2025 jyldyń qańtarynda Halyqaralyq valiýta qory (HVQ) men Dúniejúzilik bank (DB) Qazaqstanǵa qatysty esepterin jariialady. Halyk Finance osy esepterge sholý jasai otyryp, oǵan qatysty óz boljamdarymen de bólisti, dep jazady Dalanews.kz.
Tutastai alǵanda, eki uiym da 2024 jyly ekonomikamyzdyń ósimine qatysty oń baǵa berip, monetarlyq saiasattyń tiimdiligi men bank sektorynyń turaqtylyǵyn erekshe atap ótedi. 2025 jyly infliatsiia baiaý tómendep, biýdjet tapshylyǵy máselesi de saqtala otyryp, ekonomikalyq ósimniń qysqa merzimdi jedeldeýi boljanady. Sonymen qatar, geosaiasattan týyndaityn dúdamal kóńil-kúi, ekonomikalyq diversiffikatsiianyń shekteýli bolýy jáne qurylymdyq problemalar turaqty damý jolynda belgili bir táýekelderdi týdyrady. Sondyqtan jedeldetilgen qurylymdyq reformalar bolashaq ekonomikalyq ósim úshin sheshýshi mańyzǵa ie.
Makroekonomikalyq turaqtylyq
2024 jyly 18 qyrkúiek pen 1qazan aralyǵyndaǵy Qazaqstanǵa qatysty qorytyndy esepte HVQ 2024 jyly joǵary ekonomikalyq belsendilikti atap ótti:JIÓ ósimi 2024 jyly 4,0%-dy qurap, 2025jyly 5,0%-ǵa deiin ósýi múmkin, sonyń ishinde fiskaldyq yntalandyrý ekspantsiiasy jáne munai óndirisiniń ulǵaiýy esebinen. Ortamerzimdi perspektivada HVQ qajetti reformalar bolmaǵan jaǵdaida ósimdi3,0-3,5% deńgeiinde baǵalaidy.
Dúniejúzilikbanktiń "Qazaqstan ekonomikasy týraly baiandamasynda" usynǵan baǵalaýlaryna sáikes, 2024 jyly ekonomikalyq ósim 4,0% deńgeiinde bolsa, 2025 jyly munai óndirisiniń artýy jáne salyqtyq-biýdjettik yntalandyrý bul kórsetkishti 4,7%-ǵa deiin ýaqytsha arttyrý boljanady. 2025 jyldan keiin DB,sondai–aq HVQ, ónimdiliktiń tómendigi jáne investitsiialardyń qysqarýy saldarynan ósim qarqyny 3,0-3,5%-ǵa deiin tómendeidi dep boljaidy. Bul rette halyqaralyq qarjylyq institýttar ekonomikany diversiffikatsiialaý jáne ekonomikalyq ósimniń jańa kózderin damytý qajettiligine taǵy da nazar aýdarady.
Jyl qorytyndysy boiynsha naqty ósim 4,8% -dy qurady,bul bir jyl ishinde saýda-sattyqtyń 9,1% jáne óńdeýshi ónerkásiptiń 5,9% serpindi ósimimen bailanysty boldy. Halyqaralyq uiymdar boljamy men naqty jaǵdaidaǵy kórsetkishter arasyndaǵy aiyrma ekonomikalyq ósimniń alǵashqy jartyjyldyqta baiaý bolýymen túsindiriledi. Negizgi ósim saýdanyń kúrt artýy baiqalǵan jyldyń ekinshi jartysynda boldy.Sol kezde biz óz zertteýlerimizde bul ósimdi turaqty jáne sapaly dep aitý qiyn ekenin atap ótken edik, óitkeni saýda ósimin jedeldetýshi faktorlardyń biri importtyń, investitsiialardyń jáne halyqtyń naqty kiristeriniń tómendeýi aiasynda oryn alǵan memlekettik shyǵystardyń 13,3%-ǵa ulǵaiýy boldy.
Bizdiń 2025 jylǵy ekonomikalyq ósim boiynsha boljamymyz HVQ men DB-men salystyrǵanda optimistik sipatqa ie jáne 5,3% quraidy. Bizdiń baǵalaýymyz boiynsha, munai óndirisi kólemi 2024 jylǵy 87 mln tonnadan 2025 jyly 96-99 mln tonnaǵa deiin artyp, ekonomikalyq ósimge aitarlyqtai qoldaý kórsetedi.
Monetarlyq saiasat
HVQ esebinde aqsha aiyrbas baǵamynyń ikemdiligi,sondai-aq QR Ulttyq Bankiniń bazalyq mólsherlemeni tómendetý turǵysyndaǵy dáiekti tásili aiasynda aqsha-kredit saiasatynyń tiimdiligi atap kórsetilgen, bul 2024 jyl ishinde baǵalardyń turaqtanýyna ákeledi. Soǵan qaramastan ishki suranys (sonyń ishinde jumsaq fiskaldyq saiasat) jáne ishinara kommýnaldyq qyzmetter men elektr energiiasy boiynsha tarifter ósimine bailanysty azyq-túlikke jatpaityn infliatsiianyń joǵarylaýynan baǵaǵa jasalatyn qysym saqtalady.Nátijesinde,HVQ baǵamy boiynsha infliatsiia maqsatty kórsetkishi 5%-ǵa tek 2028 jylǵa qarai jetedi.
