2025 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha, Ulttyq qordyń qarajaty 33 trln teńgeni qurady, bul - bir jyl ishinde 13,5% artyq kólem. Aktivterdiń ósýine qaramastan, qordyń shyǵystary 6,2 trln teńgege jetti, onyń basym bóligi biýdjetke transfertterge baǵyttalǵan. Bul týraly 2024 jylǵy respýblikalyq biýdjettiń oryndalýy týraly Úkimettiń esebine qatysty Joǵary aýditorlyq palatanyń (JAP) esebinde aitylǵan, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"2025 jylǵy 1 qańtarda Ulttyq qordyń qarajaty 33 060,9 mlrd teńgeni qurap, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 3 946,1 mlrd teńgege nemese 13,5% ósti. Ulttyq qorǵa kelip túsken túsimder 3 827,9 mlrd teńgeni qurady, bul 2024 jylǵa josparlanǵan 4 502,4 mlrd teńgemen salystyrǵanda 674,4 mlrd teńgege nemese 15% az. Josparlanǵan túsim somasy 5 959 mlrd teńgeni quraǵan, alaida respýblikalyq biýdjet naqtylanǵanda bul kórsetkish 1 456,6 mlrd teńgege nemese 24,4% qysqardy. Sońǵy úsh jylda munai baǵasynyń qolaily bolýyna qaramastan, respýblikalyq biýdjettiń Ulttyq qordaǵy munai dollarlaryna táýeldiligi joǵary bolyp otyr", delingen JAP esebinde.
2023 jylmen salystyrǵanda munai sektorynan tikelei salyq túsimderi 748,4 mlrd teńgege nemese 16,4% azaidy (2023 jyly – 4 557,4 mlrd teńge).
"2024 jyly bekitilgen tizimdegi uiymdar sany 180 kompaniiaǵa nemese 8,5 ese qysqardy: bul ózgeris nátijesinde Ulttyq qorǵa shamamen 166 mlrd teńge túspedi. Onyń ishinde 24,9 mlrd teńge (korporativtik tabys salyǵy) jergilikti biýdjetterge túsýi kerek bolatyn, óitkeni bul salyqty 56 shaǵyn jáne orta biznes sýbektisi tóleýi tiis edi", delingen esepte.
2024 jyldyń qorytyndysyn teńgerimdi aiaqtaý úshin Úkimet munai sektorynyń keibir uiymdarynan (250 myń tonnadan az munai óndiretin) túsetin salyqty ýaqytsha respýblikalyq biýdjetke baǵyttaý týraly sheshim qabyldady. Osyǵan bailanysty 2024 jyly munai sektory uiymdarynyń tizimi 204-ten 24 kompaniiaǵa (!) deiin qysqardy.
2024 jyly jalpy alynǵan qarajat (2023 jylmen salystyrǵanda 1 trln teńgege artyq) 6,2 trln teńgeni qurady: transfertterge 5,6 trln teńge, "Qazatomónerkásip" aktsiialaryn satyp alýǵa 467,4 mlrd teńge, "Samuryq-Qazyna" obligatsiialyq qaryzdaryna 84,4 mlrd teńge jumsaldy, basqarý shyǵyndary 21,5 mlrd teńgeni qurady.
Salyqtyq emes túsimder kólemi 17 400,2 mln teńge bolyp, 2023 jylmen salystyrǵanda 8 936 mln teńgege kóp (2023 jyly – 8 464,2 mln teńge) shyqty. Respýblikalyq menshikti jekeshelendirýden túsken túsimder - 1 408,8 mln teńge (ósý – 14%), kvazimemlekettik sektor aktivterin básekeli ortaǵa berýden – 47 441,5 mln teńge (2023 jyly bolmaǵan), aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi satýdan – 62 925 mln teńge (2023 jyly – 53 348,7 mln teńge, ósý – 18%).
2024 jyldyń qorytyndysy boiynsha, Ulttyq qorǵa aktivterdi satýdan jáne basqarýdan túsken investitsiialyq kiris 4 989,7 mlrd teńgeni qurady, bul 2023 jylmen salystyrǵanda 3 168,6 mlrd teńgege nemese 1,7 ese kóp. Bul ósim Ulttyq qordyń oń saldosyn qamtamasyz etti.
Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri 2024 jylǵy jeltoqsanda 58,8 mlrd AQSh dollaryn qurap, 2023 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda 1,2 mlrd dollarǵa nemese 2% az shyqty.
