ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ باعاسىن كٶتەرۋ جوسپارلانعان جوبانى جارييالادى. وسىعان بايلانىستى سالا ساراپشىسى, «بايديلدينوۆ. نەفت» تەلەگرام-ارناسىنىڭ اۆتورى ولجاس بايدٸلدينوۆتىڭ پٸكٸرٸن نازارعا ۇسىنۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز.
«مينيسترلٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ رەليزٸ مەنٸڭ سوناۋ 2019 جىلدان بەرٸ جارييالاپ, ايتىپ كەلە جاتقان تەزيستەرٸمدٸ قايتالاپ وتىرعانىنا قۋانىشتىمىن. بٸراق ول جەردە تاۋاردىڭ ساپاسى تۋرالى ايتىلماپتى. ساپا قازٸر ٶتە ناشار. ولاي بولاتىن سەبەبٸ — باعا باقىلاۋدا ەرٸ بەسەكەگە ستيمۋل جوق. قايتا ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ جٷيەدە جۇمىس ٸستەپ كٶرگەن, سىن مەن حەيتتەن قورىقپايتىن مەندەي ساراپشىسى بولعانى قانداي جاقسى. سول سيياقتى باسقا ۆەدومستۆولاردا تٷسٸنەتٸن, دۇرىس ويلانا الاتىن مەديا ماماندار جوعى ٶكٸنٸشتٸ» دەيدٸ بايدٸلدينوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ٶنەركەسٸپ جەنە قۇرىلىس مينيسترلٸگٸ اقپاراتتىق سوعىستا جەڭٸلٸپ جاتىر. «مۇنى رومان سكليارعا نەمەسە قانات بيسيمبايۇلىنا قاتىستى عانا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. جالپى اقپاراتتىق جاي-كٷيدٸ شولىپ ايتقانىم. تٷرلٸ مەم, ۆيدەوروليك تاراپ كەتتٸ. دەسەك تە, ۋتيلالىم كەرەك دەپ قورعايتىن تاراپ ەزٸرگە ەر بٶلٸمگە قاتىستى جٷيەلٸ جۇمىس اتقارىپ جاتقان جوق.
وسى رەتتە ولجاس مىناداي سەگٸز ۇسىنىس جاسادى:
- ۋتيلالىم اۆتوپاركتٸڭ ەسكٸرۋٸنە ەكەپ سوقتى دەگەن پٸكٸر بار. ساندارعا اناليز جاساپ, وسى ويدى «ساۋساقپەن ساناپ تۇرىپ» جوققا شىعاراتىن ەكسپەرتتەر بولۋى كەرەك. مىسالى شىققانى 10 جىل بولعان كٶلٸكتٸڭ بٸرٸ — Camry 50. ونى قالايشا ەسكٸرگەن دەپ ايتا الامىز? ٶتە كەرەمەت, جۇمساق اۆتوكٶلٸك. بەلكٸم, يەسٸ تٸپتٸ اۋىستىرعىسى كەلمەيتٸن دە بولار? اۆتوكٶلٸكتەردٸڭ ورتاشا جىلىنىڭ ناشارلاۋىنا رف, ارمەنييا مەن قىرعىزستاننان ەكەلگەن اۆتولاردى زاڭداستىرۋعا ارنالعان بٸر رەتتٸك اكتسييا ەسەر ەتتٸ. قاتەلەسپەسەم, 150-200 مىڭداي كٶلٸك كٸردٸ. وسىنى الدىڭعى ەسەپتەن الىپ تاستاۋ كەرەك. (بۇل «ەلەۋمەتتٸك» شارا بولعان). اۆتوپاركتٸڭ جالپى جاي-كٷيٸن سالىستىرۋ دۇرىس دەپ ويلامايمىن. جىلىنا قانشا كٶلٸك قوسىلعانىنا قاراۋ كەرەك سەكٸلدٸ. مەسەلەن ۋتيلالىم باستالعانعا دەيٸن قانشا بولدى, سوسىن ەر جىلعى جاڭا جەنە باسقا جاقتان ەكەلگەندەردٸڭ پروپورتسيياسىن قاراۋ كەرەك. قازٸر ول قاتىناس قانداي? ەلبەتتە, بٷگٸندە زاڭسىز نە ەسكٸ كٶلٸكتەرگە قاراعاندا جاڭا اۆتو كٶبٸرەك.
