Búginde Venesýeladaǵy saiasi jáne ekonomikalyq jaǵdai ýshyǵyp tur. Eldiń birneshe óńirinde jarylys bolyp, shamamen 40 adam qaza tapty. Kóp uzamai AQSh prezidenti Donald Tramp Venesýela prezidenti Nikolas Madýronyń jubaiymen birge ustalǵanyn málimdedi. AQSh zańy boiynsha Madýro esirtki saýdasyna qatysy bar degen aiyppen ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrylýy múmkin. Sarapshylardyń pikirinshe, Venesýeladaǵy bul jaǵdai álemdik munai naryǵyna, sonyń ishinde Qazaqstan ekonomikasyna da janama áser etýi yqtimal. Dalanews.kz redaktsiiasy atalǵan máselege bailanysty saiasattanýshy Qazbek Maigeldinov pen ekonomist ári R-Finance sarapshysy Arman Baiǵanovtyń pikirin surap bildi.
Saiasattanýshy pikiri
Qazbek Maigeldinov Venesýeladaǵy ekonomikalyq daǵdarysty kóp qyrly qubylys retinde qarastyrý qajettigin jetkizdi. Onyń sózinshe, eldiń ekonomikalyq modeli munaiǵa shamadan tys táýeldi. Sondyqtan munai sektory ekonomikanyń negizgi ózegine ainalǵan.
“Bul “golland aýrýynyń” klassikalyq kórinisi. Saiasi faktorlar da bar. Óitkeni Madýroǵa deiingi Chavestiń rejimi kezinde popýlistik saiasat júzege asty. Qysqa merzimdik áleýmettik baǵdarlamalarǵa negizgi basymdyq berilip, uzaq merzimdi institýtsionaldyq damý nazardan tys qaldy. Nátijesinde Madýro kelgennen keiin avtoritarizm kúsheiip, halyqaralyq oqshaýlaný tereńdedi”, — deidi ol.
Saiasattanýshy syrtqy faktorlarǵa da toqtaldy.
“Keiingi 5–6 jylda, ásirese AQSh sanktsiialarynyń áseri Venesýeladaǵy daǵdarysty kúsheitti”, — dep qosty ol.
Maigeldinovtiń pikirinshe, Venesýela daǵdarysy Qazaqstan úshin strategiialyq sabaq bolyp otyr. Sebebi eki eldiń de munai eksportyna táýeldiligi uqsas.
“Qazaqstan ekonomikasyna keletin bolsaq, janama áseri bolýy múmkin, al tikelei áseri shekteýli. Munai baǵasynyń álemdik naryqtaǵy ózgeristeri, ásirese Venesýeladaǵy óndiristiń quldyraýy yqpal etýi múmkin. Biraq aitarlyqtai bolmaidy. Degenmen Venesýela daǵdarysy Qazaqstan úshin mańyzdy strategiialyq sabaq beredi. Qazirgi tańda Qazaqstan ekonomikalyq ózegin munaiǵa bailap qoimai, ony ár taraptan damytyp, diversifikatsiialaý kerek”, — dedi ol.
Sonymen qatar sarapshy Resei men Orta Aziiadaǵy geosaiasi táýekelderdi de eskerý keregin aitty.
“Ortalyq Aziiadaǵy geosaiasi básekelestik, Resei men Qytaidyń yqpal etý aimaqtaryndaǵy básekesi Qazaqstandy strategiialyq tańdaý jasaýǵa májbúr etýi múmkin. Resei men Ýkraina arasyndaǵy soǵystyń uzaqqa sozylýy da táýekelder týdyrady. Sý resýrstary máselesi, transshekaralyq ózender, Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq da qaqtyǵys oshaǵyn ashýy múmkin”, — dep qosty ol.
Maigeldinovtiń pikirinshe, Qazaqstan osy kúrdeli geosaiasi landshaftta strategiialyq alǵyrlyǵyn arttyrýy qajet.
“Óitkeni Venesýela daǵdarysy ekonomikanyń monoqurylymy, saiasi institýttardyń álsizdigi jáne halyqaralyq oqshaýlaný úlken apatty saldarǵa ákeletinin kórsetti”, — deidi ol.
Sarapshy Qazaqstannyń BUU-ny reformalaý bastamasynyń negizsiz emes ekenin atap ótti. Sózinshe, AQSh siiaqty alpaýyt memleketterdiń táýelsiz el basshysyn arnaiy operatsiia arqyly elden shyǵarýy halyqaralyq uiymdardyń mandatsyz áreketteriniń mysaly bolyp otyr.
“Osyny eskere otyryp, halyqaralyq normalardyń, zańdardyń jumysyn kúsheitý mańyzdy. Áitpegende álem iri alpaýyt derjavalardyń qalaýyna ainalýy múmkin”, — dedi ol.
Ekonomist ne deidi?
Ekonomist ári R-Finance sarapshysy Arman Baiǵanov ta Venesýeladaǵy daǵdarystyń álemdik munai naryǵyna jáne Qazaqstan ekonomikasyna yqpaly týraly sóz qozǵady. Onyń aitýynsha, eger bilikke AQSh-pen jaqyn bailanysy bar joǵary shendi tulǵalar kelse, jaqyn arada sanktsiialar alynyp tastalýy múmkin.
“Degenmen eldiń munai óndirisin birden arttyrý úshin investitsiialar qajet. Bul birden júzege aspaidy. Uzaq merzimde bul jaǵdai munai naryǵyna áser etedi, iaǵni munai baǵasy qatty qulamaidy, biraq ári qarai ósýi shektelýi múmkin”, — dedi ol.
Baiǵanov jańa úkimet munai eksportyna shekteýsiz quqyq alsa, bul AQSh úshin tiimdi bolatynyn jetkizdi. Venesýela geografiialyq jaǵynan jaqyn ornalasqandyqtan, munaidy tasymaldaý arzandap, jetkizý ońai bolady.
“Kóptegen zaýyt Venesýela munaiyna beiimdelgen, iaǵni osy markadaǵy munaiǵa jumys isteidi. Venesýela munaiy salystyrmaly túrde aýyr jáne kúkirt mólsheri kóp, biraq onyń óndiris shyǵyny joǵary, sebebi munaidy óndirý qiyn jáne qymbat”, — dep qosty ol.
Sarapshynyń pikirinshe, Venesýela álemdegi eń iri munai qorynyń biri, tipti Saýd Arabiiasynan asyp túsedi. Alaida uzaq ýaqyt sanktsiialarda bolǵandyqtan, el munaidyń kóp bóligin sata almai kelgen.
“Eger bilikke jańa úkimet kelse, olar sanktsiialardy alyp tastaýǵa tyrysady. Bul jaǵdaida munai baǵasy jaqyn arada qatty óspeidi”, — dedi ol.
Arman Baiǵanov bul jaǵdaidyń Qazaqstanǵa áserin de atap ótti.
“Elimizdiń biýdjetiniń 50%-dan astamy munaidan túsetin kiristerge táýeldi. Eger munai baǵasynyń ósýi shektelse, bul bizdiń biýdjetke qiyndyq túsiredi. Munai óndirisin arttyrý ýaqytty talap etedi, iaǵni qýattylyqty birden kóbeitý múmkin emes. Sondyqtan Venesýeladaǵy óndiristiń ósýi álemdik munai baǵasynyń eleýli ósýine ákelmeýi múmkin”, — dedi ol.
