Reseidiń Pýtinge jumys isteitin propaganda quraldary, sonyń ishinde Telegram arnalar «aldaǵy jyldary Qyrǵyzstannyń syrtqy saiasatynda óte-móte kúrdeli ózgerister bolýy múmkin» dep dolbarlaýda.
Kremldiń propagandashylary bir qýdalaýdyń bolaryn kúni buryn sezip, Túrkiiaǵa tura qashqan eks-prezdient Jienbekovtiń áreketinen astar izdeýde. Saýranbai ol jaqta jai jatpaidy deidi.
«Qol qýsyryp qarap otyrmaidy. Japarovta ketken kegi bar. Irgesinde otyryp iri sóilei almady. Alysta otyryp aiǵai-attanǵa basatyn syndy. Kókireginde qystyqqan ashý-yzany aǵyl-tegil aqtarmasa, aýrýǵa shaldyǵady.
Qazirgi prezidenttiń Qytaidyń sózin sóilep, soiylyn soǵyp júrgenin Erdoǵanǵa aityp barady», – deidi Máskeýden basqarylatyn orystildi «Salam, Qyrǵyzstan» Telegram arnasynyń avtorlary.
Jienbekovti byltyrǵy jyldyń qazan aiynda parlament sailaýynyń ádiletsiz ótkenine kúiingen el taqtan taidyrǵan. Onyń Túrkiia asqanyn san-saqqa júgirtip, ótirik-shyny aralas qaýeset taratyp jatqandar kóp.
Eks-prezidenttiń baspasóz-hatshysy: «Jienbekov elden ketken joq. Kishi qajylyq saparǵa attandy. Paryzyn ótep keri qaitady», – deidi. Soǵan qaraǵanda eks-prezident Stambulǵa ýaqytsha aialdaǵan sekildi.
Alaida negizgi nusqaýshylary Máskeýde otyrǵan Telegram arnalar bul málimetke kúmánmen qaraidy. Musylmannyń bes paryzyn óteý úshin Túrkiiaǵa toqtap, sol kúii habar-osharsyz ketken Jienbekovtiń Qyrǵyzstanǵa qaityp oralmasyna senimdi.
«Ol ma, ol otbasymen birge Túrkiiaǵa bas saýǵalap ketti. Kishi qajylyq jaily málimdemesi tipti qisynsyz. Qylmystyq jaýapkershilikten jaltaryp baramyn dep týra aitýy kerek edi. Ol Qyrǵyzstanǵa qaityp oralsa, sol sátti abaqtyǵa qamalady», – deidi maqala avtorlary.
....
Jalpy, reseilik sarapshylardyń Jienbekovke jiti kóz tigýi tekten-tegin emes. Máskeýdiń Túrkiiadaǵy tyńshylary Kremlge «Jienbekov qupiia jospar qurýda» degen shuǵyl málimet jetkizgen.
Olardyń dolbaryna sensek Stambulǵa ushyp ketken Jienbekov Ankaramen arada túrki dúniesi, Túrki odaǵyn qurý týraly ideiany jan-jaqty talqylaityn bolady.
Reseiden taralatyn «Avantiýrist jazbalary» Telegram arnasynyń habarlaýynsha, Jienbekov Túrkiia prezidenti Erdoǵanmen júzdesýdi asyǵa kútip otyr.
«Erdoǵan Jienbekovtiń yqpalyn joǵalta qoimaǵanyn, sóziniń salmaǵy baryn, saiasattaǵy túrli toptar men klandarǵa áli de bolsa ámiri júretinin jaqsy biledi.
Ilgeridegi ideiany Jienbekovpen emen-jarqyn otyryp talqylaityn ári Saýranbaiǵa qol ushyn sozý ket ári emes Erdoǵan osy arqyly eks-prezidenttiń jaqtastarynyń qoldaýyna ie bolady», – deidi arna avtorlary.
Budan buryn Dalanews.kz Qyrǵyzstan prezidenti Sadyr Japarovtyń Beijińmen aradaǵy «ortaq jobalary» jaiynda jazǵan.
Sol maqaladan az-kem úzindi:
«Qytai soiylyn soǵatyn kandidat sailaýǵa túsip jatyr…», – dedi Japarovtyń opponentiniń biri Qanat Isaev sailaýaldy teledebatta.
Japarovtyń Qytai azamattarymen qarym-qatynasy baryn dáleldeitin faktiler jeterlik. 2007 jyly Japarov depýtat bolǵan tusta onyń týǵan baýyry Sabyr Japarov memtender utyp alyp, «Jyrǵalań» shahtasynyń 71 protsent aktsiiasyn bar bolǵany 320 myń dollarǵa satyp alady. Bul óte arzan edi. Shamalydan keiin Japarovtar álgi shahtany Qytai investoryna «tabystaidy».
Aýly turǵyndarynyń aitýynsha, 2012 jyly shahtada alapat órt bolǵan. Birqatar BAQ qytailyqtardyń shyǵyndy óteý úshin Japarovtan 7 mln dollar talap etkenin jazǵan. Japarov ótemaqy retinde Ortalyq Aziiadaǵy asa iri altyn kenishi Qumtordy qytailyqtarǵa berýge ýáde beredi. Qumtorǵa ielik etetin Centerra Gold kanadalyq kompaniiadan shahtany tartyp alýǵa lobbi jasaidy.
