"UNCTAD uiymynyń jýyrda jaryq kórgen "Qaz" esebine sáikes, Qazaqstan sońǵy 30 jylda alǵash ret Ortalyq Aziiadaǵy tikelei sheteldik investitsiia (FDI – Foreign Direct Investment) tartý kórsetkishi boiynsha eń sońǵy orynǵa syrǵyǵan. Elimizde 2024 jyly investitsiia aǵyny teris mánge ie bolyp, minýs 2,5 mlrd dollardy quraǵan. Al osy reitingtiń kóshin, bir qyzyǵy Ózbekstan bastap tur: byltyrǵy investitsiia kólemi 2,8 mlrd dollarǵa jetken". Osylai dep jelidegi óz jazbasyn bastaǵan ekonomist ári "Kommentarii" Telegram arnasynyń avtory Eldar Shamsýtdinov Qazaqstannyń investitsiialyq tartymdylyǵynyń bulaisha qoldan "suiylýyna" ne sebep ekenin jiliktep shaǵyp kórsetedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"Ásirese, ónerkásip salasynda aiyrmashylyq aitarlyqtai kórsetkishke ie: Qazaqstanǵa tartylǵan investitsiia 4,4 mlrd dollar bolsa, Ózbekstanda – 11,4 mlrd dollar. Salystyrmaly túrde 2014 jyly Qazaqstannyń negizgi kapitalyna tartylǵan investitsiialar Ózbekstannan eki ese artyq, al ekonomika kólemi 2,5 ese úlken bolǵan. Qazir bul alshaqtyq joiyldy dep aitsa da bolady. Nege? Osy arasyn tarqatyp kórelik. Mundai esepterdiń qalai daiyndalatynyn jaqsy bilemiz ǵoi. Ádette, olar IMF (HVQ), World Bank (Dúniejúzilik bank), EBRD (Eýropa qaita qurý jáne damý banki) sekildi halyqaralyq qarjy institýttaryna arnalady, olardyń múddesin eskeretin arnaiy esepter bolady. Meni jańsaq túsinip qalyp júrmeńizder, bul esepte paidaly aqparattar da jeterlik. Biraq, eń aldymen, bul arada atalǵan qujattardyń negizgi paidalanýshysy kim ekenin túsingen mańyzdy, sonda ǵana málimettiń shynaiy máni anyqtalady", - deidi maman.
Shamsýtdinovtyń aitýynsha, BUU 2025 jylǵy WIR esebinde Ózbekstandy sátti reformalar modeliniń úlgisi retinde kórsetedi. Atap aitqanda, 11,4 mlrd dollar ónerkásiptik investitsiia, tsifrlyq infraqurylymnyń ósýi, halyqaralyq institýttarmen belsendi áriptestik ornatý sekildi jetistikterine erekshe nazar aýdarady.
"Al Qazaqstan týraly óte qysqa, ústirt esep beriledi: investitsiiasy 4,4 mlrd dollar dep kórsetilgen, alaida onyń qurylymy, qaidan kelgeni, institýtsionaldyq damýy týraly eshteńe aitylmaǵan. Syrt kózge, bir qaraǵanda, bul statistika shynaiy siiaqty kórinedi. Biraq, shyn máninde, mańyzdy detaldardy nazardan tys qaldyrý arqyly belgili bir deńgeide bul arada manipýliatsiiaǵa jol berilip otyr. Ózbekstandaǵy investitsiianyń basym bóligi EBRD (EQDB), ADB (Aziia damý banki), Qytai siiaqty syrtqy donorlardan alynǵan memlekettik kepildemesi bar qaryzdar esebinen qalyptasqan. Bul – negizinen saiasi sheshimderge jáne syrtqy qoldaýǵa táýeldi kapitaldar. Al Qazaqstandaǵy jaǵdai múldem bólek: munda naryqtyq tabystylyqqa negizdelgen, qaryz júktemesi tómen, kóbine naqty sektorǵa baǵyttalǵan turaqty jeke investitsiialar basym", - deidi ol.
