Ýtilalym men suiytylǵan gaz: Skliar men Sharlapaevqa usynys

Energetika ministrligi suiytylǵan munai gazynyń baǵasyn kóterý josparlanǵan jobany jariialady. Osyǵan bailanysty sala sarapshysy, «Baidildinov. Neft» telegram-arnasynyń avtory Oljas Baidildinovtyń pikirin nazarǵa usynýdy jón kórip otyrmyz.

«Ministrliktiń búgingi relizi meniń sonaý 2019 jyldan beri jariialap, aityp kele jatqan tezisterimdi qaitalap otyrǵanyna qýanyshtymyn. Biraq ol jerde taýardyń sapasy týraly aitylmapty. Sapa qazir óte nashar. Olai bolatyn sebebi — baǵa baqylaýda ári básekege stimýl joq. Qaita Energetika ministrliginiń júiede jumys istep kórgen, syn men heitten qoryqpaityn mendei sarapshysy bolǵany qandai jaqsy. Sol siiaqty basqa vedomstvolarda túsinetin, durys oilana alatyn media mamandar joǵy ókinishti» deidi Baidildinov.

Sarapshynyń aitýynsha, Ónerkásip jáne qurylys ministrligi aqparattyq soǵysta jeńilip jatyr. «Muny Roman Skliarǵa nemese Qanat Bisimbaiulyna qatysty ǵana aityp otyrǵan joqpyn. Jalpy aqparattyq jai-kúidi sholyp aitqanym. Túrli mem, videorolik tarap ketti. Desek te, ýtilalym kerek dep qorǵaityn tarap ázirge ár bólimge qatysty júieli jumys atqaryp jatqan joq.

Osy rette Oljas mynadai segiz usynys jasady:    

