بۇگىندە ۆەنەسۋەلاداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇر. ەلدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە جارىلىس بولىپ، شامامەن 40 ادام قازا تاپتى. كوپ ۇزاماي اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتى نيكولاس مادۋرونىڭ جۇبايىمەن بىرگە ۇستالعانىن مالىمدەدى. اقش زاڭى بويىنشا مادۋرو ەسىرتكى ساۋداسىنا قاتىسى بار دەگەن ايىپپەن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ۆەنەسۋەلاداعى بۇل جاعداي الەمدىك مۇناي نارىعىنا، سونىڭ ىشىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا جاناما اسەر ەتۋى ىقتيمال. Dalanews.kz رەداكسياسى اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ پەن ەكونوميست ءارى R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆتىڭ پىكىرىن سۇراپ ءبىلدى.
ساياساتتانۋشى پىكىرى
قازبەك مايگەلدينوۆ ۆەنەسۋەلاداعى ەكونوميكالىق داعدارىستى كوپ قىرلى قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنشە، ەلدىڭ ەكونوميكالىق مودەلى مۇنايعا شامادان تىس تاۋەلدى. سوندىقتان مۇناي سەكتورى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعان.
“بۇل “گوللاند اۋرۋىنىڭ” كلاسسيكالىق كورىنىسى. ساياسي فاكتورلار دا بار. ويتكەنى مادۋروعا دەيىنگى چاۆەستىڭ رەجيمى كەزىندە پوپۋليستىك ساياسات جۇزەگە استى. قىسقا مەرزىمدىك الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا نەگىزگى باسىمدىق بەرىلىپ، ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋسيونالدىق دامۋ نازاردان تىس قالدى. ناتيجەسىندە مادۋرو كەلگەننەن كەيىن اۆتوريتاريزم كۇشەيىپ، حالىقارالىق وقشاۋلانۋ تەرەڭدەدى”، — دەيدى ول.
ساياساتتانۋشى سىرتقى فاكتورلارعا دا توقتالدى.
“كەيىنگى 5–6 جىلدا، اسىرەسە اقش سانكسيالارىنىڭ اسەرى ۆەنەسۋەلاداعى داعدارىستى كۇشەيتتى”، — دەپ قوستى ول.
مايگەلدينوۆتىڭ پىكىرىنشە، ۆەنەسۋەلا داعدارىسى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ساباق بولىپ وتىر. سەبەبى ەكى ەلدىڭ دە مۇناي ەكسپورتىنا تاۋەلدىلىگى ۇقساس.
“قازاقستان ەكونوميكاسىنا كەلەتىن بولساق، جاناما اسەرى بولۋى مۇمكىن، ال تىكەلەي اسەرى شەكتەۋلى. مۇناي باعاسىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى وزگەرىستەرى، اسىرەسە ۆەنەسۋەلاداعى ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ءبىراق ايتارلىقتاي بولمايدى. دەگەنمەن ۆەنەسۋەلا داعدارىسى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق ساباق بەرەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان ەكونوميكالىق وزەگىن مۇنايعا بايلاپ قويماي، ونى ءار تاراپتان دامىتىپ، ديۆەرسيفيكاسيالاۋ كەرەك”، — دەدى ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى رەسەي مەن ورتا ازياداعى گەوساياسي تاۋەكەلدەردى دە ەسكەرۋ كەرەگىن ايتتى.
“ورتالىق ازياداعى گەوساياسي باسەكەلەستىك، رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپال ەتۋ ايماقتارىنداعى باسەكەسى قازاقستاندى ستراتەگيالىق تاڭداۋ جاساۋعا ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا تاۋەكەلدەر تۋدىرادى. سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسى، ترانسشەكارالىق وزەندەر، اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق دا قاقتىعىس وشاعىن اشۋى مۇمكىن”، — دەپ قوستى ول.
مايگەلدينوۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستان وسى كۇردەلى گەوساياسي لاندشافتتا ستراتەگيالىق العىرلىعىن ارتتىرۋى قاجەت.