Sondai-aq, onyń aitýynsha, UNCTAD uiymynyń ózi halyqaralyq donorlarmen óte tyǵyz bailanysta jumys isteidi. Al bul donorlardyń qarjysy men resýrstary, kún tártibi de atalǵan uiymnyń esepterine áser etedi degen sóz.
"Donorlarǵa reforma tiimdiligin, óz kómeginiń nátijesin, baǵdarlamalarynyń tabysyn kórsetetin memleketter qajet. Ózbekstan – bul turǵyda taptyrmas úlgi. Al Qazaqstannyǵ jaǵdaiy múlde basqasha: qalyptasqan naryq, tsifrlyq memlekettik basqarý, AHQO (MFTsA) ortalyǵy, investorlardy qorǵaý mehanizmderi men arbitrajdyq júie bar. Qazaqstan syrttan kómek suramaidy, óziniń jetistigin jarnamalaýǵa nemese donorlardan jaǵymdy pikir kútpeidi. Bylaisha aitqanda, Qazaqstan donorlardyń esebinde kórsetetindei "sátti mysal" bolýdan tym táýelsiz. Geoekonomikalyq selektsiia da osylai júzege asyrylady: eger donorlardyń modelin qabyldasań, reiting pen esepterde jaqsy kórsetkish alýǵa múmkindik alasyń. Eger olardyń modelin qabyldamasań, jetistikteriń nazardan tys qalady. Halyqaralyq oiynshylardyń maqsaty túsinikti, al qazaqstandyq BAQ ne sebepti osyndai narrativti qoldap, Qazaqstandy jaǵymsyz kórsetetin FDI (tikelei sheteldik investitsiia) grafikterin taratady? Óitkeni sol eseptiń ishinde sońǵy 25 jyldyq jinaqtalǵan derekter boiynsha Qazaqstan Ózbekstannan 10 ese kóp FDI tartqan. Ortalyq Aziiada Qazaqstannan keiin ekinshi orynda Túrkimenstan tur, biraq ol týraly esepte, tipti múlde aitylmaǵan da", - deidi Shamsýtdinov.
Ekonomisttiń aitýynsha, Qazaqstandy "jeńilip jatqan memleket", al Ózbekstandy "sátti kórshi" retinde kórsetý, ádette ishki saiasi qysymda qoldanylatyn qural bolyp tabylady. Buryn osylai elitalardy "reforma jasamasańdar, Ózbekstannan qalyp qoiamyz" dep qorqytqan eken.
"Biraq qazir jaǵdai basqasha. Qazaqstanda shynynda da mańyzdy reformalar qolǵa alyndy: tarifter men salyqtar ósti, janar-jaǵarmai baǵasy erkine jiberildi, biýdjetke ózgerister enýde. Bul - óte kúrdeli ári aýyr reformalar. Sondyqtan "aimaqtaǵy aýtsaider" obrazyn qalyptastyrýdyń esh máni joq. Menińshe, jaǵdai bylai: qazirgi qatań aqsha-nesie saiasaty men álsiz investitsiialyq kreditteý aiasynda keibir toptar "sizderdiń makroekonomikalyq turaqtylyq degenderińiz – bos sóz, shynaiy aqsha basqalarǵa ketip jatyr" degen pikirdi qalyptastyrýda. Osylaisha Ulttyq bankti aqsha-nesie saiasatyn jumsartýǵa, bazalyq mólsherlemeni tómendetýge jáne biýdjetten qosymsha jeńildikter berýge itermelep otyr. Bul – qaýipti jol. Makroekonomikalyq turaqtylyq – basty basymdyq, al infliatsiiany baqylaý – asa mańyzdy mindet. Korporatsiialardyń qateligi úshin qarapaiym halyqtyń qaltasyna qol salýǵa bolmaidy", dep sózin túiindeidi Eldar Shamsýtdinov.
