Qazaq qoǵamynda «ulttyq qundylyqtardy saqtaý kerek» degen uran jii aitylady. Parlament minberinen de, túrli jiyndarda da bul tirkes san márte kóterildi. Jýyrda senator Sáken Arýbaev tipti osy salada arnaiy respýblikalyq ortalyq qurýdy usyndy. Alaida «ulttyq qundylyq» degen uǵym naqty neni bildiredi? Bul – ashyq anyqtalmaǵan, biraq barshamyzdyń aýzymyzdan túspeitin uǵym. Qoǵamǵa, ásirese jastarǵa baǵyt-baǵdar bolarlyq qundylyqtar tizbesin júielep berý qajet shyǵar? Osy saýal tóńireginde sarapshylar ne deidi?
Saiasattanýshy Qainar Qapanovtyń aitýynsha, ulttyq qundylyqtar – bul halyqtyń rýhani damýyn aiqyndaityn tarihi, mádeni jáne etikalyq muralar.
– Ulttyq qundylyqtar – halyqtyń nemese qoǵamnyń adamgershilik damýynyń negizi bolyp tabylatyn rýhani jetistikteri. Olar tarih boiy materialdyq jáne rýhani mádeniettiń yqpalymen qalyptasady, – dedi ol. – Mysaly, Antikalyq dáýirdiń úsh basty qundylyǵy – shyndyq, izgilik jáne sulýlyq.
Qapanovtyń paiymdaýynsha, qundylyqtar – adamnyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń damýyna baǵyt beretin basty baǵdar. Olar ómir sapasyn anyqtaidy, jeke adamnan bastap tutas ulttyń bolmysyn beineleidi.
– Qundylyqtar – eń basty nárse. Olardan keiin ǵana maqsattar paida bolady, – deidi ol.
Sarapshy sońǵy onjyldyqtarda qoǵam sanasynda úlken ózgerister júrgenin atap ótti. Onyń pikirinshe, adamdardyń kóbi materialdyq igilikke – sándi kiimge, qymbat kólik pen úige umtylsa da, munyń bári ishki bos keńistikti toltyra almaidy.
– Tutynýshylyq ideologiiasy adam bolmysyn burmalap jiberdi. Qoǵamda rýhani emes, paidakúnemdik basym. Elita men halyq arasyndaǵy qundylyq alshaqtyǵy tereńdedi. Halyq kóbine otbasy, týys, qaýymdastyq sekildi «kúlgin qundylyqtarǵa» súienedi, – deidi Qapanov.
Onyń pikirinshe, qazirgi tańda eń mańyzdy áleýmettik qundylyq – jaýapkershilik.
– Avraam Linkoln aitqandai, «eń basty qundylyq – eńbek». Eńbekqorlyqty keń nasihattaý qajet. Ulttyń qoly kúnde kúrek izdeýi kerek. Adam bolyp týý – bir baqyt, biraq adam bolyp qalý – eńbek, – dep túiindedi saiasattanýshy.
Al áleýmettanýshy, sotsioantropolog Efrat Imambek ulttyq qundylyqtardy qalyptastyrý tek dástúrli mádeniet arqyly ǵana múmkin dep esepteidi.
– Depýtattar «mádeni qundylyqtar» men «mádeni murany» shatastyryp otyr. «Mádeni qundylyqtar» degende materialdyq jáne rýhani dúnieler qatar aitylady. Biraq qoǵamda bul uǵym kóbine «rýhani qundylyqtar» maǵynasynda qoldanylady, – dedi ol.
Imambektiń aitýynsha, qonaqjailyq, úlkenge qurmet, ata-anany qadirleý, ádilettilik, adaldyq siiaqty normalar – qazaq bolmysynyń ózegi. Biraq bul qundylyqtardy zańmen bekitip, sheneýniktik túrde taratýdyń qajeti joq.
– Resmilik mundai dúnielerge jaraspaidy. Halyq shynaiylyqty qalaidy, – dedi sarapshy.
Degenmen, ol depýtattardyń shyn máninde mádeni mura – ásirese rýhani mura týraly aitqysy kelgenine úmit bildiredi.
– Bul – ata-babadan qalǵan, urpaqqa amanat etip jetkizýimiz tiis asyl mura. Arnaiy ortalyq qurý bastamasyn osy turǵydan quptaimyn. Bul tipti kesh bastama deýge de bolady, – dedi Imambek.
Ol ulttyq qundylyqtar kózi aýylda ekenin aitady.
– Aýylda áli kúnge deiin qazaqy bolmysty saqtap otyrǵan adamdar bar. Bizdiń mindet – sol qaýymdastyqtardy anyqtap, barynsha qoldaý. Ulttyq sana men rýhani tutastyq solardyń júreginde, – dedi ol.
Imambektiń pikirinshe, ulttyq qundylyqty sahnadan kórsetý jetkiliksiz. Tereń mazmun, óner men sózdiń salmaǵy bolýy shart.
– «Oian, qazaq!», «Jaýjúrek myń bala» siiaqty filmder qoǵamǵa áser etti. Biraq bular oqshaý qubylystar ǵana. Mundai deńgeidegi dramalyq ne operalyq týyndylar sirep barady. Al teatr – oily ultty tárbieleitin rýhani ortalyq. Myqty spektaklder ulttyń ózin tanýyna yqpal etedi, – deidi sarapshy.
Ol saha teatrynyń kórnekti qairatkeri Andrei Borisovtyń sózin eske saldy: «Spektakldi saha halqy teatrǵa top bolyp kirip, ult bolyp shyqsyn degendei qoiý kerek».
Imambek te osy oidy qoldaidy: eger memleket tek «halyq» dep atalatyn massany emes, shyn máninde qoǵamdy qalyptastyrǵysy kelse – rýhani jumysty mańyzdy orynǵa qoiýy kerek.