Japarov áli kúnge deiin Qumtordy memleket ieligine qaitarýǵa qarsy. Al Qytai tarapy kanadalyq kompaniiaǵa tikelei shyǵyp, kenishten úles alýǵa tyrysýda.
Syrtqy qaryzdy azaitý úshin Japarov Jetim-Too temir kenishiniń bir bóligin Qytaiǵa berý týraly usynys aitýda. Qyrǵyz depýtaty Dastan Bekeshovtiń dereginshe, Qyrǵyzstannyń Beijińge bereshegi 2,2 mlrd dollardan asyp jyǵylǵan.
Prezidentke jaqyn júretin adamnyń biri ázir parlament depýtaty – Adyl Jýnýs-ýýlý. Qytaida týǵan. Japarov ony óziniń jaqyn dosy ekenin jasyrmai aitqan.
Depýtat Jýnýs Air Kyrgyzstan ulttyq kompaniiasyn Qytai investoryna berýdi usynǵan azamat retinde tanymal. Memqyzmetke deiin ol jer qoinaýyn igerýmen ainalysty. Tórt birdei taý-ken kompaniiasynyń teń qojaiyny bolady, bulardyń barlyǵynda qytailyq kásipkerlermen áriptesip jumys istedi.
Sadyr Japarov sailaý naýqanyna qajetti qarajatty qaidan tapqany belgisiz. Onyń sailaýǵa jumsaǵan qarajaty 560 myń dollardy quraǵan, bul ózge 17 úmitkerdiń biýdjetinen kóp. Sailaýaldy úgit-nasihatqa kerekti qarjyny qaidan tapqanyn Japarov jasyrady. «Bul halyqtyń aqshasy, zeinetkerler pensiiasynan úzip-julyp berdi» degen syńaida pikir bildirgen.
Onyń sailaýaldy kompaniiasyn qytailar qarjylandyrǵany týraly naqty derekter bar. Atap aitqanda, Qytai azamaty basshylyq etetin «Hýa-Er» kompaniiasynan Japarovtyń shotyna bir million som aýdarǵan.
Japarovtyń jaqtastaryn tasyǵan avtobýstardyń ózi «Shydyr jol kei dji» dep atalatyn kompaniiaǵa tiesili. Kompaniia qojaiyny Tohýtibýbi Oýerhalika Shyńjań-Uiǵyr ólkesiniń týmasy, osy kúnge deiin Qytai azamaty boldy, tólqujatyn tek 2018 jyly aýystyrǵan.
...
Áitse de Kreml tańdaýdyń Túrkiiaǵa túskenin qalamaidy. Sondyqtan Stambulǵa jetip alǵan Jánibekovtyń ne búldirerin kútip, áliptiń artyn baǵýda.
«Jienbekov Japarovtyń Qytaidyń «jobasy» ekenin jiyp-terip aitady. Sonyń kesirinen qiyr jailap, shet qonyp júrgenin jetkizedi. Elde sońynan erer aýditoriia baryn dáleldep baǵady», – deidi reseilik sarapshy Iýrii Golýb.
Onyń pikirinshe, munyń sońy taǵy da tóńkerispen aiaqtalýy múmkin. Bul jolǵy tóńkeris «túrikshil» baǵytta bolady.
«Kreml qarap otyrmai munyń aldyn alýǵa tyrysýy tiis. Aimaqtaǵy yqpalyn kúsheitip, eldiń ishki-syrtqy saiasatyna Túrkiianyń tumsyq tyǵýyna jol bermeýi kerek. Ankara Orta Aziiadan alastap, qaitip aiaq baspaityn qam jasaý qajet», – deidi Bishkektiń ýystan shyǵyp keterine alańdaǵan sarapshy.
Toq eterin Túrkiianyń Orta Aziiadaǵy baýyrlas eldermen túrli baǵytta áriptestik ornatýǵa tyrysýy Kremlge jaqpai júr. Pýtinshil saiasatkerlerdiń bir shoǵyry Qyrǵyzstannyń Shý oblysynda ornalasqan reseilik áskeri bazanyń Kremldiń saiasi yqpalyn saqtap qalýda azdyq eterin aityp, dabyl qaǵýda. Arasynda atyshýly «Vagner jeke áskeri jasaǵyn aimaq elderine astyrtyn kirgizý kerek» dep ashyq aityp júrgender bar. Sonyń biri – Iýrii Golýb
«Mundai tapsyrmany vagnershiler ǵana múltiksiz oryndai alady. Resei bulardy birneshe elge attandyryp, tájiribe júzinde tekserip kórdi», – deidi sarapshy. Soǵan qaraǵanda aqparattyq shabýyldyń nysanasy Qazaqstannan Qyrǵyzstanǵa oiysqan-syndy.
Kremldiń Túrkiia qatysty kúdigi kún ótken saiyn kúsheiip keledi. Aldymen Qazaqstan, endi Qyrǵyzstanǵa soqtyǵysa bastaǵan Máskeý osy arqyly aimaqqa kim ege ekenin kórsetkisi keletindei. Erdoǵan buǵan qulaq asar ma eken?..
Ázirlegen Rollan MUQAMETQALI
