Jahandyq qaqtyǵystar tereńdep, halyqaralyq ınstıtýttardyń tıimdiligine qatysty kúmán kúsheıgen qazirgi kezeńde beıbitshilik pen dıalogqa negizdelgen jańa formattarǵa suranys artyp otyr. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstannyń Gaza boıynsha Beıbitshilik keńesi retinde usynylyp otyrǵan jańa halyqaralyq bastamaǵa qatysýy eldiń syrtqy saıası baǵyty men halyqaralyq rólin qaıta paıymdaýǵa negiz beredi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń kópjyldyq dıplomatıalyq tájirıbesine súıengen pragmatıkalyq jáne kópvektorly saıasaty Qazaqstandy tek beıtarap baqylaýshy emes, jahandyq beıbitshilik kún tártibine naqty úles qosa alatyn jaýapty memleket retinde tanytyp keledi. Bul bastama - elimizdiń gýmanıtarlyq ólshemi basym syrtqy saıası ustanymyn ınstıtýsıonaldyq deńgeıde bekitýge jasalǵan mańyzdy qadam.
Saıasatker Janerke Qaıratqyzynyń pikirinshe, Qazaqstannyń atalǵan formatqa quryltaıshy memleket retinde qatysýy eldiń halyqaralyq bedelin arttyryp qana qoımaı, ony «orta deńgeıli derjavalar» qataryndaǵy yqpaldy ári boljamdy áriptes retinde bekite túsedi.
— Qazaqstannyń Gaza boıynsha Beıbitshilik keńesi retinde usynylyp otyrǵan jańa halyqaralyq formatqa qatysýynyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz? Bul qadamdy eldiń syrtqy saıası mártebesiniń joǵarylaýy dep qarastyrýǵa bola ma?
— Qazaqstannyń Gaza boıynsha jańa halyqaralyq formatqa qatysýy eldiń syrtqy saıasattaǵy kópvektorly baǵytyn, sondaı-aq beıbitshilikke, dıalog pen dıplomatıalyq sheshimderge negizdelgen ustanymyn kúsheıtetin qadam. Bul bastamany belgili bir deńgeıde Qazaqstannyń halyqaralyq bedeliniń artýy retinde baǵalaýǵa bolady, sebebi ol elimizdi gýmanıtarlyq ólshemi basym jahandyq beıbitshilik kún tártibindegi talqylaýlardyń belsendi qatysýshysy retinde aıqyndaıdy.Sonymen qatar usynylyp otyrǵan formattyń ınstıtýsıonaldyq negizderi áli tolyq qalyptasqan joq: oǵan qaı memleketterdiń qosylatyny, qaı elderdiń beıtarap ustanym saqtaıtyny ázirge naqty emes. Osyǵan baılanysty atalǵan Keńestiń halyqaralyq júıedegi orny men naqty yqpaly bastamanyń praktıkalyq nátıjelerine jáne onyń jumys tetikteriniń qalaı qalyptasatynyna tikeleı baılanysty bolady dep paıymdaýǵa bolady.
— Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstan úshin mundaı birlestiktiń jaı ǵana qatysýshysy emes, negizin qalaýshy memleket bolýynyń praktıkalyq mańyzy nede?
— Keńestiń halyqaralyq júıedegi naqty mártebesi men bedeli ýaqyt óte qalyptasatyny anyq. Degenmen bul bastamanyń ózi Qazaqstan úshin beıbitshilik pen dıalogqa negizdelgen syrtqy saıası ustanymyn halyqaralyq deńgeıde nyǵaıtýǵa múmkindik beretin mańyzdy saıası qadam bolyp tabylady. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń bul formatqa tek qatysýshy retinde emes, quryltaıshy memleket mártebesinde qatysýy birqatar praktıkalyq artyqshylyqtar beredi. Eń aldymen, bul Keńestiń kún tártibin qalyptastyrýǵa, onyń maqsattary men negizgi qaǵıdattaryn aıqyndaýǵa, sondaı-aq sheshim qabyldaý tetikterine yqpal etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar quryltaıshy mártebesi Qazaqstanǵa qabyldanatyn sheshimderge qatysty óz ustanymyn ınstıtýsıonaldyq jáne qujattyq deńgeıde bekitýge jol ashady. Bul rette Qazaqstan beıtarap pozısıasyn saqtaı otyryp, beıbitshilik pen dıalogqa negizdelgen ustanymyn deklaratıvti emes, naqty ınstıtýsıonaldyq formatta júzege asyra alady. Nátıjesinde eldiń halyqaralyq turaqtandyrýshy retindegi róli kúsheıip, onyń jaýapty ári boljamdy áriptes retindegi ımıji nyǵaıady.
