“Toqaev faktory” nemese Qazaqstannyń jańa beibitshilik diplomatiiasy

“Toqaev faktory” nemese Qazaqstannyń jańa beibitshilik diplomatiiasy

Jahandyq qaqtyǵystar tereńdep, halyqaralyq institýttardyń tiimdiligine qatysty kúmán kúsheigen qazirgi kezeńde beibitshilik pen dialogqa negizdelgen jańa formattarǵa suranys artyp otyr. Osyndai jaǵdaida Qazaqstannyń Gaza boiynsha Beibitshilik keńesi retinde usynylyp otyrǵan jańa halyqaralyq bastamaǵa qatysýy eldiń syrtqy saiasi baǵyty men halyqaralyq rólin qaita paiymdaýǵa negiz beredi.

Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń kópjyldyq diplomatiialyq tájiribesine súiengen pragmatikalyq jáne kópvektorly saiasaty Qazaqstandy tek beitarap baqylaýshy emes, jahandyq beibitshilik kún tártibine naqty úles qosa alatyn jaýapty memleket retinde tanytyp keledi. Bul bastama - elimizdiń gýmanitarlyq ólshemi basym syrtqy saiasi ustanymyn institýtsionaldyq deńgeide bekitýge jasalǵan mańyzdy qadam.

Saiasatker Janerke Qairatqyzynyń pikirinshe, Qazaqstannyń atalǵan formatqa quryltaishy memleket retinde qatysýy eldiń halyqaralyq bedelin arttyryp qana qoimai, ony «orta deńgeili derjavalar» qataryndaǵy yqpaldy ári boljamdy áriptes retinde bekite túsedi.

Qazaqstannyń Gaza boiynsha Beibitshilik keńesi retinde usynylyp otyrǵan jańa halyqaralyq formatqa qatysýynyń mańyzyn qalai baǵalaisyz? Bul qadamdy eldiń syrtqy saiasi mártebesiniń joǵarylaýy dep qarastyrýǵa bola ma?

— Qazaqstannyń Gaza boiynsha jańa halyqaralyq formatqa qatysýy eldiń syrtqy saiasattaǵy kópvektorly baǵytyn, sondai-aq beibitshilikke, dialog pen diplomatiialyq sheshimderge negizdelgen ustanymyn kúsheitetin qadam. Bul bastamany belgili bir deńgeide Qazaqstannyń halyqaralyq bedeliniń artýy retinde baǵalaýǵa bolady, sebebi ol elimizdi gýmanitarlyq ólshemi basym jahandyq beibitshilik kún tártibindegi talqylaýlardyń belsendi qatysýshysy retinde aiqyndaidy.Sonymen qatar usynylyp otyrǵan formattyń institýtsionaldyq negizderi áli tolyq qalyptasqan joq: oǵan qai memleketterdiń qosylatyny, qai elderdiń beitarap ustanym saqtaityny ázirge naqty emes. Osyǵan bailanysty atalǵan Keńestiń halyqaralyq júiedegi orny men naqty yqpaly bastamanyń praktikalyq nátijelerine jáne onyń jumys tetikteriniń qalai qalyptasatynyna tikelei bailanysty bolady dep paiymdaýǵa bolady.

Sizdiń oiyńyzsha, Qazaqstan úshin mundai birlestiktiń jai ǵana qatysýshysy emes, negizin qalaýshy memleket bolýynyń praktikalyq mańyzy nede?

— Keńestiń halyqaralyq júiedegi naqty mártebesi men bedeli ýaqyt óte qalyptasatyny anyq. Degenmen bul bastamanyń ózi Qazaqstan úshin beibitshilik pen dialogqa negizdelgen syrtqy saiasi ustanymyn halyqaralyq deńgeide nyǵaitýǵa múmkindik beretin mańyzdy saiasi qadam bolyp tabylady. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń bul formatqa tek qatysýshy retinde emes, quryltaishy memleket mártebesinde qatysýy birqatar praktikalyq artyqshylyqtar beredi. Eń aldymen, bul Keńestiń kún tártibin qalyptastyrýǵa, onyń maqsattary men negizgi qaǵidattaryn aiqyndaýǵa, sondai-aq sheshim qabyldaý tetikterine yqpal etýge múmkindik beredi. Sonymen qatar quryltaishy mártebesi Qazaqstanǵa qabyldanatyn sheshimderge qatysty óz ustanymyn institýtsionaldyq jáne qujattyq deńgeide bekitýge jol ashady. Bul rette Qazaqstan beitarap pozitsiiasyn saqtai otyryp, beibitshilik pen dialogqa negizdelgen ustanymyn deklarativti emes, naqty institýtsionaldyq formatta júzege asyra alady. Nátijesinde eldiń halyqaralyq turaqtandyrýshy retindegi róli kúsheiip, onyń jaýapty ári boljamdy áriptes retindegi imidji nyǵaiady.

Nelikten, sizdiń pikirińizshe, Qazaqstan quryltaishy el retinde tańdalýy múmkin boldy: geografiialyq ornalasýy, diplomatiialyq bedeli, kópvektorly syrtqy saiasi modeli nemese beitarap kelissóz júrgizý ustanymy ma?

— Qazaqstannyń quryltaishy el retinde qarastyrylýyna birneshe ózara bailanysty faktor áser etti. Eń aldymen, bul — eldiń qalyptasqan diplomatiialyq bedeli jáne beitarap kelissóz alańy retindegi repýtatsiiasy. Astana sońǵy jyldary túrli halyqaralyq jáne óńirlik dialog formattaryn ótkizý arqyly ózin senim ornatýǵa arnalǵan alań retinde dáleldep keledi. Sonymen qatar Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasi modeli men geografiialyq ornalasýy da mańyzdy ról atqarady. El iri geosaiasi ortalyqtar arasynda teńgerimdi saqtai otyryp, ártúrli taraptarmen konstrýktivti dialog júrgize alatyn memleket retinde qabyldanady. Bul qasiet qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaida erekshe mańyzǵa ie. Buǵan qosa, álemdik tártip transformatsiiasy aiasynda dástúrli halyqaralyq institýttardyń tiimdiligine qatysty syn kúsheiip otyr. Osyndai jaǵdaida iri derjavalar arasynda tepe-teńdik saqtai alatyn, qaqtyǵystardy ýshyqtyrmaityn elderge degen suranys arta túsýde. Bul jerde senim kapitaly sheshýshi ról atqarady. Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq áriptesterimen, sonyń ishinde AQSh Prezidentimen, senimge negizdelgen dialog ornata alýy Qazaqstannyń osy formatqa shaqyrylýyna qosymsha faktor boldy dep aitýǵa bolady.

Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke faktory men onyń kásibi diplomatiialyq tájiribesi Qazaqstannyń osyndai bastamalarǵa laiyqty qatysýshy retinde qarastyrylýyna qanshalyqty yqpal etti?

— Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń jeke faktory men kásibi diplomatiialyq tájiribesi bul úderiste aitarlyqtai ról atqardy dep oilaimyn. Onyń halyqaralyq institýttardaǵy jáne syrtqy saiasattaǵy kópjyldyq tájiribesi Qazaqstandy kelissóz júrgizýge qabiletti, boljamdy ári jaýapty áriptes retinde tanytady. Jańa halyqaralyq formattardy qalyptastyrý barysynda memleketterdiń resmi ustanymymen qatar, saiasi kóshbasshynyń jeke bedeli, tulǵalyq senim deńgeii jáne pragmatikalyq, qaqtyǵysty ýshyqtyrmaityn saiasi stili de eskeriledi. Osy turǵydan alǵanda Prezident Toqaevtyń sabyrly ári dialogqa negizdelgen diplomatiialyq ustanymy Qazaqstannyń mundai bastamalarǵa laiyqty qatysýshy retinde qabyldanýyna múmkindik beredi.

Muny Qazaqstannyń “middle powers” — orta deńgeili derjavalar qataryndaǵy pozitsiiasynyń kúsheiýi retinde qarastyrýǵa bola ma?

— Iá, muny belgili bir deńgeide Qazaqstannyń orta deńgeili derjavalar qataryndaǵy pozitsiiasynyń nyǵaiýy retinde baǵalaýǵa bolady. Bul mártebe deklaratsiialarmen emes, institýtsionaldyq jáne praktikalyq nátijelermen ólshenedi. Qazirgi álemdik saiasatta orta deńgeili derjava mártebesin aiqyndaityn negizgi belgilerge túrli saiasi jáne ekonomikalyq bloktarmen jumys istei otyryp koalitsiia qurý qabileti, kún tártibin usyný áleýeti, halyqaralyq uiymdardaǵy belsendilik, qaqtyǵysty eksporttamaý, turaqtandyrýshy ári boljamdy ról atqarý, sondai-aq dialog pen gýmanitarlyq jaýapkershilikke negizdelgen normativtik kapitaldyń bolýy jatady. Osy ólshemder turǵysynan alǵanda Qazaqstan óz mártebesin naqty syrtqy saiasi nátijeler arqyly bekitip keledi.