8 تامىزدا دونالد ترامپ رەسەي مۇنايىنا قارسى ەڭ قاتاڭ سانكتسييالاردى ەنگٸزبەك, ياعني وسى كٷننەن باستاپ رەسەيلٸك "قارا التىندى" باسقا ەلدەرگە ساتىپ الۋعا تىيىم سالىنادى. مۇنداي حاباردى ەستٸگەن نارىققا قاتىسۋشىلار ٶز قۇلاقتارىنا ٶزدەرٸ سەنە الماي جاتىر. ٶيتكەنٸ بۇل ٸس جٷزٸندە رەسەي مۇنايىنىڭ ەكسپورتىنا تولىقتاي تىيىم سالۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سوعان قاراعاندا توقاەۆتىڭ كەشەگٸ تٷركيياعا رەسمي ساپارى بەكەر بولماي شىقتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ انكارادا جٷرگٸزگەن كەلٸسسٶزدەرٸنٸڭ بٸر پاراسى وسى مەسەلەنٸ دە قامتيتىنى ايتىلىپ قالىپ جاتىر. ياعني, قوس تاراپ تالقىسى رەسەيدٸ اينالىپ ٶتۋ ارقىلى قازاق مۇنايىن ەۋروپاعا تاسىمالى مەسەلەسٸن دە قامتىعان. ال بٷگٸن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان جەتكەن بۇل جاڭالىق مۇناي باعاسىنا دا, تٸپتٸ تەڭگەگە دە ەسەر ەتٸپ ٷلگەرگەن, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ترامپتىڭ وسى مەلٸمدەمەسٸنەن كەيٸن مۇناي باعاسى ازداپ كٶتەرٸلدٸ. Brent ماركالى مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸ 72,68 دوللار, WTI ماركالى مۇناي قۇنى 69,27 دوللار دەڭگەيٸنە جەتتٸ.
ال ٶتكەن اپتا بويى قۇنسىزدانىپ, وسى اپتادا اقىرىن باسىن كٶتەرمەك بولعان تەڭگەگە بۇل جاڭالىق كەزەكتٸ سوققى بولىپ تييۋدە. قازٸرگٸ ۋاقىتتا تەڭگەگە شاققاندا 1 اقش دوللارىنىڭ ورتاشا باعامى 548 تەڭگە دەڭگەيٸنە جاقىندادى. بٷگٸنگٸ قور بيرجاسىندا ساعات 11:05-تەگٸ ساۋدا-ساتتىق مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, باعام 547–548 تەڭگە ارالىعىندا جٷرٸپ جاتىر. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باسىنان بەرٸ تەڭگە شامامەن 2,5 تەڭگەگە قۇنسىزدانسا, اپتا باسىنان بەرٸ تاعى 8 تەڭگە قۇنىن جوعالتقان.
"قازٸرگٸ ساۋدا-ساتتىق مەلٸمەتتەرٸنە سٷيەنسەك, تەڭگەگە قىسىم ەلٸ دە تٷسۋدە. دوللار ساتىپ الۋشىلاردىڭ (BID) جاعىنداعى ٶتٸمدٸلٸك ورتاشا دەڭگەيدە قالىپ وتىر: 547,01 تەڭگەگە 300 مىڭ دوللار, 547,00 تەڭگەگە 250 مىڭ دوللار, ال تٶمەنگٸ دەڭگەيلەردە (546,10–546,51 تەڭگە ارالىعىندا) تاعى 1,4 ملن دوللار تۇر. جوعارى جاعىندا ساتۋشىلاردىڭ (OFFER) پوزيتسيياسى اگرەسسيۆتٸ: 548 تەڭگەگە 2 ملن دوللار, 547,99 تەڭگەگە 500 مىڭ دوللار, 547,50 تەڭگەگە تاعى 500 مىڭ دوللار ۇسىنىلعان. بۇل ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ تابىستى تەڭگەگە اينالدىرۋ ەرەكەتٸ نەمەسە تەڭگە باعامىنىڭ كٷرت ٶسٸمٸنەن قورعانۋ شاراسى بولۋى مٷمكٸن. ەگەر جاقىن ۋاقىتتا جوعارىداعى جايتتار تاعى ۋشىعا تٷسسە, تەڭگە ودان ەرٸ قۇنسىزدانىپ, جاڭا ماكسيمالدى دەڭگەيلەردٸ ٸزدەستٸرۋٸ ىقتيمال. بۇل اقش-تىڭ رەسەيگە قارسى ىقتيمال سانكتسييالارىنا نارىقتاردىڭ بەرگەن جاۋابى سەكٸلدٸ", دەپ جازادى ەلدار شامسۋتدينوۆ "كوممەنتاريي" Telegram ارناسىندا.