2024 jyly respýblikalyq biýdjetke berilgen kepildendirilgen jáne nysanaly transfertter 5,6 trln teńge: onyń ishinde kepildendirilgen transfert 2 trln teńgeni, nysanaly transfertter 3,6 trln teńgeni qurady. Kepildendirilgen transfert 100% oryndalǵan.
"Sońǵy 10 jylda (2015–2024) Ulttyq qor qarajattary respýblikalyq biýdjettiń ortasha 29,9%-yn, al 2024 jyly 23,2%-yn japty. Bul shyǵyndardyń ósýi infraqurylymdyq daǵdarysty sheshýge baǵyttalǵanymen, Ulttyq qor qarajatynyń saqtalýyna qaýip tóndiredi jáne munaidan tys biýdjet tapshylyǵyn ulǵaitady. Barlyǵy osy kezeńde qordan 38 846,3 mlrd teńge shyǵyndalǵan: onyń 71,2%-y kepildendirilgen, 28,8%-y nysanaly transfertter bolyp tabylady", delingen esepte.
Ulttyq banktiń málimetinshe, respýblikalyq biýdjetke transfertterden bólek, 2024 jyly Ulttyq qordan "Samuryq-Qazyna" obligatsiialaryn satyp alý arqyly kelesi jobalarǵa qarjy bólindi:
- "Dostyq–Moiynty" temir jol teliminiń ekinshi joldaryn salý jáne elektrlendirý – 20 mlrd teńge;
- "Taldyqorǵan–Úsharal" magistraldy gaz qubyry – 64,4 mlrd teńge.
Sonymen qatar, respýblikalyq biýdjetti qarjylandyrý úshin "Qazatomónerkásip" aktsiialary 15,4% jeńildikpen 467,4 mlrd teńgege satyp alyndy.
Ulttyq qordyń jinaqtaýshy fýnktsiiasyna qaýip bar, sebebi ulttyq kompaniialar aktsiialarynyń syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy ótimdiligi tómen. Qajet jaǵdaida olardy jedel satý múmkin bolmaǵandyqtan, qun joǵaltý qaýpi joǵary.
2009 jyldan beri "Báiterek" holdingi men "Samuryq-Qazyna" UÁQ obligatsiialyq qaryzdary arqyly Ulttyq qordan 3 764,4 mlrd teńge bólingen, onyń 454,2 mlrd teńgesi ǵana ótelgen. Qalǵan bereshek – 3 310,2 mlrd teńge.
JAP málimetinshe, mundai jii alynatyn qarajattar Ulttyq qor aktivterin 2030 jylǵa deiin 100 mlrd AQSh dollaryna jetkizý josparyna qaýip tóndiredi. Buǵan qosa, bul kompaniialardan túsken syiaqy kólemi tómen deńgeide qalyp otyr. 2024 jyly osyndai qaryzdar boiynsha qor tek 45,5 mlrd teńge syiaqy aldy.
Ulttyq qordyń qarajatyn basqarý jáne paidalaný tártibi ártúrli zańnamalyq jáne normativtik aktilermen retteletindikten, quqyqtyq turaqtylyq joq.
Mysaly, 2014–2019 jyldary aralyǵynda "Báiterek" holdingi 940,1 mlrd teńgege obligatsiialar ornalastyrǵan, olar uiymdastyrylmaǵan naryqta Ulttyq bankpen kelisimshart arqyly satyp alynǵan (mólsherleme – 0,1%–0,15%, ainalym merzimi – 30 jylǵa deiin).
Osy oraida, Joǵary aýditorlyq palata Úkimetke mynadai usynys beredi:
- Qorytyndy qaryz alýshylar ótegen qarajatty Ulttyq qorǵa qaitarý tetigin ázirleý;
- Ekonomikalyq turaqtylyq kezeńinde nysanaly transfertterdi shekteý, iaǵni qarajatty tek syni mańyzy bar jobalarǵa ǵana baǵyttaý.
Jańa Biýdjet kodeksi bul sharalardy zańdy túrde bekitti:
- Nysanaly transfertter tek mańyzdy infraqurylymdy damytýǵa ruqsat etiledi;
- Kvazimemlekettik sektordy jeńildikpen qarjylandyrýǵa tyiym salyndy;
- Ulttyq qor qarajatyn ishki qarjy quraldary men aǵymdaǵy memlekettik shyǵyndarǵa paidalanýǵa bolmaidy.