“ويتكەنى ۆەنەسۋەلا داعدارىسى ەكونوميكانىڭ مونوقۇرىلىمى، ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ السىزدىگى جانە حالىقارالىق وقشاۋلانۋ ۇلكەن اپاتتى سالدارعا اكەلەتىنىن كورسەتتى”، — دەيدى ول.
ساراپشى قازاقستاننىڭ بۇۇ-نى رەفورمالاۋ باستاماسىنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوزىنشە، اقش سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىز ەل باسشىسىن ارنايى وپەراسيا ارقىلى ەلدەن شىعارۋى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مانداتسىز ارەكەتتەرىنىڭ مىسالى بولىپ وتىر.
“وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، حالىقارالىق نورمالاردىڭ، زاڭداردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ايتپەگەندە الەم ءىرى الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ قالاۋىنا اينالۋى مۇمكىن”، — دەدى ول.
ەكونوميست نە دەيدى؟
ەكونوميست ءارى R-Finance ساراپشىسى ارمان بايعانوۆ تا ۆەنەسۋەلاداعى داعدارىستىڭ الەمدىك مۇناي نارىعىنا جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ىقپالى تۋرالى ءسوز قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر بيلىككە اقش-پەن جاقىن بايلانىسى بار جوعارى شەندى تۇلعالار كەلسە، جاقىن ارادا سانكسيالار الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن.
“دەگەنمەن ەلدىڭ مۇناي ءوندىرىسىن بىردەن ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيسيالار قاجەت. بۇل بىردەن جۇزەگە اسپايدى. ۇزاق مەرزىمدە بۇل جاعداي مۇناي نارىعىنا اسەر ەتەدى، ياعني مۇناي باعاسى قاتتى قۇلامايدى، ءبىراق ءارى قاراي ءوسۋى شەكتەلۋى مۇمكىن”، — دەدى ول.
بايعانوۆ جاڭا ۇكىمەت مۇناي ەكسپورتىنا شەكتەۋسىز قۇقىق السا، بۇل اقش ءۇشىن ءتيىمدى بولاتىنىن جەتكىزدى. ۆەنەسۋەلا گەوگرافيالىق جاعىنان جاقىن ورنالاسقاندىقتان، مۇنايدى تاسىمالداۋ ارزانداپ، جەتكىزۋ وڭاي بولادى.
“كوپتەگەن زاۋىت ۆەنەسۋەلا مۇنايىنا بەيىمدەلگەن، ياعني وسى ماركاداعى مۇنايعا جۇمىس ىستەيدى. ۆەنەسۋەلا مۇنايى سالىستىرمالى تۇردە اۋىر جانە كۇكىرت مولشەرى كوپ، ءبىراق ونىڭ ءوندىرىس شىعىنى جوعارى، سەبەبى مۇنايدى ءوندىرۋ قيىن جانە قىمبات”، — دەپ قوستى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ۆەنەسۋەلا الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي قورىنىڭ ءبىرى، ءتىپتى ساۋد ارابياسىنان اسىپ تۇسەدى. الايدا ۇزاق ۋاقىت سانكسيالاردا بولعاندىقتان، ەل مۇنايدىڭ كوپ بولىگىن ساتا الماي كەلگەن.
“ەگەر بيلىككە جاڭا ۇكىمەت كەلسە، ولار سانكسيالاردى الىپ تاستاۋعا تىرىسادى. بۇل جاعدايدا مۇناي باعاسى جاقىن ارادا قاتتى وسپەيدى”، — دەدى ول.
ارمان بايعانوۆ بۇل جاعدايدىڭ قازاقستانعا اسەرىن دە اتاپ ءوتتى.
“ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنىڭ 50%-دان استامى مۇنايدان تۇسەتىن كىرىستەرگە تاۋەلدى. ەگەر مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى شەكتەلسە، بۇل ءبىزدىڭ بيۋدجەتكە قيىندىق تۇسىرەدى. مۇناي ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى، ياعني قۋاتتىلىقتى بىردەن كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۆەنەسۋەلاداعى ءوندىرىستىڭ ءوسۋى الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ەلەۋلى وسۋىنە اكەلمەۋى مۇمكىن”، — دەدى ول.
