بٷگٸن تالدىقورعان قالاسىندا قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (اەس) سالۋ جوباسىنا قاتىستى جارييا تالقىلاندى. شاراعا اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋگە كەلگەن بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحات دەپۋتاتتارى, قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ مٷشەلەرٸ, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ جەتەكشٸ ماماندارى, عالىمدار مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ بەلسەندٸ تۇرعىندارى جينالدى, – دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ۇيىمداستىرۋشى تاراپ – قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى, ساراپشىلار رەتٸندە قر ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جەنە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ شاقىرىلدى.
سپيكەرلەر سٶز سٶيلەۋ بارىسىندا قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جوسپارلارى مەن پەرسپەكتيۆالارىن ۇسىنىپ, سونداي-اق, قاۋٸپسٸزدٸك, ەكولوگييا جەنە اەس قۇرىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸنە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردٸ.
جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ٶز وي-پٸكٸرلەرٸن ورتاعا سالىپ, ماماندارعا كٶكەيدەگٸ ساۋالدارىن قويدى.
قوعامدا تۋىنداعان نەگٸزگٸ مەسەلەلەر, اتاپ ايتقاندا, اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋداعى زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانۋ مەسەلەسٸ بولدى. بۇدان ٶزگە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ بولدى. سونىمەن قاتار, وبلىس تۇرعىندارى اەس-تەن شىققان قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ, كادرلىق رەسۋرستاردىڭ بولۋىنا جەنە اەس-كە قىزمەت كٶرسەتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ جايىندا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
بۇل سۇراقتارعا ماماندار جان-جاقتى تولىق جاۋاپ بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ساراپشىلار قازٸرگٸ ۋاقىتتا فرانتسييا, قحر, وڭتٷستٸك كورەيا, رف كومپانييالارى كٸرەتٸن اەس قۇرىلىسى بويىنشا وزىق ەلەمدٸك كومپانييالاردىڭ قىسقا تٸزٸمٸ جاسالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
قۇرىلىس قۇنىنا قاتىستى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋعا جۇمسالاتىن ايتارلىقتاي شىعىندار وبەكتٸنٸڭ ۇزاق قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸمەن بٸرگە ونى پايدالانۋدىڭ تٶمەن قۇنىمەن ٶتەلەتٸنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
سونداي-اق, ماماندار اەس جۇمىسىنىڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرٸپ, اەس-تە رادياتسييالىق فون جوق ەكەنٸن, ال اتموسفەراعا سو2 شىعارىندىلارى ەڭ از (سول جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسىمەن سالىستىرعاندا) ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ مەسەلەسٸ بويىنشا: قۋاتى 1200 مۆت رەاكتور جۇمىس ٸستەگەن كەزدە جىلىنا 50-60 م3 راديواكتيۆتٸ قالدىقتار تٷزٸلەدٸ. قازٸر جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸنەن ايىرماشىلىعى, مۇنداي قالدىقتاردى قاۋٸپسٸز ٶڭدەۋ ٷشٸن تيٸمدٸ تەحنولوگييالار بار, وندا جابدىقتى كەدەگە جاراتۋ جەنە قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتٸرۋ قاراجاتى ەسەپكە الىنبايدى.
پايدالانىلعان يادرولىق وتىن قالدىقتارعا جاتپايدى, ٶيتكەنٸ وندا جانباعان ۋران قالادى جەنە يادرولىق وتىندا قولدانىلاتىن تاعى بٸر ەلەمەنت – پلۋتونيي تٷزٸلەدٸ. پايدالانىلعان يادرولىق وتىندى ٶڭدەگەننەن كەيٸن ماماندار ونى دا پايدالانىپ, ٷلكەن ەنەرگەتيكالىق كومپونەنتٸ بار جاڭا وتىنعا شيكٸزات الادى.
ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە كەلەتٸن بولساق, وبەكتٸنٸ سالۋ شەڭبەرٸندە ۆەندورلار جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردى بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ٸشٸندە وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتەلەدٸ.
الىنعان تٷسٸنٸكتەمەلەردەن كەيٸن جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعى ەلٸمٸزدەگٸ بەيبٸت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
«تالدىقورعان ەلەكتر جٷيەلەرٸنٸڭ تاسىمالداۋ كومپانيياسى» اق بۇرىنعى باسشىسى, زەينەتكەر دەميدوۆ سەرٸك سەمەيحانۇلىنىڭ سٶزٸنشە, اەس سالۋدىڭ ۋاقىت كەلدٸ, اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى ەلەكتروەنەرگييا كٶزٸ بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە, اەس قۇرىلىسى ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ٷلكەن ٷلەسٸن قوسپاق.
