ول لومونوسوۆ اتىنداعى مەسكەۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ جوعارعى تەلەۆيزييا مەكتەبٸ فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى. رەسەيدەگٸ جۋرناليستٸك ورتادا اسا تانىمال تۇلعا. «ٶزگەشە ويلاۋ قاجەت. بٸرٸن-بٸرٸ قايتالاپ جاتقان اقپاراتقا مٷلدە ۇقسامايتىن, كەرٸسٸنشە سوعان كەرەعار دٷنيە جاز. سوندا جاڭا, ٶزگە قوعامدىق پٸكٸردٸڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپشٸ بولاسىڭ», – دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن دەكان. الايدا ەڭگٸمە اۋانى ۋكراينا تاقىرىبىنا اۋىپ كەتە بەردٸ. جۋرناليستيكا جايىنا قالدى. اقش پەن باتىستى جامانداۋ باستالدى...
ورىس جۋرناليستيكاسى – ۇلى جۋرناليستيكا
– ايتىڭىزشى, جۋرناليستيكانىڭ ماقساتى نە وسى?
– قوعامعا اقپارات تاراتۋ, ماڭىزدى مەسەلە كٶتەرۋ, ٶزەكتٸ وقيعانى جەتكٸزۋ. مۇنى ٶزٸڭ دە بٸلەتٸن شىعارسىڭ?
– بٸلەمٸز... بٷگٸنگٸ رەسەيلٸك باق قوعامعا قانداي اقپارات تاراتىپ وتىر?
– قانداي اقپارات تاراتۋشى ەدٸ? ۋكراينانى مەڭزەپ وتىرعان بولارسىڭ. بٸزگە, بٸزدٸڭ باق ٷشٸن ول جاقتاعى وقيعالار ٷلكەن ساباق بولدى. رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى «قوعام مٷددەسٸنە» قىزمەت ەتۋدٸ ٷيرەندٸ.
– «قوعام مٷددەسٸ» دەپ نەنٸ مەڭزەپ وتىرسىز?
– سەن دە اقش اقپارات قۇرالدارىنىڭ «ۆاسسالىنا» اينالعانسىڭ-اۋ. باتىستان ەسەتٸن قاڭقۋ ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸن قورىتپاي قابىلداي بەرەتٸن سيياقتىسىڭ. قازٸر بۇرىنعى كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ اۋماعىندا سوعىس جٷرٸپ جاتىر. ۋكراينانىڭ شىعىسىندا قان تٶگٸلۋدە, ادام قانى... ال ٶرت قايدان شىقتى? ەرٸدەن باستايىق. لەنيننەن... ونىڭ تۇسىندا ۋكرايناعا جاڭارەسەيدٸڭ (نوۆوروسسييا) وراسان زور اۋماعى بەرٸلە سالدى. مۇنى بٷگٸنگٸ ورىس باسپاسٶزٸ ايتپاۋى كەرەك پە ەدٸ?
[caption id="attachment_8721" align="alignleft" width="313"]
– «اقپاراتتىڭ ٶڭٸن اينالدىرۋ», بولماعاندى بولعانداي ەتٸپ جازۋ جۋرناليستيكا زاڭىنا قايشى ەمەس پە?
– قايشى. بٸراق بۇعان باتىستىڭ اقپارات قۇرالدارى بارمادى دەيسٸڭ بە? ەزٸر اقپاراتتىق ايقاس جٷرٸپ جاتىر. اياۋسىز ايقاس. بۇل ەڭ الدىمەن ٶز اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸڭدٸ قورعاۋدىڭ جولى. سوسىن سٸزدەر ويلاعانداي تەۋەلسٸز جۋرناليستيكا جوق قازٸر. تٸپتٸ, ادام دا ٶزٸن «تولىق تەۋەلسٸزبٸن» دەپ ايتا المايدى.
يە, جۋرناليستيكانىڭ زاڭى بارلىق جەردە بٸردەي. بٸراق, دەل قازٸرگٸ امەريكا جەنە ورىس جۋرناليستيكاسى ەكٸ بٶلەك ەلەم. امەريكا جۋرناليسٸ ٶزٸن سٶز بوستاندىعىنىڭ جارشىسى سانايدى. بٸر قىزىعى, بٸزدٸڭ ورىس جۋرناليستەرٸ دە دەل وسىلاي ويلايدى. ياعني, امەريكالىق اقپارات قۇرالدارىن دەموكراتييا سيمۆولى دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل مٷلدە قاتە تۇجىرىم. ورىس جۋرناليستيكاسى –ۇلى جۋرناليستيكا. كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ جۋرناليستيكا ٶزٸنٸڭ جازعان دٷنيەسٸ مەن كٶتەرگەن مەسەلەسٸ جاعىنان ەشكٸمنەن كەم تٷسكەن جوق. ال پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ جۋرناليستيكادا ورىس جۋرناليستيكاسىنىڭ جۇرناعى, جالعاسى بار.
