Búginde Venesýeladaǵy saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaı ýshyǵyp tur. Eldiń birneshe óńirinde jarylys bolyp, shamamen 40 adam qaza tapty. Kóp uzamaı AQSH prezıdenti Donald Tramp Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýronyń jubaıymen birge ustalǵanyn málimdedi. AQSH zańy boıynsha Madýro esirtki saýdasyna qatysy bar degen aıyppen ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Sarapshylardyń pikirinshe, Venesýeladaǵy bul jaǵdaı álemdik munaı naryǵyna, sonyń ishinde Qazaqstan ekonomıkasyna da janama áser etýi yqtımal. Dalanews.kz redaksıasy atalǵan máselege baılanysty saıasattanýshy Qazbek Maıgeldınov pen ekonomıs ári R-Finance sarapshysy Arman Baıǵanovtyń pikirin surap bildi.
Saıasattanýshy pikiri
Qazbek Maıgeldınov Venesýeladaǵy ekonomıkalyq daǵdarysty kóp qyrly qubylys retinde qarastyrý qajettigin jetkizdi. Onyń sózinshe, eldiń ekonomıkalyq modeli munaıǵa shamadan tys táýeldi. Sondyqtan munaı sektory ekonomıkanyń negizgi ózegine aınalǵan.
“Bul “goland aýrýynyń” klasıkalyq kórinisi. Saıası faktorlar da bar. Óıtkeni Madýroǵa deıingi Chavestiń rejımi kezinde popýlısik saıasat júzege asty. Qysqa merzimdik áleýmettik baǵdarlamalarǵa negizgi basymdyq berilip, uzaq merzimdi ınstıtýsıonaldyq damý nazardan tys qaldy. Nátıjesinde Madýro kelgennen keıin avtorıtarızm kúsheıip, halyqaralyq oqshaýlaný tereńdedi”, — deıdi ol.
Saıasattanýshy syrtqy faktorlarǵa da toqtaldy.
“Keıingi 5–6 jylda, ásirese AQSH sanksıalarynyń áseri Venesýeladaǵy daǵdarysty kúsheıtti”, — dep qosty ol.
Maıgeldınovtiń pikirinshe, Venesýela daǵdarysy Qazaqstan úshin strategıalyq sabaq bolyp otyr. Sebebi eki eldiń de munaı eksportyna táýeldiligi uqsas.
“Qazaqstan ekonomıkasyna keletin bolsaq, janama áseri bolýy múmkin, al tikeleı áseri shekteýli. Munaı baǵasynyń álemdik naryqtaǵy ózgeristeri, ásirese Venesýeladaǵy óndiristiń quldyraýy yqpal etýi múmkin. Biraq aıtarlyqtaı bolmaıdy. Degenmen Venesýela daǵdarysy Qazaqstan úshin mańyzdy strategıalyq sabaq beredi. Qazirgi tańda Qazaqstan ekonomıkalyq ózegin munaıǵa baılap qoımaı, ony ár taraptan damytyp, dıversıfıkasıalaý kerek”, — dedi ol.
Sonymen qatar sarapshy Reseı men Orta Azıadaǵy geosaıası táýekelderdi de eskerý keregin aıtty.
“Ortalyq Azıadaǵy geosaıası básekelestik, Reseı men Qytaıdyń yqpal etý aımaqtaryndaǵy básekesi Qazaqstandy strategıalyq tańdaý jasaýǵa májbúr etýi múmkin. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵystyń uzaqqa sozylýy da táýekelder týdyrady. Sý resýrstary máselesi, transshekaralyq ózender, Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq da qaqtyǵys oshaǵyn ashýy múmkin”, — dep qosty ol.
Maıgeldınovtiń pikirinshe, Qazaqstan osy kúrdeli geosaıası landshaftta strategıalyq alǵyrlyǵyn arttyrýy qajet.
“Óıtkeni Venesýela daǵdarysy ekonomıkanyń monoqurylymy, saıası ınstıtýttardyń álsizdigi jáne halyqaralyq oqshaýlaný úlken apatty saldarǵa ákeletinin kórsetti”, — deıdi ol.
Sarapshy Qazaqstannyń BUU-ny reformalaý bastamasynyń negizsiz emes ekenin atap ótti. Sózinshe, AQSH sıaqty alpaýyt memleketterdiń táýelsiz el basshysyn arnaıy operasıa arqyly elden shyǵarýy halyqaralyq uıymdardyń mandatsyz áreketteriniń mysaly bolyp otyr.
“Osyny eskere otyryp, halyqaralyq normalardyń, zańdardyń jumysyn kúsheıtý mańyzdy. Áıtpegende álem iri alpaýyt derjavalardyń qalaýyna aınalýy múmkin”, — dedi ol.
Ekonomıs ne deıdi?
Ekonomıs ári R-Finance sarapshysy Arman Baıǵanov ta Venesýeladaǵy daǵdarystyń álemdik munaı naryǵyna jáne Qazaqstan ekonomıkasyna yqpaly týraly sóz qozǵady. Onyń aıtýynsha, eger bılikke AQSH-pen jaqyn baılanysy bar joǵary shendi tulǵalar kelse, jaqyn arada sanksıalar alynyp tastalýy múmkin.
“Degenmen eldiń munaı óndirisin birden arttyrý úshin ınvestısıalar qajet. Bul birden júzege aspaıdy. Uzaq merzimde bul jaǵdaı munaı naryǵyna áser etedi, ıaǵnı munaı baǵasy qatty qulamaıdy, biraq ári qaraı ósýi shektelýi múmkin”, — dedi ol.
Baıǵanov jańa úkimet munaı eksportyna shekteýsiz quqyq alsa, bul AQSH úshin tıimdi bolatynyn jetkizdi. Venesýela geografıalyq jaǵynan jaqyn ornalasqandyqtan, munaıdy tasymaldaý arzandap, jetkizý ońaı bolady.
“Kóptegen zaýyt Venesýela munaıyna beıimdelgen, ıaǵnı osy markadaǵy munaıǵa jumys isteıdi. Venesýela munaıy salystyrmaly túrde aýyr jáne kúkirt mólsheri kóp, biraq onyń óndiris shyǵyny joǵary, sebebi munaıdy óndirý qıyn jáne qymbat”, — dep qosty ol.
Sarapshynyń pikirinshe, Venesýela álemdegi eń iri munaı qorynyń biri, tipti Saýd Arabıasynan asyp túsedi. Alaıda uzaq ýaqyt sanksıalarda bolǵandyqtan, el munaıdyń kóp bóligin sata almaı kelgen.
“Eger bılikke jańa úkimet kelse, olar sanksıalardy alyp tastaýǵa tyrysady. Bul jaǵdaıda munaı baǵasy jaqyn arada qatty óspeıdi”, — dedi ol.
Arman Baıǵanov bul jaǵdaıdyń Qazaqstanǵa áserin de atap ótti.
“Elimizdiń búdjetiniń 50%-dan astamy munaıdan túsetin kiristerge táýeldi. Eger munaı baǵasynyń ósýi shektelse, bul bizdiń búdjetke qıyndyq túsiredi. Munaı óndirisin arttyrý ýaqytty talap etedi, ıaǵnı qýattylyqty birden kóbeıtý múmkin emes. Sondyqtan Venesýeladaǵy óndiristiń ósýi álemdik munaı baǵasynyń eleýli ósýine ákelmeýi múmkin”, — dedi ol.