جالپى, بۇل ارادا قاتتى زارداپ شەگەتٸن – رەسەي. ال رەسەيلٸك ماماندار ترامتىڭ بۇلاي بٷلٸنۋٸنە پۋتين كٸنەلٸ دەگەندٸ دە ايتىپ جاتىر. رەسەيدٸڭ گ.ۆ. پلەحانوۆ اتىنداعى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ساياسي تالداۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق پروتسەستەر كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ ناتاليا دەنيسەنكوۆا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتىڭ رەسەيگە قاتىستى ۇستانىمىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن ترامپ رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋدى بٸرنەشە مەرتە قولداپ, سانكتسييالىق ساياساتتىڭ تيٸمسٸز ەكەنٸن اشىق ايتقان. ول, تٸپتٸ ۋكرايناداعى ەسكەري قيمىلداردى توقتاتۋ ٷشٸن رەسەيگە ايتارلىقتاي جەڭٸلدٸكتەر جاساۋعا دايىن ەكەنٸن دە بٸلدٸرگەن. الايدا, 2025 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۋكرايناداعى سوعىس ەرەكەتتەرٸنٸڭ كٷرت شيەلەنٸسۋٸ مەن ديپلوماتييالىق پروتسەستٸڭ تۇيىققا تٸرەلۋٸ ترامپتىڭ وسى پوزيتسيياسىن تولىقتاي ٶزگەرتۋٸنە سەبەپ بولدى.
پۋتين ترامپتى جەرگە قاراتتى ما?
"بٸر جاعىنان, ترامپقا كونگرەسس جەنە وداقتاستارى كٷشتٸ قىسىم كٶرسەتٸپ وتىر. دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ۋكراينانى تۇراقتى قولداۋدى جەنە سانكتسييالىق رەجيمدٸ كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتۋدە. ەكٸنشٸ جاعىنان, رەسەي ەسكەرٸنٸڭ شابۋىلى جالعاسىپ جاتىر, بۇل جاسالۋى تيٸس "جىلدام مەمٸلەنٸ" مٷمكٸن ەمەس ەتتٸ. وسىنداي جاعدايدا ترامپ ٶز بەدەلٸن ساقتاۋ ٷشٸن كرەملگە قاتىستى "تەمٸر جۇدىرىق" ساياساتىن قولعا الدى", – دەپ سانايدى دەنيسەنكوۆا.
اقش رەسەيمەن ىنتىماقتاساتىن باسقا ەلدەر مەن كومپانييالارعا دا سانكتسييالار ەنگٸزۋگە دايىندالىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. مۇنداي سانكتسييالارعا رەسەيلٸك مۇناي, گاز, استىق پەن مەتالل ساتىپ الاتىن ەلدەر بٸرٸنشٸ بولىپ ۇشىرايدى. سونىمەن قاتار, ٷندٸستان, قىتاي, تٷركييا مەن باە سەكٸلدٸ رەسەيدٸڭ نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق سەرٸكتەستەرٸ دە بۇل سانكتسييالاردىڭ نىساناسىنا اينالۋى مٷمكٸن.
"جاڭا سانكتسييالاردىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ, ولار ەدەتتەگٸ سانكتسييالىق تٸزٸم تٷرٸندە ەمەس, ەكساۋماقتىق قىسىم تٷرٸندە جٷزەگە اسىرىلادى. بۇل اقش-تىڭ ەلەمدٸك قارجى جەنە تەحنولوگييالىق جٷيەلەردەگٸ ٷستەمدٸگٸنە نەگٸزدەلگەن. ياعني, رەسەيمەن جۇمىس ٸستەسەڭٸز, دوللاردان, SWIFT جٷيەسٸنەن, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگييالار مەن اقش نارىعىنان قاعىلاسىز", – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ دەنيسەنكوۆا.
ٷندٸستان رەسەي مۇنايىنان باس تارتا الادى ما?
ٷندٸستان ٷشٸن مۇنىڭ سالدارى ٶتە اۋىر بولۋى مٷمكٸن. ٷندٸستان رەسەيلٸك ارزان مۇنايدى ساتىپ الىپ, ونى قايتا ٶڭدەپ, دايىن مۇناي ٶنٸمدەرٸن ەۋروپاعا نارىقتىق باعامەن ساتۋدان ٷلكەن تابىس تابۋدا. رەسەيدەن ساتىپ الىناتىن مۇناي كٶلەمٸ – تەۋلٸگٸنە 1,5 ملن باررەل.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ەگەر ٷندٸستان رەسەي مۇنايىنان باس تارتسا, وندا ول ايىنا 1,2 ملرد دوللار تابىسىنان ايىرىلادى. بۇدان بٶلەك, ٷندٸستانداعى مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ رەسەيلٸك مۇنايعا بەيٸمدەلگەن. ولاردى قايتا جابدىقتاۋ ٷشٸن 5 ملرد دوللاردان استام قارجى جەنە 2-3 جىل ۋاقىت قاجەت.
الايدا اقش – ٷندٸستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ. 2024 جىلى ەكٸ ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 129 ملرد دوللاردى قۇرادى, ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷندٸلٸك ەكسپورتتىڭ ٷلەسٸندە. ەگەر اقش ٷندٸ تاۋارلارىنا باج سالىعىن كٷرت ارتتىرسا, نيۋ-دەلي ٷشٸن بۇل رەسەيلٸك مۇنايدان باس تارتۋدان ەلدەقايدا قىمباتقا تٷسەدٸ.