- ەسكٸ اۆتوپاركتەر بويىنشا جٷيەلٸ جۇمىس جوق. ەرينە, مۇندا دا مەسەلە ەلەۋمەتتٸك جاعدايعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. بٸراق ەكسپلۋاتاتسييا قۇنىنا قاراساق, 20 جىلدىق كٶلٸكتٸكٸ جاڭاسىمەن بٸردەي. جانارماي ەسەبٸنەن تٸپتٸ ارزان. سەبەبٸ تۋربوقوزعالتقىشى بار جاڭا اۆتوكٶلٸكتەرگە 95/98 قۇيۋ كەرەك. ال ەسكٸلەرٸنە 92 نەمەسە سۇيىتىلعان گاز قۇيۋعا بولادى. ەسكٸ كٶلٸك مٸنەتٸندەر كٶبٸرەك سالىق تٶلەيتٸن نە ساقتاندىرۋ قۇنى جوعارىراق ەلدەردٸڭ مىسالى قاجەت. ٶز باسىم ەسكٸ كٶلٸكتەردٸ ورتالىقپەن جٷرگٸزبەيتٸن مىسالداردى بٸلەم. مىناداي قاراپايىم عانا تەزيستٸ ايتا الامىز: اۆتوپاركتىڭ ەسكٸرۋٸ مەملەكەتتٸڭ ەسكٸ كٶلٸكتەرمەن جٷرۋگە رۇقسات بەرگەنٸنە بايلانىستى.
- 35 مىڭنان استام قازاقستاندىق 208 ملرد تەڭگەدەن جوعارى سوماعا جەڭٸلدەتٸلگەن اۆتوكرەديت الدى. ولاي بولسا, ولار اۆتوزاۋىت قىزمەتكەرلەرٸمەن بٸرلەسٸپ قازاقستاندىق ماشينا قۇراستىرۋ سالاسىن قولداپ پەتيتسيياعا قول قويۋى كەرەك. ەگەر ۋتيلالىم الىپ تاستالسا, كرەديتتەرٸن مەرزٸمٸنەن بۇرىن قايتارىپ, بولماسا جالپىعا ورتاق شارتتارعا اۋىسۋى قاجەت. وتاندىق اۆتوٶندٸرٸستٸ قولداۋ باعدارلاماسى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ادامدار كٶلٸگٸن جاڭارتىپ جاتقانى راس, «رەۆولۆەر» اينالىپ تۇر.
- ەبليازوۆ پەن دۋباي. بٸرنەشە جىل بۇرىن ەبليازوۆ «اتىراۋ دۋبايعا قاراعاندا كٶبٸرەك مۇناي ٶندٸرەدٸ» دەگەن تەزيستەر مەن ۆيدەو شىعارعان ەدٸ. ميلليونداعان قارالىم جيناعان. بۇل جايلى مەن ماتەريال شىعارعام. دۋباي ەشقاشان كٶپ مۇناي شىعارماعان. باە-دەگٸ نەگٸزگٸ مۇناي ٶندٸرەتٸن ايماق — ابۋ-دابي. دۋبايدىڭ ٷلەسٸ — 5-10% عانا. ودان بٶلەك, ەمٸرلٸكتەردٸڭ جيناقتالعان مۇناي ٶندٸرٸسٸ قازاقستانعا قاراعاندا 3 ەسە كٶپ. قازاقستاندى ەمٸرلٸكتەردٸڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸمەن سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس. جيناقتالعان مۇناي ٶندٸرٸسٸنەن بٸز قازٸر باە-نٸڭ 90-جىلدارداعى دەڭگەيٸندە تۇرمىز. بٸزدٸڭ اۆتوٶندٸرٸستٸ باعاسى مەن قۇراستىرۋ دەڭگەيٸ بويىنشا كورەيا نە قىتايمەن سالىستىرۋ دا جٶن ەمەس. بٸز ەندٸ باستاپ جاتىرمىز. سالىستىراتىن بولساق تا, كورەيانىڭ باستاعان كەزدەگٸ دامۋىمەن سالىستىرۋ كەرەك.
- ەسكٸ كٶلٸكتەرگە شەكتەۋ قويۋ قادامىنىڭ لوگيكاسى بار, نەگٸزدەلگەن. رومان ۆاسيلييۇلى بۇل تۋرالى ايتىپ ٶتتٸ. ٶز باسىم قالالارىمىزدا ەسكٸ كٶلٸكتەر جٷرگەنٸن قالامايمىن. ەكولوگييادان بٶلەك, اپاتتىق جاعدايدىڭ دا كٶبٸرەك بولاتىنى بەلگٸلٸ. جولدا قالاي بولسا سولاي جٷرەتٸن كٸمدەر? ەسكٸ ەرٸ سوعىلعان كٶلٸكتەردٸڭ جٷرگٸزۋشٸلەرٸ سولاي جٷرەدٸ. جوعالتاتىن ەشتەڭەسٸ جوق. جاڭا اۆتوكٶلٸگٸ بار جٷرگٸزۋشٸ جولدا ولاي جٷرە قويمايدى. جاڭا بامپەر, فارا ارزان تۇرمايدى. ەسكٸ كٶلٸكتەردٸ كٸرگٸزۋگە شەكتەۋ قويۋ شاراسى جولداعى تەرتٸپ پەن زاڭدى ساقتاۋعا باعىتتالعان.
