8 tamyzda Donald Tramp Resei munaiyna qarsy eń qatań sanktsiialardy engizbek, iaǵni osy kúnnen bastap reseilik "qara altyndy" basqa elderge satyp alýǵa tyiym salynady. Mundai habardy estigen naryqqa qatysýshylar óz qulaqtaryna ózderi sene almai jatyr. Óitkeni bul is júzinde Resei munaiynyń eksportyna tolyqtai tyiym salý degendi bildiredi. Soǵan qaraǵanda Toqaevtyń keshegi Túrkiiaǵa resmi sapary beker bolmai shyqty. Memleket basshysynyń Ankarada júrgizgen kelissózderiniń bir parasy osy máseleni de qamtityny aitylyp qalyp jatyr. Iaǵni, qos tarap talqysy Reseidi ainalyp ótý arqyly qazaq munaiyn Eýropaǵa tasymaly máselesin de qamtyǵan. Al búgin muhittyń arǵy jaǵynan jetken bul jańalyq munai baǵasyna da, tipti teńgege de áser etip úlgergen, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Tramptyń osy málimdemesinen keiin munai baǵasy azdap kóterildi. Brent markaly munaidyń bir barreli 72,68 dollar, WTI markaly munai quny 69,27 dollar deńgeiine jetti.
Al ótken apta boiy qunsyzdanyp, osy aptada aqyryn basyn kótermek bolǵan teńgege bul jańalyq kezekti soqqy bolyp tiiýde. Qazirgi ýaqytta teńgege shaqqanda 1 AQSh dollarynyń ortasha baǵamy 548 teńge deńgeiine jaqyndady. Búgingi qor birjasynda saǵat 11:05-tegi saýda-sattyq málimetteri boiynsha, baǵam 547–548 teńge aralyǵynda júrip jatyr. Búgingi kúnniń basynan beri teńge shamamen 2,5 teńgege qunsyzdansa, apta basynan beri taǵy 8 teńge qunyn joǵaltqan.
"Qazirgi saýda-sattyq málimetterine súiensek, teńgege qysym áli de túsýde. Dollar satyp alýshylardyń (BID) jaǵyndaǵy ótimdilik ortasha deńgeide qalyp otyr: 547,01 teńgege 300 myń dollar, 547,00 teńgege 250 myń dollar, al tómengi deńgeilerde (546,10–546,51 teńge aralyǵynda) taǵy 1,4 mln dollar tur. Joǵary jaǵynda satýshylardyń (OFFER) pozitsiiasy agressivti: 548 teńgege 2 mln dollar, 547,99 teńgege 500 myń dollar, 547,50 teńgege taǵy 500 myń dollar usynylǵan. Bul eksporttaýshylardyń tabysty teńgege ainaldyrý áreketi nemese teńge baǵamynyń kúrt ósiminen qorǵaný sharasy bolýy múmkin. Eger jaqyn ýaqytta joǵarydaǵy jaittar taǵy ýshyǵa tússe, teńge odan ári qunsyzdanyp, jańa maksimaldy deńgeilerdi izdestirýi yqtimal. Bul AQSh-tyń Reseige qarsy yqtimal sanktsiialaryna naryqtardyń bergen jaýaby sekildi", dep jazady Eldar Shamsýtdinov "Kommentarii" Telegram arnasynda.
Jalpy, bul arada qatty zardap shegetin – Resei. Al reseilik mamandar Tramtyń bulai búlinýine Pýtin kináli degendi de aityp jatyr. Reseidiń G.V. Plehanov atyndaǵy ekonomikalyq ýniversitetiniń saiasi taldaý jáne áleýmettik-psihologiialyq protsester kafedrasynyń dotsenti Natalia Denisenkova AQSh prezidenti Donald Tramptyń Reseige qatysty ustanymynyń sońǵy ýaqytta túbegeili ózgergenin atap ótti. Onyń aitýynsha, buǵan deiin Tramp Reseimen qarym-qatynasty jaqsartýdy birneshe márte qoldap, sanktsiialyq saiasattyń tiimsiz ekenin ashyq aitqan. Ol, tipti Ýkrainadaǵy áskeri qimyldardy toqtatý úshin Reseige aitarlyqtai jeńildikter jasaýǵa daiyn ekenin de bildirgen. Alaida, 2025 jyldyń ortasyna qarai Ýkrainadaǵy soǵys áreketteriniń kúrt shielenisýi men diplomatiialyq protsestiń tuiyqqa tirelýi Tramptyń osy pozitsiiasyn tolyqtai ózgertýine sebep boldy.
Pýtin Trampty jerge qaratty ma?
"Bir jaǵynan, Trampqa Kongress jáne odaqtastary kúshti qysym kórsetip otyr. Demokrattar men respýblikashylardyń edáýir bóligi Ýkrainany turaqty qoldaýdy jáne sanktsiialyq rejimdi kúsheitýdi talap etýde. Ekinshi jaǵynan, Resei áskeriniń shabýyly jalǵasyp jatyr, bul jasalýy tiis "jyldam mámileni" múmkin emes etti. Osyndai jaǵdaida Tramp óz bedelin saqtaý úshin Kremlge qatysty "temir judyryq" saiasatyn qolǵa aldy", – dep sanaidy Denisenkova.
AQSh Reseimen yntymaqtasatyn basqa elder men kompaniialarǵa da sanktsiialar engizýge daiyndalyp jatqany belgili. Mundai sanktsiialarǵa reseilik munai, gaz, astyq pen metall satyp alatyn elder birinshi bolyp ushyraidy. Sonymen qatar, Úndistan, Qytai, Túrkiia men BAÁ sekildi Reseidiń negizgi ekonomikalyq seriktesteri de bul sanktsiialardyń nysanasyna ainalýy múmkin.
"Jańa sanktsiialardyń basty ereksheligi, olar ádettegi sanktsiialyq tizim túrinde emes, eksaýmaqtyq qysym túrinde júzege asyrylady. Bul AQSh-tyń álemdik qarjy jáne tehnologiialyq júielerdegi ústemdigine negizdelgen. Iaǵni, Reseimen jumys isteseńiz, dollardan, SWIFT júiesinen, aldyńǵy qatarly tehnologiialar men AQSh naryǵynan qaǵylasyz", – dep túsindiredi Denisenkova.
Úndistan Resei munaiynan bas tarta alady ma?
Úndistan úshin munyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Úndistan reseilik arzan munaidy satyp alyp, ony qaita óńdep, daiyn munai ónimderin Eýropaǵa naryqtyq baǵamen satýdan úlken tabys tabýda. Reseiden satyp alynatyn munai kólemi – táýligine 1,5 mln barrel.
Sarapshylardyń pikirinshe, eger Úndistan Resei munaiynan bas tartsa, onda ol aiyna 1,2 mlrd dollar tabysynan aiyrylady. Budan bólek, Úndistandaǵy munai óńdeý zaýyttarynyń basym bóligi reseilik munaiǵa beiimdelgen. Olardy qaita jabdyqtaý úshin 5 mlrd dollardan astam qarjy jáne 2-3 jyl ýaqyt qajet.
Alaida AQSh – Úndistannyń eń iri saýda seriktesi. 2024 jyly eki el arasyndaǵy taýar ainalymy 129 mlrd dollardy qurady, onyń basym bóligi úndilik eksporttyń úlesinde. Eger AQSh úndi taýarlaryna baj salyǵyn kúrt arttyrsa, Niý-Deli úshin bul reseilik munaidan bas tartýdan áldeqaida qymbatqa túsedi.
Qytai nege Resei munaiynan bas tartýǵa asyqpaidy
Qytaiǵa keletin bolsaq, onyń Reseimen aradaǵy saýda kólemi úlken (2024 jyly 245 mlrd dollar), biraq AQSh-pen aradaǵy saýda kólemi odan birneshe ese joǵary (688 mlrd dollar). Degenmen, sarapshylardyń paiymynsha, Qytai Resei munaiynan bas tartýǵa asyqpaidy. Óitkeni Qytai strategiialyq seriktestikti joǵary qoiady jáne sanktsiiaǵa ushyraǵan Iran munaiyn satyp alý tájiribesine ie.
Sonymen qatar, Resei Qytaiǵa munaidy tek teńiz arqyly ǵana emes, qurlyqtaǵy qubyrlar arqyly jetkizedi. Bul – Qytai úshin tiimdi ári sanktsiiaǵa ilinbeitin jol.
Degenmen, eger Tramp shyn máninde osyndai aýyr sanktsiialardy engizetin bolsa, álemdik energetika naryǵy úlken daǵdarysqa ushyraýy múmkin. Reseidiń munai jáne munai ónimderiniń jalpy eksporty táýligine 6-7 mln barreldi quraidy, al bul - álemdik naryqtyń shamamen 7%-y. Eger mundai kólem toqtap qalsa, munai baǵasy úsh tańbaly kórsetkishke jetip, álem ekonomikasy quldyraidy.
"Mundai jaǵdaida AQSh-tyń ózi de úlken zardap shegedi. Tramp munai baǵasynyń ósýinen qatty qaýiptenedi, óitkeni bul AQSh ekonomikasy úshin óte qaýipti. Osy sebepti Tramptyń qazirgi qatań málimdemeleri Reseiden góri Úndistan men Qytaiǵa qysym kórsetý arqyly olarmen aradaǵy saýda kelissózderin jedeldetýge baǵyttalǵan bolýy múmkin", – deidi sarapshylar.
Qalai degenmen de Tramptyń sanktsiialary júzege assa, álemdik ekonomikanyń barlyq oiynshylary zardap shegedi. Sondyqtan, ázirshe sarapshylar bul stsenariidiń iske asatynyna senimsizdikpen qarap otyr. Álemdik naryqtyń qatysýshylary da osy máseleni muqiiat baqylap, qandai da bir sheshim qabyldaýǵa asyqpaýda.
Al búgin AQSh-tyń Qazaqstanǵa Reseidi ainalyp ótý arqyly munai tasymaly máselesinde kómekteskisi keletini belgili boldy. Qazaqstan munaiynyń basym bóligi Resei territoriiasyn basyp ótetin Kaspii qubyr konsortsiýmy arqyly tasymaldanady.
Aita ketsek, Qazaqstanda munaigaz kompaniialarynan biýdjetke kelip túsetin salyqtyń 40 paiyzyn Teńiz ken orny aýdarady eken. Tsifrǵa shaqsaq, elimizdegi eń iri munai ken oryndaryndarynyń Qazaqstan biýdjetine tóleitin salyǵy mynandai sipatqa ie: Teńiz ken oryny – óndirgen munaiynyń 32 paiyzyn Qazaqstanǵa berip, 16 paiyz salyq tóleidi. Qarashyǵanaq – 14 paiyz munai ónimi, tóleitin salyq kólemi – 6%. Qashaǵan – 20 paiyz munai ónimi – tóleitin salyq kólemi – 1%.