1. Ýtilalym avtoparktiń eskirýine ákep soqty degen pikir bar. Sandarǵa analiz jasap, osy oidy «saýsaqpen sanap turyp» joqqa shyǵaratyn ekspertter bolýy kerek. Mysaly shyqqany 10 jyl bolǵan kóliktiń biri — Camry 50. Ony qalaisha eskirgen dep aita alamyz? Óte keremet, jumsaq avtokólik. Bálkim, iesi tipti aýystyrǵysy kelmeitin de bolar? Avtokólikterdiń ortasha jylynyń nasharlaýyna RF, Armeniia men Qyrǵyzstannan ákelgen avtolardy zańdastyrýǵa arnalǵan bir rettik aktsiia áser etti. Qatelespesem, 150-200 myńdai kólik kirdi. Osyny aldyńǵy esepten alyp tastaý kerek. (Bul «áleýmettik» shara bolǵan). Avtoparktiń jalpy jai-kúiin salystyrý durys dep oilamaimyn. Jylyna qansha kólik qosylǵanyna  qaraý kerek sekildi. Máselen ýtilalym bastalǵanǵa deiin qansha boldy, sosyn ár jylǵy jańa jáne basqa jaqtan ákelgenderdiń proportsiiasyn qaraý kerek. Qazir ol qatynas qandai? Álbette, búginde zańsyz ne eski kólikterge qaraǵanda jańa avto kóbirek.    
2. Eski avtoparkter boiynsha júieli jumys joq. Árine, munda da másele áleýmettik jaǵdaiǵa kelip tireledi. Biraq eksplýatatsiia qunyna qarasaq, 20 jyldyq kóliktiki jańasymen birdei. Janarmai esebinen tipti arzan. Sebebi týrboqozǵaltqyshy bar jańa avtokólikterge 95/98 quiý kerek. Al eskilerine 92 nemese suiytylǵan gaz quiýǵa bolady. Eski kólik minetinder kóbirek salyq tóleitin ne saqtandyrý quny joǵaryraq elderdiń mysaly qajet. Óz basym eski kólikterdi ortalyqpen júrgizbeitin mysaldardy bilem. Mynadai qarapaiym ǵana tezisti aita alamyz: avtoparktyń eskirýi memlekettiń eski kóliktermen júrýge ruqsat bergenine bailanysty.
3. 35 myńnan astam qazaqstandyq 208 mlrd teńgeden joǵary somaǵa jeńildetilgen avtokredit aldy. Olai bolsa, olar avtozaýyt qyzmetkerlerimen birlesip qazaqstandyq mashina qurastyrý salasyn qoldap petitsiiaǵa qol qoiýy kerek. Eger ýtilalym alyp tastalsa, kreditterin merziminen buryn qaitaryp, bolmasa jalpyǵa ortaq sharttarǵa aýysýy qajet. Otandyq avtoóndiristi qoldaý baǵdarlamasy jumys istep jatyr. Adamdar kóligin jańartyp jatqany ras, «revolver» ainalyp tur.
4. Ábliazov pen Dýbai. Birneshe jyl buryn Ábliazov «Atyraý Dýbaiǵa qaraǵanda kóbirek munai óndiredi» degen tezister men video shyǵarǵan edi. Milliondaǵan qaralym jinaǵan. Bul jaily men material shyǵarǵam. Dýbai eshqashan kóp munai shyǵarmaǵan. BAÁ-degi negizgi munai óndiretin aimaq — Abý-Dabi. Dýbaidyń úlesi — 5-10% ǵana. Odan bólek, Ámirlikterdiń jinaqtalǵan munai óndirisi Qazaqstanǵa qaraǵanda 3 ese kóp. Qazaqstandy Ámirlikterdiń qazirgi jai-kúiimen salystyrý durys emes. Jinaqtalǵan munai óndirisinen biz qazir BAÁ-niń 90-jyldardaǵy deńgeiinde turmyz. Bizdiń avtoóndiristi baǵasy men qurastyrý deńgeii boiynsha Koreia ne Qytaimen salystyrý da jón emes. Biz endi bastap jatyrmyz. Salystyratyn bolsaq ta, Koreianyń bastaǵan kezdegi damýymen salystyrý kerek. 
5. Eski kólikterge shekteý qoiý qadamynyń logikasy bar, negizdelgen. Roman Vasiliiuly bul týraly aityp ótti. Óz basym qalalarymyzda eski kólikter júrgenin qalamaimyn. Ekologiiadan bólek, apattyq jaǵdaidyń da kóbirek bolatyny belgili. Jolda qalai bolsa solai júretin kimder? Eski ári soǵylǵan kólikterdiń júrgizýshileri solai júredi. Joǵaltatyn eshteńesi joq. Jańa avtokóligi bar júrgizýshi jolda olai júre qoimaidy. Jańa bamper, fara arzan turmaidy. Eski kólikterdi kirgizýge shekteý qoiý sharasy joldaǵy tártip pen zańdy saqtaýǵa baǵyttalǵan.
6. «Qazaqstandyqtardyń jańa avto satyp alýǵa aqshasy joq». Eń jii aitylatyn tezis. Qazaqstanda ár balanyń bas-basyna bir-bir mashinadan 20 mln avtokólik bolsyn dep oilaisyz ba? Álde memleket qalaǵan adamnyń bárine kólik taratýy kerek pe? Álemniń esh elinde mundai joq. 
7. Álem demekshi, janarmai baǵasy arzan, jalaqymen salystyrǵanda qoljetimdi TOP-10 elge kiretinimizdi kórsetetin statistika kerek. Ony buryn men kórsetip, aitqam. Basqa elderde qalai? Qansha tóleidi? Ýtilalymnan basqa qandai tólemder bar? Mysaly damyǵan elderde saqtandyrý quny qymbatyraq. Ámirlikterde júrgizýshi kýáligi $800 shamasynda ekenin anyq bilemin. Ár eki jyl saiyn (álde jyl saiyn ba) uzartyp otyrasyz. Aiyppul, baj salyǵyn jáne t.b. tóleisiz. Qytai jáne Aziia elderinde kólik nómirleri $10-20 turýy múmkin. Osylaisha qaladaǵy avto sanyn tikelei rettep otyr. Jalpy alǵanda Qazaqstanda kólikti bolý ýtilalymǵa qarsy shyqqan taraptar mysal qylyp aitatyn elderge qaraǵanda áldeqaida arzan. Jaǵdaiǵa jan-jaqty qaraý kerek. Álem astanalarynyń ortalyǵynda avtoturaqtyń saǵaty az aqsha turmaidy.
8. Bul memleket úshin ǵana emes, azamattarǵa da kerek ekenin aitý kerek. Avtoóndiristegi ýtilalym avtoóndirýshilerdi qoldaýǵa baǵyttalady. Bul degenimiz — salyq pen jumys oryndary. Qansha salyq tóledi? Eger olai bolmasa, sol salyq basqa elderdiń biýdjetin tolyqtyrar edi. 35 myńnan astam qazaqstandyq jeńildikpen avtokredit aldy. Ýtilalym bolmasa, ony istei almas edi. Al endi bazardan disk, rezeńkeni tabylmaityny óndirýshilerdiń birinshi kezekte avtozaýyttardyń iri tapsyrystaryn oryndaitynymen bailanysty shyǵar. «QazAtomÓnerkásip» óndiretin ýrandy da baraholkadan ala almaisyz. Solai eken dep ýran joq demeisiz ǵoi.                 

P.S. Ámirlikter men Túrkiiada jańa turǵyn-úilerdi parkiń qosylǵan eseppen satady. Avto satyp alarda jalǵa alatyn ne ieligińde turaq bolýy kerek. Kei elderde/qalalarda kósheler men joldarda oryn almaý úshin avto qoiatyn turaǵyńyz bar ekenin rastaityn qujat kórsetýińizdi suraidy. Bizde ondai talap joq.

P.P.S. Dese de kólik salyǵyn alyp tastaý kerek dep esepteimin. Salyq janarmai qunyna kirýi kerek. Men jylyna Cadillac Escalade kóligime 700 myń teńge tóleimin. Ol bir jylda 4 myń shaqyrymdai júredi. Alǵanyma 8 jyl boldy. Ol da eskirgen bolyp sanala ma?