- «قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا اۆتو ساتىپ الۋعا اقشاسى جوق». ەڭ جيٸ ايتىلاتىن تەزيس. قازاقستاندا ەر بالانىڭ باس-باسىنا بٸر-بٸر ماشينادان 20 ملن اۆتوكٶلٸك بولسىن دەپ ويلايسىز با? ەلدە مەملەكەت قالاعان ادامنىڭ بەرٸنە كٶلٸك تاراتۋى كەرەك پە? ەلەمنٸڭ ەش ەلٸندە مۇنداي جوق.
- ەلەم دەمەكشٸ, جانارماي باعاسى ارزان, جالاقىمەن سالىستىرعاندا قولجەتٸمدٸ توپ-10 ەلگە كٸرەتٸنٸمٸزدٸ كٶرسەتەتٸن ستاتيستيكا كەرەك. ونى بۇرىن مەن كٶرسەتٸپ, ايتقام. باسقا ەلدەردە قالاي? قانشا تٶلەيدٸ? ۋتيلالىمنان باسقا قانداي تٶلەمدەر بار? مىسالى دامىعان ەلدەردە ساقتاندىرۋ قۇنى قىمباتىراق. ەمٸرلٸكتەردە جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸ $800 شاماسىندا ەكەنٸن انىق بٸلەمٸن. ەر ەكٸ جىل سايىن (ەلدە جىل سايىن با) ۇزارتىپ وتىراسىز. ايىپپۇل, باج سالىعىن جەنە ت.ب. تٶلەيسٸز. قىتاي جەنە ازييا ەلدەرٸندە كٶلٸك نٶمٸرلەرٸ $10-20 تۇرۋى مٷمكٸن. وسىلايشا قالاداعى اۆتو سانىن تٸكەلەي رەتتەپ وتىر. جالپى العاندا قازاقستاندا كٶلٸكتٸ بولۋ ۋتيلالىمعا قارسى شىققان تاراپتار مىسال قىلىپ ايتاتىن ەلدەرگە قاراعاندا ەلدەقايدا ارزان. جاعدايعا جان-جاقتى قاراۋ كەرەك. ەلەم استانالارىنىڭ ورتالىعىندا اۆتوتۇراقتىڭ ساعاتى از اقشا تۇرمايدى.
- بۇل مەملەكەت ٷشٸن عانا ەمەس, ازاماتتارعا دا كەرەك ەكەنٸن ايتۋ كەرەك. اۆتوٶندٸرٸستەگٸ ۋتيلالىم اۆتوٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋعا باعىتتالادى. بۇل دەگەنٸمٸز — سالىق پەن جۇمىس ورىندارى. قانشا سالىق تٶلەدٸ? ەگەر ولاي بولماسا, سول سالىق باسقا ەلدەردٸڭ بيۋدجەتٸن تولىقتىرار ەدٸ. 35 مىڭنان استام قازاقستاندىق جەڭٸلدٸكپەن اۆتوكرەديت الدى. ۋتيلالىم بولماسا, ونى ٸستەي الماس ەدٸ. ال ەندٸ بازاردان ديسك, رەزەڭكەنٸ تابىلمايتىنى ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە اۆتوزاۋىتتاردىڭ ٸرٸ تاپسىرىستارىن ورىندايتىنىمەن بايلانىستى شىعار. «قازاتومٶنەركەسٸپ» ٶندٸرەتٸن ۋراندى دا باراحولكادان الا المايسىز. سولاي ەكەن دەپ ۋران جوق دەمەيسٸز عوي.
P.S. ەمٸرلٸكتەر مەن تٷركييادا جاڭا تۇرعىن-ٷيلەردٸ پاركيڭ قوسىلعان ەسەپپەن ساتادى. اۆتو ساتىپ الاردا جالعا الاتىن نە يەلٸگٸڭدە تۇراق بولۋى كەرەك. كەي ەلدەردە/قالالاردا كٶشەلەر مەن جولداردا ورىن الماۋ ٷشٸن اۆتو قوياتىن تۇراعىڭىز بار ەكەنٸن راستايتىن قۇجات كٶرسەتۋٸڭٸزدٸ سۇرايدى. بٸزدە ونداي تالاپ جوق.
P.P.S. دەسە دە كٶلٸك سالىعىن الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. سالىق جانارماي قۇنىنا كٸرۋٸ كەرەك. مەن جىلىنا Cadillac Escalade كٶلٸگٸمە 700 مىڭ تەڭگە تٶلەيمٸن. ول بٸر جىلدا 4 مىڭ شاقىرىمداي جٷرەدٸ. العانىما 8 جىل بولدى. ول دا ەسكٸرگەن بولىپ سانالا ما?
