بٷگٸندە ۆەنەسۋەلاداعى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇر. ەلدٸڭ بٸرنەشە ٶڭٸرٸندە جارىلىس بولىپ, شامامەن 40 ادام قازا تاپتى. كٶپ ۇزاماي اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتٸ نيكولاس مادۋرونىڭ جۇبايىمەن بٸرگە ۇستالعانىن مەلٸمدەدٸ. اقش زاڭى بويىنشا مادۋرو ەسٸرتكٸ ساۋداسىنا قاتىسى بار دەگەن ايىپپەن ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مٷمكٸن. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ۆەنەسۋەلاداعى بۇل جاعداي ەلەمدٸك مۇناي نارىعىنا, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا جاناما ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال. Dalanews.kz رەداكتسيياسى اتالعان مەسەلەگە بايلانىستى ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ پەن ەكونوميست ەرٸ R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆتىڭ پٸكٸرٸن سۇراپ بٸلدٸ.
ساياساتتانۋشى پٸكٸرٸ
قازبەك مايگەلدينوۆ ۆەنەسۋەلاداعى ەكونوميكالىق داعدارىستى كٶپ قىرلى قۇبىلىس رەتٸندە قاراستىرۋ قاجەتتٸگٸن جەتكٸزدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق مودەلٸ مۇنايعا شامادان تىس تەۋەلدٸ. سوندىقتان مۇناي سەكتورى ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸنە اينالعان.
“بۇل “گوللاند اۋرۋىنىڭ” كلاسسيكالىق كٶرٸنٸسٸ. ساياسي فاكتورلار دا بار. ٶيتكەنٸ مادۋروعا دەيٸنگٸ چاۆەستٸڭ رەجيمٸ كەزٸندە پوپۋليستٸك ساياسات جٷزەگە استى. قىسقا مەرزٸمدٸك ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالارعا نەگٸزگٸ باسىمدىق بەرٸلٸپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ نازاردان تىس قالدى. نەتيجەسٸندە مادۋرو كەلگەننەن كەيٸن اۆتوريتاريزم كٷشەيٸپ, حالىقارالىق وقشاۋلانۋ تەرەڭدەدٸ”, — دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشى سىرتقى فاكتورلارعا دا توقتالدى.
“كەيٸنگٸ 5–6 جىلدا, ەسٸرەسە اقش سانكتسييالارىنىڭ ەسەرٸ ۆەنەسۋەلاداعى داعدارىستى كٷشەيتتٸ”, — دەپ قوستى ول.
مايگەلدينوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ۆەنەسۋەلا داعدارىسى قازاقستان ٷشٸن ستراتەگييالىق ساباق بولىپ وتىر. سەبەبٸ ەكٸ ەلدٸڭ دە مۇناي ەكسپورتىنا تەۋەلدٸلٸگٸ ۇقساس.
“قازاقستان ەكونوميكاسىنا كەلەتٸن بولساق, جاناما ەسەرٸ بولۋى مٷمكٸن, ال تٸكەلەي ەسەرٸ شەكتەۋلٸ. مۇناي باعاسىنىڭ ەلەمدٸك نارىقتاعى ٶزگەرٸستەرٸ, ەسٸرەسە ۆەنەسۋەلاداعى ٶندٸرٸستٸڭ قۇلدىراۋى ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ايتارلىقتاي بولمايدى. دەگەنمەن ۆەنەسۋەلا داعدارىسى قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدى ستراتەگييالىق ساباق بەرەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان ەكونوميكالىق ٶزەگٸن مۇنايعا بايلاپ قويماي, ونى ەر تاراپتان دامىتىپ, ديۆەرسيفيكاتسييالاۋ كەرەك”, — دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى رەسەي مەن ورتا ازيياداعى گەوساياسي تەۋەكەلدەردٸ دە ەسكەرۋ كەرەگٸن ايتتى.
“ورتالىق ازيياداعى گەوساياسي بەسەكەلەستٸك, رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپال ەتۋ ايماقتارىنداعى بەسەكەسٸ قازاقستاندى ستراتەگييالىق تاڭداۋ جاساۋعا مەجبٷر ەتۋٸ مٷمكٸن. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا تەۋەكەلدەر تۋدىرادى. سۋ رەسۋرستارى مەسەلەسٸ, ترانسشەكارالىق ٶزەندەر, اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق دا قاقتىعىس وشاعىن اشۋى مٷمكٸن”, — دەپ قوستى ول.
مايگەلدينوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان وسى كٷردەلٸ گەوساياسي لاندشافتتا ستراتەگييالىق العىرلىعىن ارتتىرۋى قاجەت.
