Ol Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversiteti Joǵarǵy televiziia mektebi fakýltetiniń dekany. Reseidegi jýrnalistik ortada asa tanymal tulǵa. «Ózgeshe oilaý qajet. Birin-biri qaitalap jatqan aqparatqa múlde uqsamaityn, kerisinshe soǵan kereǵar dúnie jaz. Sonda jańa, ózge qoǵamdyq pikirdiń qalyptasýyna sebepshi bolasyń», – dep bastady áńgimesin dekan. Alaida áńgime aýany Ýkraina taqyrybyna aýyp kete berdi. Jýrnalistika jaiyna qaldy. AQSh pen Batysty jamandaý bastaldy...
ORYS JÝRNALISTIKASY – ULY JÝRNALISTIKA
– Aityńyzshy, jýrnalistikanyń maqsaty ne osy?
– Qoǵamǵa aqparat taratý, mańyzdy másele kóterý, ózekti oqiǵany jetkizý. Muny óziń de biletin shyǵarsyń?
– Bilemiz... Búgingi reseilik BAQ qoǵamǵa qandai aqparat taratyp otyr?
– Qandai aqparat taratýshy edi? Ýkrainany meńzep otyrǵan bolarsyń. Bizge, bizdiń BAQ úshin ol jaqtaǵy oqiǵalar úlken sabaq boldy. Reseilik aqparat quraldary «qoǵam múddesine» qyzmet etýdi úirendi.
– «Qoǵam múddesi» dep neni meńzep otyrsyz?
– Sen de AQSh aqparat quraldarynyń «vassalyna» ainalǵansyń-aý. Batystan esetin qańqý áńgimeniń bárin qorytpai qabyldai beretin siiaqtysyń. Qazir burynǵy Keńes úkimetiniń aýmaǵynda soǵys júrip jatyr. Ýkrainanyń shyǵysynda qan tógilýde, adam qany... Al órt qaidan shyqty? Áriden bastaiyq. Leninnen... Onyń tusynda Ýkrainaǵa Jańareseidiń (Novorossiia) orasan zor aýmaǵy berile saldy. Muny búgingi orys baspasózi aitpaýy kerek pe edi?
[caption id="attachment_8721" align="alignleft" width="313"]
– «Aqparattyń óńin ainaldyrý», bolmaǵandy bolǵandai etip jazý jýrnalistika zańyna qaishy emes pe?
– Qaishy. Biraq buǵan Batystyń aqparat quraldary barmady deisiń be? Ázir aqparattyq aiqas júrip jatyr. Aiaýsyz aiqas. Bul eń aldymen óz aqparattyq keńistigińdi qorǵaýdyń joly. Sosyn sizder oilaǵandai táýelsiz jýrnalistika joq qazir. Tipti, adam da ózin «tolyq táýelsizbin» dep aita almaidy.
Iá, jýrnalistikanyń zańy barlyq jerde birdei. Biraq, dál qazirgi Amerika jáne orys jýrnalistikasy eki bólek álem. Amerika jýrnalisi ózin sóz bostandyǵynyń jarshysy sanaidy. Bir qyzyǵy, bizdiń orys jýrnalisteri de dál osylai oilaidy. Iaǵni, amerikalyq aqparat quraldaryn demokratiia simvoly dep esepteidi. Bul múlde qate tujyrym. Orys jýrnalistikasy –uly jýrnalistika. Keńestik kezeńdegi jýrnalistika óziniń jazǵan dúniesi men kótergen máselesi jaǵynan eshkimnen kem túsken joq. Al postkeńestik keńistiktegi jýrnalistikada orys jýrnalistikasynyń jurnaǵy, jalǵasy bar.
Batys jáne AQSh jýrnalistikasynda biz oilaǵan deńgeidegi sóz bostandyǵy joq. Bul búgingi kúni aiqyn kórinip otyr...
Reseilik telearnalardan kórsetiletin Gollivýd kinolarynyń jelisi meniń zyǵyrdanymdy qainatady. Amerikalyq – aqyldy, al orys – aqymaq. Amerikalyq – adal, al orys – korrýptsioner. Orys búkil álemdi otqa oraǵysy keledi, al amerikalyq onyń aldyn alady... Álemdi qutqaryp qalatyn amerikalyq reindjer bolmasa politsiia qyzmetkeri, TsRÝ agentin bizdiń kógildir ekrannan alyp tastasa qarsy bolmas edim (dál qazir bul aýadai qajet bastama).
– Sózińizge qaraǵanda, qazir obektivti bolýdyń ózi ońai emestei kórinedi...
[caption id="attachment_8722" align="alignright" width="355"]
– Obektivti bolý úshin maqala jazardyń aldynda jýrnalist óz dogmasyn, ustanymyn umytýy kerek. Mysalǵa, seniń saiasi ustanymyń qandai? Sen liberalsyń ba, álde antiliberalsyń ba bolmasa kommýnistsiń be álde anti kommýnistsiń be? Bulai bolǵan jaǵdaida, seniń saraptamańdy obektivti dep ataýǵa kelmeidi. Qalai bolǵanda, ustanymyń jeńip ketedi. Onyń ústine qazirgi oqiǵalar da kópjaqty, kópqyrly.