باتىس جەنە اقش جۋرناليستيكاسىندا بٸز ويلاعان دەڭگەيدەگٸ سٶز بوستاندىعى جوق. بۇل بٷگٸنگٸ كٷنٸ ايقىن كٶرٸنٸپ وتىر...
رەسەيلٸك تەلەارنالاردان كٶرسەتٸلەتٸن گولليۆۋد كينولارىنىڭ جەلٸسٸ مەنٸڭ زىعىردانىمدى قايناتادى. امەريكالىق – اقىلدى, ال ورىس – اقىماق. امەريكالىق – ادال, ال ورىس – كوررۋپتسيونەر. ورىس بٷكٸل ەلەمدٸ وتقا وراعىسى كەلەدٸ, ال امەريكالىق ونىڭ الدىن الادى... ەلەمدٸ قۇتقارىپ قالاتىن امەريكالىق رەيندجەر بولماسا پوليتسييا قىزمەتكەرٸ, تسرۋ اگەنتٸن بٸزدٸڭ كٶگٸلدٸر ەكراننان الىپ تاستاسا قارسى بولماس ەدٸم (دەل قازٸر بۇل اۋاداي قاجەت باستاما).
– سٶزٸڭٸزگە قاراعاندا, قازٸر وبەكتيۆتٸ بولۋدىڭ ٶزٸ وڭاي ەمەستەي كٶرٸنەدٸ...
[caption id="attachment_8722" align="alignright" width="355"]
– وبەكتيۆتٸ بولۋ ٷشٸن ماقالا جازاردىڭ الدىندا جۋرناليست ٶز دوگماسىن, ۇستانىمىن ۇمىتۋى كەرەك. مىسالعا, سەنٸڭ ساياسي ۇستانىمىڭ قانداي? سەن ليبەرالسىڭ با, ەلدە انتيليبەرالسىڭ با بولماسا كوممۋنيستسٸڭ بە ەلدە انتي كوممۋنيستسٸڭ بە? بۇلاي بولعان جاعدايدا, سەنٸڭ ساراپتاماڭدى وبەكتيۆتٸ دەپ اتاۋعا كەلمەيدٸ. قالاي بولعاندا, ۇستانىمىڭ جەڭٸپ كەتەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازٸرگٸ وقيعالار دا كٶپجاقتى, كٶپقىرلى.
مىسالعا, ۆاشينگتون قازٸرگٸ كيەۆتٸك جٷيەنٸڭ الدىنا بٸرنەشە مٸندەت قويىپ وتىر. بٸرٸنشٸدەن, ولار پۋتيندٸ ۋكراينانىڭ شىعىسىنا ەسكەر كٸرگٸزۋگە يتەرمەلەمەكشٸ. رەسەي بۇعان بارار بولسا, تەۋەلسٸز ەلدٸڭ تەرريتورييالىق تۇتاستىعىن بۇزعان بولىپ شىعادى. ياعني, ەلەم بٸزدٸ «اگرەسسور» دەپ اتايتىن بولادى. ٶز باسىم قازٸرگٸ ەۋرووداق باسشىلارىنىڭ ەلسٸزدٸگٸنە, بيشارالىعىنا تاڭ قالامىن. اقش-تىڭ جەتەگٸندە جٷر.
اقش پۋتيننٸڭ ۋكرايناعا ەسكەر كٸرگٸزگٸسٸ جوقتىعىن بٸلەدٸ. بٸراق, كرەملدٸ سوعان بارۋعا بارىنشا يتەرمەلەپ وتىر. ەرتٷرلٸ ەدٸس-امالدى قولدانىپ... امەريكانىڭ ەزٸرگٸ ساياساتى تٷگەل وسىعان باعىتتالعان. ال كيەۆتٸك جٷيە بۇل ارادا تاپسىرمانى ورىنداۋشى عانا.
مەنەن تەلٸم العان بەلگٸلٸ جۋرناليستەردٸڭ لەنيننٸڭ تسيتاتالارىن مازاق قىلعان پٸكٸرلەرٸن وقىعاندا كٷلكٸم كەلەدٸ. پٸكٸردٸڭ ٶزگەرۋٸ بٸر سەتتە ەكەن... كەزٸندە سولار «ۆلاديمير يليچ نەتكەن كەمەڭگەر ەدٸ, ايتقان سٶزٸ كٶزدەگەن جەرٸنە دٶپ تٷسەتٸن»,– دەپ تاڭعالىپ جٷرەتٸن-دٸ.
كيەۆ جۋرناليستەردٸ ٶلتٸرٸپ جاتىر
– ال بٷگٸنگٸ ورىس جۋرناليستيكاسىنىڭ ۇستانىمى قانشالىقتى نىق جەنە قانشالىقتى دۇرىس?
– ونىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىستىعىن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. ٶز باسىم ورىس جۋرناليستيكاسىنا كٶڭٸلٸم تولمايدى. بٸزدٸ باتىستىڭ مىسى باسىپ كەتٸپ وتىر. انىعىراق ايتسام, باتىس جۋرناليستيكاسى ماركستٸك-لەنيندٸك جۋرناليستيكانى ىسىرىپ تاستادى. شىندىعىندا, اتالعان باعىتتىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ٶلمەگەن ەدٸ. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن ورىس جۋرناليستيكاسى ٶزٸنە تەن «مٸنەزٸنەن» ايىرىلىپ قالدى. مەنەن تەلٸم العان بەلگٸلٸ جۋرناليستەردٸڭ لەنيننٸڭ تسيتاتالارىن مازاق قىلعان پٸكٸرلەرٸن وقىعاندا كٷلكٸم كەلەدٸ. پٸكٸردٸڭ ٶزگەرۋٸ بٸر سەتتە ەكەن... كەزٸندە سولار «ۆلاديمير يليچ نەتكەن كەمەڭگەر ەدٸ, ايتقان سٶزٸ كٶزدەگەن جەرٸنە دٶپ تٷسەتٸن»,– دەپ تاڭعالىپ جٷرەتٸن-دٸ.
مەنەن تەلٸم الاتىن ستۋدەنتتەرگە ەردايىم ايتىپ وتىرامىن. بٸز امەريكالىقتاردان ەش كەم ەمەسپٸز. رەسەيلٸك تەلەارنالاردان كٶرسەتٸلەتٸن گولليۆۋد كينولارىنىڭ جەلٸسٸ مەنٸڭ زىعىردانىمدى قايناتادى. امەريكالىق – اقىلدى, ال ورىس – اقىماق. امەريكالىق – ادال, ال ورىس – كوررۋپتسيونەر. ورىس بٷكٸل ەلەمدٸ وتقا وراعىسى كەلەدٸ, ال امەريكالىق ونىڭ الدىن الادى... ەلەمدٸ قۇتقارىپ قالاتىن امەريكالىق رەيندجەر بولماسا پوليتسييا قىزمەتكەرٸ, تسرۋ اگەنتٸن بٸزدٸڭ كٶگٸلدٸر ەكراننان الىپ تاستاسا قارسى بولماس ەدٸم (دەل قازٸر بۇل اۋاداي قاجەت باستاما).
[caption id="attachment_8723" align="alignright" width="372"]
– «رەسەيلٸك تەلەارنالار ادامدى «دۋالاۋدى» (زومبيروۆانيە, اۆتور) جاقسى مەڭگەرگەن», – دەيدٸ...
– بۇل ارادا دۋالاۋ دەگەننٸڭ ٶزٸ جالعان اقپارات تاراتىپ وتىر دەگەنگە سايادى عوي. سٸز رەسەيلٸك باق جالعان اقپار تاراتىپ وتىرعانىن دەلەلدەپ بەرە الاسىز با? تاپسىرمانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كيەۆكە ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى بەيبٸت تۇرعىنداردى اتۋعا رۇقسات بەرٸلدٸ مە? بەرٸلدٸ. ول عانا ەمەس, كيەۆ رەسەيلٸكتەردٸ , اتاپ ايتقاندا, جۋرناليستەردٸ ٶلتٸرٸپ جاتىر. بۇل دا اقش-تىڭ پەرمەنٸ. مۇنىڭ بەرٸ نە ٷشٸن جاسالىپ جاتقانىن ٸلگەرٸدە ايتتىم. امەريكا پۋتيننٸڭ ۋكرايناعا ەسكەر كٸرگٸزۋٸن قالايدى, ولار سوعان دٸلگٸر. ەرتەڭگٸ كٷنٸ پۋتين بۇعان بۇيرىق بەرسە, اقش رەسەيدٸ «اگرەسسور», ال پۋتيندٸ ەسكەري قىلمىسكەر دەپ اتايتىن بولادى.
باتىس كيەۆتٸ ساياسي, قارجىلىق, ديپلوماتييالىق جەنە اقپاراتتىق تۇرعىدان قولداپ وتىر. ەندەشە, كرەمل قاشانعا دەيٸن قاراپ وتىرماق? رەسەيگە بٷگٸنگٸ ۋكراينانىڭ بيلٸكتەگٸ ٶكٸلدەرٸنە قارسى (بٸرٸنشٸ كەزەكتە پوروشەنكو) تاباندى ەرەكەت ەتەتٸن, ولار جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىن «جانىشتايتىن» كەز جەتتٸ. بولدى. شىدامنىڭ دا شەگٸ بار. مەن ارانداتۋشى ەمەسپٸن. «پوروشەنكونىڭ ساياساتىن جانىشتاۋ». دەل وسى ساياساتتى حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى باتىس گيتلەرگە قارسى قولدانعان بولاتىن.
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
