ سالۋ بويىنشا جول كارتاسى بەكٸتٸلدٸ. وسى ورايدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ ماڭىزدى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
– اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋعا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ نەنٸ قامتيدى جەنە ول نەگە سونشالىقتى ماڭىزدى?
عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ دەگەنٸمٸز – بۇل اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى جوباسىنىڭ بارلىق كەزەڭٸن تەۋەلسٸز ساراپتاۋ جەنە ۇيىمداستىرۋ. بۇل تەك باقىلاۋ ەمەس, جوبالىق شەشٸمدەردٸ تالداۋ, تەۋەكەلدەردٸ مودەلدەۋ, ەسەپتەۋلەردٸ تەكسەرۋ جەنە اەحا (اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك) ۇسىنعان حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ سيياقتى جۇمىستارعا عالىمدار مەن تەحنيكالىق مامانداردىڭ تەرەڭ قاتىسۋى. ونسىز جوبانىڭ ناقتى قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ورنىقتىلىعى تۋرالى ايتۋ مٷمكٸن ەمەس. عىلىمي-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ الاڭ تاڭداۋ كەزەڭٸنەن باستاپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەنگە دەيٸنگٸ بارلىق پروتسەستٸ قامتيدى. بۇعان رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك, كادر دايارلاۋ, رەتتەۋشٸ ورگاندارعا ارنالعان قۇجاتتامامەن جۇمىس تا كٸرەدٸ. ەسٸرەسە, اەس العاش رەت سالىناتىن ەلدەردە بۇل قولداۋ ٸشكٸ جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدە اشىقتىق پەن سەنٸمدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ماڭىزدى كەپٸلگە اينالادى.
– قازاقستاندا وسىنداي قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قانداي تەجٸريبە مەن عىلىمي ەلەۋەت بار?
قازاقستاننىڭ نەگٸزٸ بەرٸك – بۇل تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قايتا قارالىپ, دامىتىلعان يادرولىق مۇرا. ەلدە مىقتى عىلىمي ورتالىقتار بار: الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق. ولار ونداعان جىل بويى تەك تەورييامەن ەمەس, ناقتى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ كەلەدٸ. بٸز حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسىپ, ناقتى وبەكتٸلەرمەن, ونىڭ ٸشٸندە زەرتتەۋ رەاكتورلارىمەن جۇمىس ٸستەدٸك, ماتەريالدارعا سىناق جٷرگٸزدٸك, رادياتسييالىق باقىلاۋ مەسەلەلەرٸن زەرتتەدٸك. قازاقستاندىق عالىمدار حالىقارالىق تالاپتاردى جاقسى مەڭگەرگەن, اەحا-مەن جۇمىس تەجٸريبەسٸ بار جەنە پروتسەستٸ جاي عانا باقىلاپ قويماي, عىلىمي ۇستانىم قالىپتاستىرىپ, ونى قورعاي الۋعا دايىن. بۇل ەسٸرەسە شەتەلدٸك تەحنولوگييا جەتكٸزۋشٸلەرمەن جۇمىس ٸستەگەندە ماڭىزدى. ەل ٸشٸندە تەحنولوگييالىق شەشٸمدەردٸ تەڭ دەرەجەدە تالقىلاي الاتىن جەنە قاجەت بولعان جاعدايدا قاتاڭ سۇراقتار قوياتىن عىلىمي ورتالىق بولۋى تيٸس.
– بۇل جۇمىستا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى قانداي رٶل اتقارا الادى?
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى – قازاقستانداعى پراكتيكالىق عىلىمي ساراپتامانىڭ باستى ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ. ونىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ شىنىمەن بٸرەگەي: مۇندا سسر-ق عىلىمي زەرتتەۋ رەاكتورى, رادياتسييالىق سىناق جٷرگٸزۋگە ارنالعان زەرتحانالار, راديواكتيۆتٸ شىعارىندىلاردى تالداۋ, شتاتتان تىس جاعدايلاردى مودەلدەۋ, حالىق پەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەدٸستەمەلەرٸن ەزٸرلەۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. ماڭىزدى ارتىقشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ – ينستيتۋتتىڭ اەس جوبالاۋشىلارى ۇسىنعان ەسەپتەۋلەرگە تەۋەلسٸز ۆەريفيكاتسييا جٷرگٸزۋ قابٸلەتٸ. بۇل دەگەنٸمٸز – شەتەلدٸك تاراپ ۇسىنعان كەز كەلگەن ساندار مەن مودەلدەردٸ بٸزدٸڭ ٶز عالىمدارىمىز قايتا تەكسەرە الادى. سونداي-اق ينستيتۋت يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك, رادياتسييالىق باقىلاۋ, دوزيمەترييا بويىنشا ماماندار دايارلاۋعا قاتىسا الادى – بۇل تەك بولاشاق ستانتسييا ٷشٸن ەمەس, بٷكٸل سالا ٷشٸن قاجەت. يافي-دٸڭ بەدەلٸ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان, ياعني بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساراپشىلارمەن تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسە الاتىنىن بٸلدٸرەدٸ.
– بٷگٸندە قازاقستان ٷشٸن اتوم ەنەرگەتيكاسىن عىلىمي-تەحنيكالىق سٷيەمەلدەۋدٸڭ قانداي باعىتتارى ٶزەكتٸ?
بٷگٸندە قازاقستان اتوم جوبالارىن عىلىمي-تەحنيكالىق سٷيەمەلدەۋدٸ دامىتۋدى نەگٸزگٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىپ وتىر. مۇندا كەشەندٸ تەسٸل ماڭىزدى رٶل اتقارادى: جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاۋ مەن عىلىمي بازانى نىعايتۋدان باستاپ, بەيٸندٸ ينستيتۋتتار, تەحنيكالىق ۇيىمدار مەن رەتتەۋشٸ ورگاندار اراسىنداعى تۇراقتى ٶزارا ەرەكەتتەستٸك جٷيەسٸن قۇرۋعا دەيٸنگٸ جۇمىستار. اتاپ ايتقاندا, تەحنيكالىق شەشٸمدەرگە تەۋەلسٸز ساراپتامالىق باعا بەرۋ مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. بۇل حالىقارالىق قاتىسۋمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن جوبالار ٷشٸن اسا ٶزەكتٸ. وسى ورايدا, وتاندىق عىلىمي ۇيىمداردىڭ جوبالىق پارامەترلەردٸ, ەسەپتەۋلەردٸ جەنە قاۋٸپسٸزدٸك نەگٸزدەمەلەرٸن تالداۋعا قاتىسۋى اسا ماڭىزدى. سونداي-اق, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, تەجٸريبە الماسۋ, سونداي-اق قوعامنىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكا مەسەلەلەرٸندەگٸ اشىقتىعى مەن حاباردارلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي-اعارتۋشىلىق جۇمىس تا ٶزەكتٸ. مۇنىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدە اتوم سالاسىن قولداۋدىڭ زاماناۋي, ورنىقتى ەرٸ قاۋٸپسٸز جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