Mysalǵa, Vashington qazirgi kievtik júieniń aldyna birneshe mindet qoiyp otyr. Birinshiden, olar Pýtindi Ýkrainanyń Shyǵysyna ásker kirgizýge itermelemekshi. Resei buǵan barar bolsa, táýelsiz eldiń territoriialyq tutastyǵyn buzǵan bolyp shyǵady. Iaǵni, álem bizdi «agressor» dep ataityn bolady. Óz basym qazirgi Eýroodaq basshylarynyń álsizdigine, bisharalyǵyna tań qalamyn. AQSh-tyń jeteginde júr.
AQSh Pýtinniń Ýkrainaǵa ásker kirgizgisi joqtyǵyn biledi. Biraq, Kremldi soǵan barýǵa barynsha itermelep otyr. Ártúrli ádis-amaldy qoldanyp... Amerikanyń ázirgi saiasaty túgel osyǵan baǵyttalǵan. Al kievtik júie bul arada tapsyrmany oryndaýshy ǵana.
Menen tálim alǵan belgili jýrnalisterdiń Leninniń tsitatalaryn mazaq qylǵan pikirlerin oqyǵanda kúlkim keledi. Pikirdiń ózgerýi bir sátte eken... Kezinde solar «Vladimir Ilich netken kemeńger edi, aitqan sózi kózdegen jerine dóp túsetin»,– dep tańǵalyp júretin-di.
KIEV JÝRNALISTERDI ÓLTIRIP JATYR
– Al búgingi orys jýrnalistikasynyń ustanymy qanshalyqty nyq jáne qanshalyqty durys?
– Onyń durys nemese burystyǵyn ýaqyt kórsetedi. Óz basym orys jýrnalistikasyna kóńilim tolmaidy. Bizdi Batystyń mysy basyp ketip otyr. Anyǵyraq aitsam, Batys jýrnalistikasy markstik-lenindik jýrnalistikany ysyryp tastady. Shyndyǵynda, atalǵan baǵyttyń ózektiligi ólmegen edi. Osynyń kesirinen orys jýrnalistikasy ózine tán «minezinen» aiyrylyp qaldy. Menen tálim alǵan belgili jýrnalisterdiń Leninniń tsitatalaryn mazaq qylǵan pikirlerin oqyǵanda kúlkim keledi. Pikirdiń ózgerýi bir sátte eken... Kezinde solar «Vladimir Ilich netken kemeńger edi, aitqan sózi kózdegen jerine dóp túsetin»,– dep tańǵalyp júretin-di.
Menen tálim alatyn stýdentterge árdaiym aityp otyramyn. Biz amerikalyqtardan esh kem emespiz. Reseilik telearnalardan kórsetiletin Gollivýd kinolarynyń jelisi meniń zyǵyrdanymdy qainatady. Amerikalyq – aqyldy, al orys – aqymaq. Amerikalyq – adal, al orys – korrýptsioner. Orys búkil álemdi otqa oraǵysy keledi, al amerikalyq onyń aldyn alady... Álemdi qutqaryp qalatyn amerikalyq reindjer bolmasa politsiia qyzmetkeri, TsRÝ agentin bizdiń kógildir ekrannan alyp tastasa qarsy bolmas edim (dál qazir bul aýadai qajet bastama).
[caption id="attachment_8723" align="alignright" width="372"]
– «Reseilik telearnalar adamdy «dýalaýdy» (zombirovanie, avtor) jaqsy meńgergen», – deidi...
– Bul arada dýalaý degenniń ózi jalǵan aqparat taratyp otyr degenge saiady ǵoi. Siz reseilik BAQ jalǵan aqpar taratyp otyrǵanyn dáleldep bere alasyz ba? Tapsyrmany júzege asyrý úshin Kievke Ýkrainanyń Shyǵysyndaǵy beibit turǵyndardy atýǵa ruqsat berildi me? berildi. Ol ǵana emes, Kiev reseilikterdi , atap aitqanda, jýrnalisterdi óltirip jatyr. Bul da AQSh-tyń pármeni. Munyń bári ne úshin jasalyp jatqanyn ilgeride aittym. Amerika Pýtinniń Ýkrainaǵa ásker kirgizýin qalaidy, olar soǵan dilgir. Erteńgi kúni Pýtin buǵan buiryq berse, AQSh Reseidi «agressor», al Pýtindi áskeri qylmysker dep ataityn bolady.
Batys Kievti saiasi, qarjylyq, diplomatiialyq jáne aqparattyq turǵydan qoldap otyr. Endeshe, Kreml qashanǵa deiin qarap otyrmaq? Reseige búgingi Ýkrainanyń biliktegi ókilderine qarsy (birinshi kezekte Poroshenko) tabandy áreket etetin, olar júrgizip otyrǵan saiasatyn «janyshtaityn» kez jetti. Boldy. Shydamnyń da shegi bar. Men arandatýshy emespin. «Poroshenkonyń saiasatyn janyshtaý». Dál osy saiasatty HH ǵasyrdyń 30-shy jyldary Batys Gitlerge qarsy qoldanǵan bolatyn.
– Rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI
