Қазақстанның еңбек нарығында көлеңкелі жұмыспен қамту әлі де өзекті мәселе болып отыр. «Сұр» сектордағы жұмыс - ресми тіркеусіз, әлеуметтік кепілдіктерсіз және зейнетақы аударымдарынсыз еңбек ету - адамды тек бүгінгі еңбек құқықтарынан ғана емес, болашақтағы зейнетақы сенімінен де айырады, деп хабарлайды Dalanews.kz.
Елдегі бейресми жұмыспен қамтудың ауқымы біркелкі бағаланбайды: статистика мамандарының есептері заңды түрде жұмыс істейтін және зейнетақы мен әлеуметтік төлемдер аударатын азаматтардың ресми деректерімен сәйкес келмейді, деп жазады Finprom. Көрсеткіштер арасындағы айырмашылық 2,5 есеге дейін жетеді.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, өткен жылы Қазақстанда 942,5 мың адам бейресми жұмыспен қамтылған. 2022–2025 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 18,1%-ға азайған. Көлеңкелі еңбек нарығының үлесі 12,8%-дан 10,1%-ға дейін төмендеген. Бұл индикаторды анықтауда статистиктер Халықаралық еңбек ұйымының әдіснамасын қолданады.
Өңірлік бөліністе 2025 жылы бейресми жұмыспен қамтылғандар саны бойынша антирекорд Алматы облысында тіркелген - 149 мың адам. Бұл көрсеткіштің жоғары болуы өңірде шағын және орта бизнестің көптігімен байланысты болуы мүмкін. Сондай-ақ Жамбыл облысында (93,7 мың) және Батыс Қазақстан облысында (90,9 мың) көрсеткіш жоғары. Ең төмен деңгей Шымкентте (7,3 мың) және Ұлытау облысында (9,3 мың) байқалған.
Статистиканы терең талдау бейресми жұмыспен қамтылғандардың жұмыс уақыты бойынша да айырмашылық бар екенін көрсетеді. Мәселен, олардың 22%-дан астамы 40 сағаттан артық жұмыс істеп, үнемі артық еңбек етеді. Ал 19,4%-ы керісінше, толық жұмыс аптасын өтемейді, бұл табыстың төмен болуына әкелуі мүмкін.
Қызметкерлер санаты бойынша алғанда, бейресми жұмыспен қамтылғандардың 42%-дан астамы немесе 397,6 мың адам - өзін-өзі жұмыспен қамтығандар. Олар көбіне жеке шаруашылықпен айналысады немесе қызмет көрсетеді, бірақ ресми тіркелмеген.
Тағы 544,9 мың қазақстандық жалдамалы жұмыс істегенімен, бейресми санатта қалып отыр. Бұған ауызша келісімшарт, әлеуметтік және зейнетақы төлемдерінің аударылмауы немесе азаматтық-құқықтық шарттармен бір жұмыс берушіге тәуелді еңбек ету себеп болуы мүмкін. Мұндай қызметкерлер саны 2022 жылмен салыстырғанда 2,1 есеге азайып, 15,9 мың адамға дейін қысқарған.
Салалар бойынша ең көп бейресми жұмыспен қамту ауыл, орман және балық шаруашылығында тіркелген - 389,1 мың адам. Бұл көрсеткіш 2022 жылмен салыстырғанда 32,6%-ға азайғанымен, сала әлі де көш бастап тұр. Сарапшылар мұны Қазақстандағы отбасылық мал шаруашылығының әлсіреуімен байланыстырады.
Екінші орында сауда саласы - 170,1 мың адам. Үшінші орында құрылыс: бұл салада 107,8 мыңнан астам адам әлеуметтік кепілдіктерсіз жұмыс істейді. Көбіне бұл - төмен білікті немесе маусымдық жұмысшылар.
Өнеркәсіпте бейресми жұмыс істейтіндер саны айтарлықтай аз - 45 мың адам. Бұл салада бақылаудың қатаң екенін көрсетеді. Ал кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет саласында бейресми жұмыспен қамтылғандар саны екі есеге жуық қысқарған - 12,6 мыңнан 6,5 мың адамға дейін. Бұған IT-мамандарға сұраныстың артуы, лицензия талаптарының күшеюі және фрилансерлердің бір бөлігінің заңды секторға өтуі әсер етуі мүмкін.
Ал керісінше динамика білім беру саласында байқалады: 2022–2025 жылдары бейресми жұмыспен қамтылғандар саны 10,1 мыңнан 24,4 мың адамға дейін өскен. Бұл жеке репетиторлар мен онлайн оқытушылар санының артуымен, сондай-ақ жекеменшік оқу орталықтарындағы бейресми жұмыспен байланысты болуы ықтимал.
Қазақстанның Әлеуметтік кодексіне сәйкес, жұмыс істейтін азаматтардың басым бөлігі (зейнеткерлерді, I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарды және әскери қызметкерлерді қоспағанда) Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналарын аударуға тиіс. Алайда іс жүзінде әр төрт қызметкердің біреуі мұндай аударымдардан тыс қалып отыр.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, өткен жылы жұмыс берушілер 9,3 млн жұмыспен қамтылған адамның тек 7 миллионы үшін ғана төлем жасаған. Яғни 2,3 млн адам (25,2%) зейнетақы және әлеуметтік аударымдардан қағылған. Бұл көрсеткіш ресми бейресми жұмыспен қамтылғандар санынан 2,5 есе көп.
Бұл деректер Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының мәліметтерімен де сәйкес келеді. Қордың ақпараты бойынша, өткен жылы Қазақстанда 7,2 млн белсенді салымшы болған. Соған қарамастан, жұмыспен қамтылғандар саны артқанына қарамастан, белсенді салымшылар саны айтарлықтай өзгермеген.
Оның ішінде 2025 жылы тек 4,7 млн адам үшін (яғни шамамен үштен екісі) зейнетақы жарналары тұрақты түрде - жылына 9-12 рет аударылған. Ал 1,6 млн қазақстандықтың (21,6%) есепшотына қаражат жылына небәрі 1-5 рет қана түскен.
Осылайша, Қазақстандағы көлеңкелі жұмыспен қамту тек еңбек қатынастарының мәселесі ғана емес, әлеуметтік қауіпсіздік пен болашақтағы әл-ауқатқа тікелей әсер ететін жүйелі проблема болып отыр.