Osyndai jaǵdailarda HVQ monetarlyq saiasattyń tiimdiligin qamtamasyz etý úshin Ulttyq bank qyzmetiniń institýtsionaldyq negizderin nyǵaitýdy jáne baǵa turaqtylyǵy jónindegi mandatyn kúsheitý maqsatynda Ulttyq banktiń quqyqtyq bazasyn jetildirýdi usynady.
HVQ osy saladaǵy basymdyqtarǵa, buǵan deiin biz atap ótkendei, Ulttyq bank táýelsizdigin arttyrý, fiskaldyq shoǵyrlandyrýdy jatqyzady.
Sondai-aq HVQ esebinde infliatsiiany nysanaly kórsetkishke jaqyndaǵanǵa jáne infliatsiialyq kútýlerdi qalpyna keltirgenge deiin qatań aqsha-kredit saiasatyn júrgizýdiń; júielik ótimdilikti basqarý jónindegi Ulttyq banktiń quraldary men operatsiialaryn jetildirýdiń mańyzdylyǵy atap kórsetilgen; tynyshtyq bolǵanda valiýta naryǵyna aralaspaý,óitkeni bul Ulttyq banktiń ustanatyn valiýta baǵamynyń ikemdiligi men infliatsiiany targetteý sharasyna degen senimge selkeý túsirýi múmkin.
DB infliatsiia 8,6%-ǵa deiin tómendegenine qaramastan,onyń maqsatty deńgei - 5%-dan joǵary bolyp otyrǵanyna nazar aýdartady. DB boljamdary boiynsha infliatsiia 2025 jyly 7,5–8,0%-ǵa deiin jáne 2026 jyly 6,0%-ǵa deiin tómendeidi, iaǵni 5% maqsatty deńgei igerilmeidi. Infliatsiianyń nysanaly deńgeiine qol jetkizý máselesi áli de ózekti,óitkeni teńge baǵamyndaǵy qubylmalylyq jáne fiskaldyq ekspantsiia orta merzimdi perspektivada baǵany turaqtandyrýǵa kedergi keltire otyryp, infliatsiialyq qysymdy qoldaidy.
Bizdiń baǵalaýymyzsha, infliatsiianyń tómendeýine joǵary bazalyq mólsherleme jáne jahandyq infliatsiianyń baiaýlaýy qoldaý kórsetedi.Alaida, biýdjettik tártiptiń osaldyǵy, Ulttyq qordan tartylatyn transfertterdiń joǵary deńgeii, teńge baǵamyndaǵy qubylmalylyq,sondai-aq syrtqy táýekelder baǵanyń turaqtylyǵyna qysym kórsetýi múmkin. Biz jaqynda qabyldanǵan janar-jaǵarmai baǵasyn yryqtandyrý sheshimine, kommýnaldyq tarifterdiń odan ári ósimine, munai baǵasyna, tiisinshe valiýta baǵamyna qatysty dúdamaldylyqqa bailanysty infliatsiia boiynsha boljamdy 9,0%-ǵa deiin kóterý turǵysynda qaita qaradyq.
Jyl ishindegi infliatsiianyń máni joǵaryda kórsetilgen infliatsiiaaldy táýekelderdiń týýy-týmaýyna bailanysty aiqyndalady. Sondai-aq biz bazalyq mólsherleme boiynsha da biýdjet shyǵystarynyń artýy, dezinfliatsiia qarqynynyń baiaýlaýy, perspektivadaǵy eleýli táýekelderdi eskere otyryp, aldaǵy kezeńde asa saqtyqpen qaraý qajettigi týraly tezisti qoldaimyz. Al aqsha baǵamy turǵysynan biz HVQ-nyń ózgermeli kýrstyń mańyzdylyǵy jáne ony jalǵastyrý qajettigi týraly aitqandarymen kelisemiz.
Sonymen qatar, biz qatań kontrtsikldik biýdjettik erejeler engizilgennen keiin "kónýge keletin ózgermeli kýrsty" engizý múmkindigi týraly pikirimizben aldyndaǵy zertteýimizde de bóliskenbiz.
Fiskaldyq saiasat
HVQ biýdjettik tártip pen ony josparlaý bóligindegi olqylyqtarǵa, jalǵasyp jatqan tsikldik fiskaldyq saiasatqa nazar aýdarady,osyǵan bailanysty sońǵy jyldary Ulttyq qordan beriletin transfertterge táýeldiliktiń artýy baiqalady.
Sonymen qatar Dúniejúzilik bank biýdjettik kiristerdiń turaqty jetispeýshiligin, Ulttyq qorǵa shamadan tys táýeldilikti atai kele, bul biýdjettik erejelerdiń senimdiligine nuqsan keltiredi jáne eldiń uzaq merzimdi fiskaldyq saiasatynyń turaqtylyǵyna qaýip tóndiredi dep sanaidy. Biz de HVQ men DB-nyń salyq-biýdjet salasyndaǵy túzetý sharalarynyń qajettiligi týraly ustanymyn tolyq qoldai otyryp, salyq-biýdjet saiasaty boiynsha jeke material ázirlep jatyrmyz.
