"UNCTAD ۇيىمىنىڭ جۋىردا جارىق كٶرگەن "قاز" ەسەبٸنە سەيكەس, قازاقستان سوڭعى 30 جىلدا العاش رەت ورتالىق ازيياداعى تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا (FDI – Foreign Direct Investment) تارتۋ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا ەڭ سوڭعى ورىنعا سىرعىعان. ەلٸمٸزدە 2024 جىلى ينۆەستيتسييا اعىنى تەرٸس مەنگە يە بولىپ, مينۋس 2,5 ملرد دوللاردى قۇراعان. ال وسى رەيتينگتٸڭ كٶشٸن, بٸر قىزىعى ٶزبەكستان باستاپ تۇر: بىلتىرعى ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 2,8 ملرد دوللارعا جەتكەن". وسىلاي دەپ جەلٸدەگٸ ٶز جازباسىن باستاعان ەكونوميست ەرٸ "كوممەنتاريي" Telegram ارناسىنىڭ اۆتورى ەلدار شامسۋتدينوۆ قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنىڭ بۇلايشا قولدان "سۇيىلۋىنا" نە سەبەپ ەكەنٸن جٸلٸكتەپ شاعىپ كٶرسەتەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
"ەسٸرەسە, ٶنەركەسٸپ سالاسىندا ايىرماشىلىق ايتارلىقتاي كٶرسەتكٸشكە يە: قازاقستانعا تارتىلعان ينۆەستيتسييا 4,4 ملرد دوللار بولسا, ٶزبەكستاندا – 11,4 ملرد دوللار. سالىستىرمالى تٷردە 2014 جىلى قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسييالار ٶزبەكستاننان ەكٸ ەسە ارتىق, ال ەكونوميكا كٶلەمٸ 2,5 ەسە ٷلكەن بولعان. قازٸر بۇل الشاقتىق جويىلدى دەپ ايتسا دا بولادى. نەگە? وسى اراسىن تارقاتىپ كٶرەلٸك. مۇنداي ەسەپتەردٸڭ قالاي دايىندالاتىنىن جاقسى بٸلەمٸز عوي. ەدەتتە, ولار IMF (حۆق), World Bank (دٷنيەجٷزٸلٸك بانك), EBRD (ەۋروپا قايتا قۇرۋ جەنە دامۋ بانكٸ) سەكٸلدٸ حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنا ارنالادى, ولاردىڭ مٷددەسٸن ەسكەرەتٸن ارنايى ەسەپتەر بولادى. مەنٸ جاڭساق تٷسٸنٸپ قالىپ جٷرمەڭٸزدەر, بۇل ەسەپتە پايدالى اقپاراتتار دا جەتەرلٸك. بٸراق, ەڭ الدىمەن, بۇل ارادا اتالعان قۇجاتتاردىڭ نەگٸزگٸ پايدالانۋشىسى كٸم ەكەنٸن تٷسٸنگەن ماڭىزدى, سوندا عانا مەلٸمەتتٸڭ شىنايى مەنٸ انىقتالادى", - دەيدٸ مامان.
شامسۋتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ 2025 جىلعى WIR ەسەبٸندە ٶزبەكستاندى سەتتٸ رەفورمالار مودەلٸنٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, 11,4 ملرد دوللار ٶنەركەسٸپتٸك ينۆەستيتسييا, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ٶسۋٸ, حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن بەلسەندٸ ەرٸپتەستٸك ورناتۋ سەكٸلدٸ جەتٸستٸكتەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
"ال قازاقستان تۋرالى ٶتە قىسقا, ٷستٸرت ەسەپ بەرٸلەدٸ: ينۆەستيتسيياسى 4,4 ملرد دوللار دەپ كٶرسەتٸلگەن, الايدا ونىڭ قۇرىلىمى, قايدان كەلگەنٸ, ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. سىرت كٶزگە, بٸر قاراعاندا, بۇل ستاتيستيكا شىنايى سيياقتى كٶرٸنەدٸ. بٸراق, شىن مەنٸندە, ماڭىزدى دەتالداردى نازاردان تىس قالدىرۋ ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە بۇل ارادا مانيپۋلياتسيياعا جول بەرٸلٸپ وتىر. ٶزبەكستانداعى ينۆەستيتسييانىڭ باسىم بٶلٸگٸ EBRD (ەقدب), ADB (ازييا دامۋ بانكٸ), قىتاي سيياقتى سىرتقى دونورلاردان الىنعان مەملەكەتتٸك كەپٸلدەمەسٸ بار قارىزدار ەسەبٸنەن قالىپتاسقان. بۇل – نەگٸزٸنەن ساياسي شەشٸمدەرگە جەنە سىرتقى قولداۋعا تەۋەلدٸ كاپيتالدار. ال قازاقستانداعى جاعداي مٷلدەم بٶلەك: مۇندا نارىقتىق تابىستىلىققا نەگٸزدەلگەن, قارىز جٷكتەمەسٸ تٶمەن, كٶبٸنە ناقتى سەكتورعا باعىتتالعان تۇراقتى جەكە ينۆەستيتسييالار باسىم", - دەيدٸ ول.
