Jýyrda Halyqaralyq valiýta qory — International Monetary Fund álemdik infliatsiianyń údep bara jatqanyn eskertip, Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys 2027 jylǵa deiin sozylsa, jahandyq ekonomika úshin «áldeqaida aýyr saldarǵa» alyp kelýi múmkin ekenin málimdedi., dep habarlaidy dalanews.kz.
Taiaý Shyǵystaǵy uzaqqa sozylǵan eskalatsiia Qazaqstan ekonomikasyna qazirdiń ózinde qalai áser etip jatyr? El úshin qandai qaýipter men múmkindikter paida bolýda? Bul týraly Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger Venera Janalina aityp berdi.
Sarapshynyń sózinshe, Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys Qazaqstanǵa óńirmen tikelei saýda arqyly emes, jahandyq makroekonomikalyq arnalar arqyly áser etedi. Atap aitqanda, munai baǵasy, eksport baǵyttary, infliatsiia, teńge baǵamy, investitsiialyq kútýler men logistika yqpal etedi.
«Bir qaraǵanda, shielenistiń kúsheiýi munai eksporttaýshy el retinde Qazaqstan úshin tiimdi kórinedi. Brent markaly munai baǵasynyń ósýi eksport kirisin, biýdjetti, Ulttyq qordy jáne ishinara teńge baǵamyn qoldaidy. Alaida bul áserdiń tek eń kózge kórinetin bóligi ǵana», – deidi Janalina.
Onyń pikirinshe, Qazaqstan úshin úsh faktor asa mańyzdy: munai baǵasy, eksport kólemi jáne logistika quny. Eger munai qymbattaǵanymen, jetkizilim kólemi qysqarsa, tasymal shyǵyndary ósse nemese marshrýttarǵa shekteý qoiylsa, ekonomika úshin oń áser tez azaiady.
Qarjyger mysal retinde eksport kólemi 10%-ǵa qysqarsa, eksporttyq tabysty burynǵy deńgeide saqtaý úshin munai baǵasy shamamen 11%-ǵa ósýi qajet ekenin aitady. Al kólem 15%-ǵa azaisa, baǵa keminde 18%-ǵa kóterilýi kerek. Kórsetkish 20%-ǵa deiin tómendese, ósim odan da joǵary bolýy qajet bolady.
Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstan úshin Brent baǵasynyń ózi ǵana emes, munaidy qandai baǵytpen, qandai kólemde jáne qandai netback-pen — iaǵni tasymal shyǵyndarynan keiingi taza baǵamen eksporttai alatyny mańyzdy.
«KQK men Atyraý–Samara baǵyty boiynsha bolǵan irkilister logistikalyq máseleniń óndiris, eksport jáne valiýtalyq túsim máselesine qanshalyqty tez ainalatynyn kórsetti», – deidi ol.
Janalinanyń sózinshe, taǵy bir úlken qaýip — infliatsiia. Uzaqqa sozylǵan qaqtyǵys álemde energiia tasymaldaýshylarynyń, azyq-túliktiń jáne importtyq taýarlardyń baǵasyn joǵary deńgeide ustap turýy múmkin. Sonymen qatar logistika, jetkizý jáne saqtandyrý shyǵyndary da ósedi. Bul Qazaqstan úshin importtalatyn infliatsiia qaýpin kúsheitedi.
Sonymen birge eldegi infliatsiia tek syrtqy faktorlardan qalyptaspaidy.
«2026 jyldyń sáýirinde Qazaqstandaǵy jyldyq infliatsiia 10,6% boldy. Azyq-túlik taýarlary 11,3%-ǵa, azyq-túlikke jatpaityn taýarlar 11,7%-ǵa, qyzmetter 8,9%-ǵa qymbattady. Mundai jaǵdaida Taiaý Shyǵystaǵy ahýal Ulttyq bank úshin qosymsha infliatsiialyq táýekelge ainalyp, aqsha-nesie saiasatyn jumsartý múmkindigin shekteidi», – dep túsindirdi sarapshy.
Onyń aitýynsha, geosaiasi turaqsyzdyq kezeńinde investorlardyń táýekelden qashýy teńgege qosymsha qysym túsirýi múmkin. Mundai kezde kapitaldyń bir bóligi dollar men qorǵanys aktivterine aýysady. Dollar burynǵydai tolyq «qaýipsiz ailaq» bolmasa da, ótimdiliktiń negizgi valiýtasy bolyp qala beredi.
Ádette qymbat munai eksporttyq túsim arqyly teńgeni qoldaidy. Biraq qazir valiýta baǵamy tek Brent baǵasyna ǵana emes, qysqa merzimdi qarjy aǵyndaryna da táýeldi.
Osyndai faktorlardyń biri — carry trade. Joǵary bazalyq mólsherleme teńgelik quraldardy sheteldik investorlar úshin tartymdy etedi. Olar dollar satyp, teńge alyp, qarjysyn joǵary tabysty aktivterge, ásirese memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa ornalastyrady. Bul ýaqytsha teńgeni qoldaýy múmkin. Alaida syrtqy belgisizdik kúsheise, mundai pozitsiialar tez jabylyp, dollarǵa suranys artyp, teńgege qysym kúsheiedi.
Soǵan qaramastan, sarapshy Qazaqstannyń eń osal jaǵdaida emes ekenin aitady.
«Ulttyq banktiń halyqaralyq rezervteri men Ulttyq qor aktivteri syrtqy kúizelisterge qarsy mańyzdy býfer bolyp qala beredi. Biraq bul qarajat baǵamdy bir deńgeide ustap turý úshin emes, kúrt aýytqýlardy jumsartý úshin qajet», – deidi Janalina.
Sarapshynyń pikirinshe, qazirgi jaǵdaida Qazaqstan munai baǵasyn ǵana emes, eksport baǵyttarynyń turaqtylyǵyn, álemdik ekonomikanyń jaǵdaiyn, infliatsiiany, rezervter kólemin jáne jańa syrtqy táýekelderge beiimdelý qabiletin de muqiiat baqylaýy qajet.