«مەن ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىندا 30 جىلدان استام ەڭبەك ەتتٸم. قازاقستاندا ەنەرگييا تاپشىلىعى بار ەكەندٸگٸ بارلىعىمىزعا بەلگٸلٸ. سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك ترانزيتتٸك جەلٸسٸ پاۆلودار وبلىسىندا سالىنعان بولاتىن. الايدا ول دا جەتكٸلٸكسٸز. اتوم ەلەكترستانتسيياسىن سالاتىن كەز كەلدٸ. قاندايىن سالامىز? تەمٸرجول تورابىن پايدالانا وتىرىپ, كٶمٸرمەن جىلىتىلاتىن ستانتسييالار ما? ونىمەن ەكولوگييامىز قانشالىقتى لاستانادى? جاقىن ۋاقىتتا بٸز مٸندەتتٸ تٷردە ەلەكتر تاپشىلىعىن سەزٸنەمٸز. جاڭا ستانتسييا قۇرىلىسىنا 10 جىل ۋاقىت كەتەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە قۇرىلىس-مونتاج قۇجاتتامالارى دا بار. بٸز بٸر ورىندا تۇرا المايمىز. مەسەلەن, قوستاناي وبلىسىندا جاڭا زاۋىت, فابريكالار اشىلۋدا. ال بٸزدٸڭ وبلىستا نەگە ونداي مٷمكٸندٸك جو? سەبەبٸ جەتٸسۋ وبلىسىندا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشى ەكەندٸگٸ سەزٸلەدٸ. مەسەلەن, قىس مەزگٸلٸندە ٶڭٸر تۇرعىندارى 35 مۆت ەنەرگييا تۇتىنسا, تەكەلٸ قالاسىنداعى ستانتسييا بار-جوعى 24 مۆت ەنەرگييا ٶندٸرە الادى. وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸڭ بارلىعىنا ەنەرگييا قاجەت. ەنەرگييا مەديتسيناعا دا, راديولوگيياعا دا قاجەت. عىلىم جاڭا كٶكجيەكتەردٸ ەڭسەرۋٸ قاجەت».
ٶز كەزەگٸندە «اسپمك-519» جشس بۇرىنعى باسشىسى ۆيكتور سىچەۆ ەلەكتروەنەرگييا تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋدا شەتەلدەن الىناتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ قىمباتتىعىن العا تارتىپ, ونىڭ ەلٸمٸزگە تيٸمسٸزدٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. سىچەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بٸز جاڭارتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋدا ٷلكەن باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرا الامىز, الايدا ول ٷشٸن بٸزگە مىقتى ەلەكتروستانتسييا قاجەت.
«بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸ – ەلٸمٸزدە ٶزٸمٸزدٸڭ اەس سالۋ, تٸپتٸ بٸر ەمەس, بٸرنەشە ستانتسييا سالۋ قاجەت. ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ ۇسىنىسىن قولدايمىز, جوبانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن سەنٸمدٸلٸگٸنە كٶزٸمٸز جەتتٸ», - دەيدٸ ۆيكتور سىچەۆ.
جارييا تالقىلاۋدا «QAZAQSTAN CHERNOBYL ARDAGERLERI» زتب, «جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ چەرنوبىل اپاتى ارداگەرلەرٸ مەن مٷگەدەكتەرٸ» قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى مۋستافا حۋساين قازاقستاندا اەس سالۋ باستاماسىن تولىعىمەن قولدايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«ەلەم تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدا, ال بٸز ەلٸ اەس قۇرىلىسى سالىنۋ قاجەتتٸگٸن تالقىلاپ جٷرمٸز. بٸز بۇل باستامانى قولدايمىز, سەبەبٸ بٸز جەنە بٸزدٸڭ ۇرپاقتارىمىز دامىعان مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك», - دەدٸ مۋستافا حۋساين.
كەزدەسۋ سوڭىندا جاستار دا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. جاستار اتىنان ەركەبۇلان جاقان سٶز الىپ, قازٸر تەحنولوگييالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى گادجەتتەرگە سۇرانىس ارتۋدا, بۇل ٶز كەزەگٸندە بۇرىننان دا كٶپ ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋدى قاجەت ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ اەس قۇرىلىسىنا قولداۋ تانىتىپ, ۋاقىت جوعالتپاي جىلدامداتۋ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ.
جارييا تالقىلاۋعا شاقىرىلعان ساراپشىلار اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ ٷشٸن قاراستىرىلىپ وتىرعان تەحنولوگييالار قاۋٸپسٸز ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ, ٶيتكەنٸ III جەنە III+ بۋىندارىنىڭ رەاكتورلارىن پايدالانۋ جوسپارلانۋدا. رەاكتورلاردىڭ بۇل تٷرٸ اتوم قۋاتى حالىقارالىق اگەنتتٸگٸنٸڭ (ماگاتە) بارلىق قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدٸ جەنە ەكولوگييالىق كٶرسەتكٸشتەرٸ جوعارى.