سونداي-اق, ونىڭ ايتۋىنشا, UNCTAD ۇيىمىنىڭ ٶزٸ حالىقارالىق دونورلارمەن ٶتە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەيدٸ. ال بۇل دونورلاردىڭ قارجىسى مەن رەسۋرستارى, كٷن تەرتٸبٸ دە اتالعان ۇيىمنىڭ ەسەپتەرٸنە ەسەر ەتەدٸ دەگەن سٶز.
"دونورلارعا رەفورما تيٸمدٸلٸگٸن, ٶز كٶمەگٸنٸڭ نەتيجەسٸن, باعدارلامالارىنىڭ تابىسىن كٶرسەتەتٸن مەملەكەتتەر قاجەت. ٶزبەكستان – بۇل تۇرعىدا تاپتىرماس ٷلگٸ. ال قازاقستاننىع جاعدايى مٷلدە باسقاشا: قالىپتاسقان نارىق, تسيفرلىق مەملەكەتتٸك باسقارۋ, احقو (مفتسا) ورتالىعى, ينۆەستورلاردى قورعاۋ مەحانيزمدەرٸ مەن اربيتراجدىق جٷيە بار. قازاقستان سىرتتان كٶمەك سۇرامايدى, ٶزٸنٸڭ جەتٸستٸگٸن جارنامالاۋعا نەمەسە دونورلاردان جاعىمدى پٸكٸر كٷتپەيدٸ. بىلايشا ايتقاندا, قازاقستان دونورلاردىڭ ەسەبٸندە كٶرسەتەتٸندەي "سەتتٸ مىسال" بولۋدان تىم تەۋەلسٸز. گەوەكونوميكالىق سەلەكتسييا دا وسىلاي جٷزەگە اسىرىلادى: ەگەر دونورلاردىڭ مودەلٸن قابىلداساڭ, رەيتينگ پەن ەسەپتەردە جاقسى كٶرسەتكٸش الۋعا مٷمكٸندٸك الاسىڭ. ەگەر ولاردىڭ مودەلٸن قابىلداماساڭ, جەتٸستٸكتەرٸڭ نازاردان تىس قالادى. حالىقارالىق ويىنشىلاردىڭ ماقساتى تٷسٸنٸكتٸ, ال قازاقستاندىق باق نە سەبەپتٸ وسىنداي نارراتيۆتٸ قولداپ, قازاقستاندى جاعىمسىز كٶرسەتەتٸن FDI (تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا) گرافيكتەرٸن تاراتادى? ٶيتكەنٸ سول ەسەپتٸڭ ٸشٸندە سوڭعى 25 جىلدىق جيناقتالعان دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان ٶزبەكستاننان 10 ەسە كٶپ FDI تارتقان. ورتالىق ازييادا قازاقستاننان كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندا تٷركٸمەنستان تۇر, بٸراق ول تۋرالى ەسەپتە, تٸپتٸ مٷلدە ايتىلماعان دا", - دەيدٸ شامسۋتدينوۆ.
ەكونوميستتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندى "جەڭٸلٸپ جاتقان مەملەكەت", ال ٶزبەكستاندى "سەتتٸ كٶرشٸ" رەتٸندە كٶرسەتۋ, ەدەتتە ٸشكٸ ساياسي قىسىمدا قولدانىلاتىن قۇرال بولىپ تابىلادى. بۇرىن وسىلاي ەليتالاردى "رەفورما جاساماساڭدار, ٶزبەكستاننان قالىپ قويامىز" دەپ قورقىتقان ەكەن.
"بٸراق قازٸر جاعداي باسقاشا. قازاقستاندا شىنىندا دا ماڭىزدى رەفورمالار قولعا الىندى: تاريفتەر مەن سالىقتار ٶستٸ, جانار-جاعارماي باعاسى ەركٸنە جٸبەرٸلدٸ, بيۋدجەتكە ٶزگەرٸستەر ەنۋدە. بۇل - ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ اۋىر رەفورمالار. سوندىقتان "ايماقتاعى اۋتسايدەر" وبرازىن قالىپتاستىرۋدىڭ ەش مەنٸ جوق. مەنٸڭشە, جاعداي بىلاي: قازٸرگٸ قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن ەلسٸز ينۆەستيتسييالىق كرەديتتەۋ اياسىندا كەيبٸر توپتار "سٸزدەردٸڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق دەگەندەرٸڭٸز – بوس سٶز, شىنايى اقشا باسقالارعا كەتٸپ جاتىر" دەگەن پٸكٸردٸ قالىپتاستىرۋدا. وسىلايشا ۇلتتىق بانكتٸ اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇمسارتۋعا, بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ تٶمەندەتۋگە جەنە بيۋدجەتتەن قوسىمشا جەڭٸلدٸكتەر بەرۋگە يتەرمەلەپ وتىر. بۇل – قاۋٸپتٸ جول. ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق – باستى باسىمدىق, ال ينفلياتسييانى باقىلاۋ – اسا ماڭىزدى مٸندەت. كورپوراتسييالاردىڭ قاتەلٸگٸ ٷشٸن قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىنا قول سالۋعا بولمايدى", دەپ سٶزٸن تٷيٸندەيدٸ ەلدار شامسۋتدينوۆ.