Nesielik belsendilik
HVQ bank sektorynyń turaqtylyǵy jáne qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etetin táýekelderdi tejeýshi faktorlardy atap ótedi. Degenmen, tutynýshylyq nesieleýdiń qarqynmen ósýi úi sharýashylyǵy sektoryndaǵy yqtimal osaldyqtardy jáne osy segmenttegi táýekelderdi boldyrmaý úshin makroprýdentsialdy saiasattyń mańyzdylyǵyn aiqyndaidy.
Sonymen qatar DB nesielik belsendilik úi sharýashylyǵyndaǵylardy nesielendirýge baǵyttalǵanyn, al biznesti nesieleý shekteýli ekenin atap kórsetedi. Biz bul máselede halyqaralyq uiymdarmen kelisemiz, sondai-aq bankterdiń biznesti kreditteý deńgeiiniń tómendigi ekonomikalyq ósimge teris áser etetin jetkizemiz. Qazaqstanda biznesti nesielendirýdiń negizgi problemalaryn biz jeke materialda buǵan deiin atap ótkenbiz.
Halyqaralyq integratsiia
HVQ pikirinshe,Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq integratsiiasyn damytý ekonomikany ártaraptandyrýǵa jáne eldiń syrtqy kúizelisterge ushyraý deńgeiin azaitýǵa járdemdesetin bolady.Ol úshin ádette,tiimsiz jáne naryqty burmalaýshy bolyp keletin syrtqy shekteýler men protektsionistik sharalar alynyp tastalýy kerek. Onyń ornyna maqsatty áleýmettik shyǵyndar,aýylsharýashylyǵyn modernizatsiialaý,bilim berý jáne jumys kúshiniń biliktiligin arttyrýdy yntalandyrý arqyly áleýmettik osal topty qorǵaýǵa barynsha nazar aýdarylýy kerek. Biz HVQ-nyń el ekonomikasynyń kólemin eskere otyryp, protektsionizmnen bas tartý jáne halyqtyń áleýmettik osal toptaryna arnaiy ataýly kómektý ázirleý týraly tezisin qoldaimyz. Áleýmettik saqtandyrý sektoryn damytý joǵaryda baiandalǵan faktorlar: memlekettik biýdjet tapshylyǵy, salyqtardyń jetispeýshiligi jáne Ulttyqqordan kóp aqsha alý aiasynda asa ózekti bolyp otyr.
Qurylymdyq reformalardy júrgizý
HVQ óz esebinde qurylymdyq reformalardyń júzege asyrylý sapasy nashar ekenin atap kórsetedi. Bul rette Úkimettiń aralasýy sońǵy ýaqytta ulǵaiý úrdisine ie boldy (mysaly, sýbsidiialaý baǵdarlamalary jáne syrtqy shekteýler). QR Prezidentiniń ekonomikany yryqtandyrý jónindegi sharalary týraly Jarlyǵynda baiandalǵan memlekettiń rólin qysqartý, iskerlik ortany jaqsartý jáne ishki básekelestikti arttyrý jónindegi sharalardy memlekettik organdar baiaý iske asyrady jáne jetkiliksiz jariialaidy. HVQ óziniń jyldar boiǵy esepterinde memlekettiń ekonomikadaǵy rólin tómendetýdiń, biýdjettik tártipti kúsheitýdiń, aqsha-nesie jáne áleýmettik saiasat reformalarynyń mańyzdylyǵy týraly aityp keledi.
Dúniejúzilik bank shikizat resýrstaryn tasymaldaýshylar úshin baǵa tómendeitinin boljaidy, Qazaqstannyń negizgi saýda áriptes elderi arasyndaǵy ósim perspektivalary da optimizmge toly emes. Mundai jaǵdailarda DB reformalardy júrgizý, onyń ishinde ekonomikany ártaraptandyrý, fiskaldyq saiasatty jetildirý, ekonomikalyq ósimniń yntalandyrýshy jańa dúnieni ázirleý jónindegi sharalardy iske asyrý qajettigin atap kórsetedi. Biz "Qazaqstanda qandai reformalar qajet" degen óz esebimizde de ekonomikalyq ártaraptandyrýdy, turaqtylyq pen ósimdi ilgeriletýge eleýli úles qosa alatyn qurylymdyq reformalardy júrgizýdiń mańyzdylyǵy týraly birneshe ret aitqanbyz, bul rette neǵurlym batyl qadamdar qajet. Memlekettik naryqtarǵa qatysyn qysqartý, memlekettik basqarýdy nyǵaitý, qarjy júiesin damytý, monetarlyq, fiskaldyq jáne áleýmettik saiasatty jetildirý basty basymdyqtarǵa jatady.
Halyk Finance Analitikalyq ortalyǵynyń sarapshysy Saltanat Igenbekova