— Nelikten, sizdiń pikirińizshe, Qazaqstan quryltaıshy el retinde tańdalýy múmkin boldy: geografıalyq ornalasýy, dıplomatıalyq bedeli, kópvektorly syrtqy saıası modeli nemese beıtarap kelissóz júrgizý ustanymy ma?
— Qazaqstannyń quryltaıshy el retinde qarastyrylýyna birneshe ózara baılanysty faktor áser etti. Eń aldymen, bul — eldiń qalyptasqan dıplomatıalyq bedeli jáne beıtarap kelissóz alańy retindegi repýtasıasy. Astana sońǵy jyldary túrli halyqaralyq jáne óńirlik dıalog formattaryn ótkizý arqyly ózin senim ornatýǵa arnalǵan alań retinde dáleldep keledi. Sonymen qatar Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıası modeli men geografıalyq ornalasýy da mańyzdy ról atqarady. El iri geosaıası ortalyqtar arasynda teńgerimdi saqtaı otyryp, ártúrli taraptarmen konstrýktıvti dıalog júrgize alatyn memleket retinde qabyldanady. Bul qasıet qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda erekshe mańyzǵa ıe. Buǵan qosa, álemdik tártip transformasıasy aıasynda dástúrli halyqaralyq ınstıtýttardyń tıimdiligine qatysty syn kúsheıip otyr. Osyndaı jaǵdaıda iri derjavalar arasynda tepe-teńdik saqtaı alatyn, qaqtyǵystardy ýshyqtyrmaıtyn elderge degen suranys arta túsýde. Bul jerde senim kapıtaly sheshýshi ról atqarady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq áriptesterimen, sonyń ishinde AQSH Prezıdentimen, senimge negizdelgen dıalog ornata alýy Qazaqstannyń osy formatqa shaqyrylýyna qosymsha faktor boldy dep aıtýǵa bolady.
— Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke faktory men onyń kásibı dıplomatıalyq tájirıbesi Qazaqstannyń osyndaı bastamalarǵa laıyqty qatysýshy retinde qarastyrylýyna qanshalyqty yqpal etti?
— Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke faktory men kásibı dıplomatıalyq tájirıbesi bul úderiste aıtarlyqtaı ról atqardy dep oılaımyn. Onyń halyqaralyq ınstıtýttardaǵy jáne syrtqy saıasattaǵy kópjyldyq tájirıbesi Qazaqstandy kelissóz júrgizýge qabiletti, boljamdy ári jaýapty áriptes retinde tanytady. Jańa halyqaralyq formattardy qalyptastyrý barysynda memleketterdiń resmı ustanymymen qatar, saıası kóshbasshynyń jeke bedeli, tulǵalyq senim deńgeıi jáne pragmatıkalyq, qaqtyǵysty ýshyqtyrmaıtyn saıası stıli de eskeriledi. Osy turǵydan alǵanda Prezıdent Toqaevtyń sabyrly ári dıalogqa negizdelgen dıplomatıalyq ustanymy Qazaqstannyń mundaı bastamalarǵa laıyqty qatysýshy retinde qabyldanýyna múmkindik beredi.
— Muny Qazaqstannyń “middle powers” — orta deńgeıli derjavalar qataryndaǵy pozısıasynyń kúsheıýi retinde qarastyrýǵa bola ma?
— Iá, muny belgili bir deńgeıde Qazaqstannyń orta deńgeıli derjavalar qataryndaǵy pozısıasynyń nyǵaıýy retinde baǵalaýǵa bolady. Bul mártebe deklarasıalarmen emes, ınstıtýsıonaldyq jáne praktıkalyq nátıjelermen ólshenedi. Qazirgi álemdik saıasatta orta deńgeıli derjava mártebesin aıqyndaıtyn negizgi belgilerge túrli saıası jáne ekonomıkalyq bloktarmen jumys isteı otyryp koalısıa qurý qabileti, kún tártibin usyný áleýeti, halyqaralyq uıymdardaǵy belsendilik, qaqtyǵysty eksporttamaý, turaqtandyrýshy ári boljamdy ról atqarý, sondaı-aq dıalog pen gýmanıtarlyq jaýapkershilikke negizdelgen normatıvtik kapıtaldyń bolýy jatady. Osy ólshemder turǵysynan alǵanda Qazaqstan óz mártebesin naqty syrtqy saıası nátıjeler arqyly bekitip keledi.