قىتاي نەگە رەسەي مۇنايىنان باس تارتۋعا اسىقپايدى
قىتايعا كەلەتٸن بولساق, ونىڭ رەسەيمەن اراداعى ساۋدا كٶلەمٸ ٷلكەن (2024 جىلى 245 ملرد دوللار), بٸراق اقش-پەن اراداعى ساۋدا كٶلەمٸ ودان بٸرنەشە ەسە جوعارى (688 ملرد دوللار). دەگەنمەن, ساراپشىلاردىڭ پايىمىنشا, قىتاي رەسەي مۇنايىنان باس تارتۋعا اسىقپايدى. ٶيتكەنٸ قىتاي ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ جوعارى قويادى جەنە سانكتسيياعا ۇشىراعان يران مۇنايىن ساتىپ الۋ تەجٸريبەسٸنە يە.
سونىمەن قاتار, رەسەي قىتايعا مۇنايدى تەك تەڭٸز ارقىلى عانا ەمەس, قۇرلىقتاعى قۇبىرلار ارقىلى جەتكٸزەدٸ. بۇل – قىتاي ٷشٸن تيٸمدٸ ەرٸ سانكتسيياعا ٸلٸنبەيتٸن جول.
دەگەنمەن, ەگەر ترامپ شىن مەنٸندە وسىنداي اۋىر سانكتسييالاردى ەنگٸزەتٸن بولسا, ەلەمدٸك ەنەرگەتيكا نارىعى ٷلكەن داعدارىسقا ۇشىراۋى مٷمكٸن. رەسەيدٸڭ مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ جالپى ەكسپورتى تەۋلٸگٸنە 6-7 ملن باررەلدٸ قۇرايدى, ال بۇل - ەلەمدٸك نارىقتىڭ شامامەن 7%-ى. ەگەر مۇنداي كٶلەم توقتاپ قالسا, مۇناي باعاسى ٷش تاڭبالى كٶرسەتكٸشكە جەتٸپ, ەلەم ەكونوميكاسى قۇلدىرايدى.
"مۇنداي جاعدايدا اقش-تىڭ ٶزٸ دە ٷلكەن زارداپ شەگەدٸ. ترامپ مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸنەن قاتتى قاۋٸپتەنەدٸ, ٶيتكەنٸ بۇل اقش ەكونوميكاسى ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ. وسى سەبەپتٸ ترامپتىڭ قازٸرگٸ قاتاڭ مەلٸمدەمەلەرٸ رەسەيدەن گٶرٸ ٷندٸستان مەن قىتايعا قىسىم كٶرسەتۋ ارقىلى ولارمەن اراداعى ساۋدا كەلٸسسٶزدەرٸن جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان بولۋى مٷمكٸن", – دەيدٸ ساراپشىلار.
قالاي دەگەنمەن دە ترامپتىڭ سانكتسييالارى جٷزەگە اسسا, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ بارلىق ويىنشىلارى زارداپ شەگەدٸ. سوندىقتان, ەزٸرشە ساراپشىلار بۇل ستسەنارييدٸڭ ٸسكە اساتىنىنا سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراپ وتىر. ەلەمدٸك نارىقتىڭ قاتىسۋشىلارى دا وسى مەسەلەنٸ مۇقييات باقىلاپ, قانداي دا بٸر شەشٸم قابىلداۋعا اسىقپاۋدا.
ال بٷگٸن اقش-تىڭ قازاقستانعا رەسەيدٸ اينالىپ ٶتۋ ارقىلى مۇناي تاسىمالى مەسەلەسٸندە كٶمەكتەسكٸسٸ كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ بولدى. قازاقستان مۇنايىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ رەسەي تەرريتوريياسىن باسىپ ٶتەتٸن كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى تاسىمالدانادى.
ايتا كەتسەك, قازاقستاندا مۇنايگاز كومپانييالارىنان بيۋدجەتكە كەلٸپ تٷسەتٸن سالىقتىڭ 40 پايىزىن تەڭٸز كەن ورنى اۋدارادى ەكەن. تسيفرعا شاقساق, ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ مۇناي كەن ورىندارىندارىنىڭ قازاقستان بيۋدجەتٸنە تٶلەيتٸن سالىعى مىنانداي سيپاتقا يە: تەڭٸز كەن ورىنى – ٶندٸرگەن مۇنايىنىڭ 32 پايىزىن قازاقستانعا بەرٸپ, 16 پايىز سالىق تٶلەيدٸ. قاراشىعاناق – 14 پايىز مۇناي ٶنٸمٸ, تٶلەيتٸن سالىق كٶلەمٸ – 6%. قاشاعان – 20 پايىز مۇناي ٶنٸمٸ – تٶلەيتٸن سالىق كٶلەمٸ – 1%.