“ٶيتكەنٸ ۆەنەسۋەلا داعدارىسى ەكونوميكانىڭ مونوقۇرىلىمى, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ەلسٸزدٸگٸ جەنە حالىقارالىق وقشاۋلانۋ ٷلكەن اپاتتى سالدارعا ەكەلەتٸنٸن كٶرسەتتٸ”, — دەيدٸ ول.
ساراپشى قازاقستاننىڭ بۇۇ-نى رەفورمالاۋ باستاماسىنىڭ نەگٸزسٸز ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سٶزٸنشە, اقش سيياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەردٸڭ تەۋەلسٸز ەل باسشىسىن ارنايى وپەراتسييا ارقىلى ەلدەن شىعارۋى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مانداتسىز ەرەكەتتەرٸنٸڭ مىسالى بولىپ وتىر.
“وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق نورمالاردىڭ, زاڭداردىڭ جۇمىسىن كٷشەيتۋ ماڭىزدى. ەيتپەگەندە ەلەم ٸرٸ الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ قالاۋىنا اينالۋى مٷمكٸن”, — دەدٸ ول.
ەكونوميست نە دەيدٸ?
ەكونوميست ەرٸ R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆ تا ۆەنەسۋەلاداعى داعدارىستىڭ ەلەمدٸك مۇناي نارىعىنا جەنە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ىقپالى تۋرالى سٶز قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بيلٸككە اقش-پەن جاقىن بايلانىسى بار جوعارى شەندٸ تۇلعالار كەلسە, جاقىن ارادا سانكتسييالار الىنىپ تاستالۋى مٷمكٸن.
“دەگەنمەن ەلدٸڭ مۇناي ٶندٸرٸسٸن بٸردەن ارتتىرۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييالار قاجەت. بۇل بٸردەن جٷزەگە اسپايدى. ۇزاق مەرزٸمدە بۇل جاعداي مۇناي نارىعىنا ەسەر ەتەدٸ, ياعني مۇناي باعاسى قاتتى قۇلامايدى, بٸراق ەرٸ قاراي ٶسۋٸ شەكتەلۋٸ مٷمكٸن”, — دەدٸ ول.
بايعانوۆ جاڭا ٷكٸمەت مۇناي ەكسپورتىنا شەكتەۋسٸز قۇقىق السا, بۇل اقش ٷشٸن تيٸمدٸ بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. ۆەنەسۋەلا گەوگرافييالىق جاعىنان جاقىن ورنالاسقاندىقتان, مۇنايدى تاسىمالداۋ ارزانداپ, جەتكٸزۋ وڭاي بولادى.
“كٶپتەگەن زاۋىت ۆەنەسۋەلا مۇنايىنا بەيٸمدەلگەن, ياعني وسى ماركاداعى مۇنايعا جۇمىس ٸستەيدٸ. ۆەنەسۋەلا مۇنايى سالىستىرمالى تٷردە اۋىر جەنە كٷكٸرت مٶلشەرٸ كٶپ, بٸراق ونىڭ ٶندٸرٸس شىعىنى جوعارى, سەبەبٸ مۇنايدى ٶندٸرۋ قيىن جەنە قىمبات”, — دەپ قوستى ول.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ۆەنەسۋەلا ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ مۇناي قورىنىڭ بٸرٸ, تٸپتٸ ساۋد ارابيياسىنان اسىپ تٷسەدٸ. الايدا ۇزاق ۋاقىت سانكتسييالاردا بولعاندىقتان, ەل مۇنايدىڭ كٶپ بٶلٸگٸن ساتا الماي كەلگەن.
“ەگەر بيلٸككە جاڭا ٷكٸمەت كەلسە, ولار سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋعا تىرىسادى. بۇل جاعدايدا مۇناي باعاسى جاقىن ارادا قاتتى ٶسپەيدٸ”, — دەدٸ ول.
ارمان بايعانوۆ بۇل جاعدايدىڭ قازاقستانعا ەسەرٸن دە اتاپ ٶتتٸ.
“ەلٸمٸزدٸڭ بيۋدجەتٸنٸڭ 50%-دان استامى مۇنايدان تٷسەتٸن كٸرٸستەرگە تەۋەلدٸ. ەگەر مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ شەكتەلسە, بۇل بٸزدٸڭ بيۋدجەتكە قيىندىق تٷسٸرەدٸ. مۇناي ٶندٸرٸسٸن ارتتىرۋ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ, ياعني قۋاتتىلىقتى بٸردەن كٶبەيتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان ۆەنەسۋەلاداعى ٶندٸرٸستٸڭ ٶسۋٸ ەلەمدٸك مۇناي باعاسىنىڭ ەلەۋلٸ ٶسۋٸنە ەكەلمەۋٸ مٷمكٸن”, — دەدٸ ول.
