جۋىردا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى — International Monetary Fund ەلەمدٸك ينفلياتسييانىڭ ٷدەپ بارا جاتقانىن ەسكەرتٸپ, تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس 2027 جىلعا دەيٸن سوزىلسا, جاھاندىق ەكونوميكا ٷشٸن «ەلدەقايدا اۋىر سالدارعا» الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ., دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
تاياۋ شىعىستاعى ۇزاققا سوزىلعان ەسكالاتسييا قازاقستان ەكونوميكاسىنا قازٸردٸڭ ٶزٸندە قالاي ەسەر ەتٸپ جاتىر? ەل ٷشٸن قانداي قاۋٸپتەر مەن مٷمكٸندٸكتەر پايدا بولۋدا? بۇل تۋرالى Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر ۆەنەرا جانالينا ايتىپ بەردٸ.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس قازاقستانعا ٶڭٸرمەن تٸكەلەي ساۋدا ارقىلى ەمەس, جاھاندىق ماكروەكونوميكالىق ارنالار ارقىلى ەسەر ەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, مۇناي باعاسى, ەكسپورت باعىتتارى, ينفلياتسييا, تەڭگە باعامى, ينۆەستيتسييالىق كٷتۋلەر مەن لوگيستيكا ىقپال ەتەدٸ.
«بٸر قاراعاندا, شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەل رەتٸندە قازاقستان ٷشٸن تيٸمدٸ كٶرٸنەدٸ. Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ەكسپورت كٸرٸسٸن, بيۋدجەتتٸ, ۇلتتىق قوردى جەنە ٸشٸنارا تەڭگە باعامىن قولدايدى. الايدا بۇل ەسەردٸڭ تەك ەڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن بٶلٸگٸ عانا», – دەيدٸ جانالينا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ٷشٸن ٷش فاكتور اسا ماڭىزدى: مۇناي باعاسى, ەكسپورت كٶلەمٸ جەنە لوگيستيكا قۇنى. ەگەر مۇناي قىمباتتاعانىمەن, جەتكٸزٸلٸم كٶلەمٸ قىسقارسا, تاسىمال شىعىندارى ٶسسە نەمەسە مارشرۋتتارعا شەكتەۋ قويىلسا, ەكونوميكا ٷشٸن وڭ ەسەر تەز ازايادى.
قارجىگەر مىسال رەتٸندە ەكسپورت كٶلەمٸ 10%-عا قىسقارسا, ەكسپورتتىق تابىستى بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتاۋ ٷشٸن مۇناي باعاسى شامامەن 11%-عا ٶسۋٸ قاجەت ەكەنٸن ايتادى. ال كٶلەم 15%-عا ازايسا, باعا كەمٸندە 18%-عا كٶتەرٸلۋٸ كەرەك. كٶرسەتكٸش 20%-عا دەيٸن تٶمەندەسە, ٶسٸم ودان دا جوعارى بولۋى قاجەت بولادى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ٷشٸن Brent باعاسىنىڭ ٶزٸ عانا ەمەس, مۇنايدى قانداي باعىتپەن, قانداي كٶلەمدە جەنە قانداي netback-پەن — ياعني تاسىمال شىعىندارىنان كەيٸنگٸ تازا باعامەن ەكسپورتتاي الاتىنى ماڭىزدى.
«كقك مەن اتىراۋ–سامارا باعىتى بويىنشا بولعان ٸركٸلٸستەر لوگيستيكالىق مەسەلەنٸڭ ٶندٸرٸس, ەكسپورت جەنە ۆاليۋتالىق تٷسٸم مەسەلەسٸنە قانشالىقتى تەز اينالاتىنىن كٶرسەتتٸ», – دەيدٸ ول.
جانالينانىڭ سٶزٸنشە, تاعى بٸر ٷلكەن قاۋٸپ — ينفلياتسييا. ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىس ەلەمدە ەنەرگييا تاسىمالداۋشىلارىنىڭ, ازىق-تٷلٸكتٸڭ جەنە يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ باعاسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار لوگيستيكا, جەتكٸزۋ جەنە ساقتاندىرۋ شىعىندارى دا ٶسەدٸ. بۇل قازاقستان ٷشٸن يمپورتتالاتىن ينفلياتسييا قاۋپٸن كٷشەيتەدٸ.
سونىمەن بٸرگە ەلدەگٸ ينفلياتسييا تەك سىرتقى فاكتورلاردان قالىپتاسپايدى.
«2026 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە قازاقستانداعى جىلدىق ينفلياتسييا 10,6% بولدى. ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى 11,3%-عا, ازىق-تٷلٸككە جاتپايتىن تاۋارلار 11,7%-عا, قىزمەتتەر 8,9%-عا قىمباتتادى. مۇنداي جاعدايدا تاياۋ شىعىستاعى احۋال ۇلتتىق بانك ٷشٸن قوسىمشا ينفلياتسييالىق تەۋەكەلگە اينالىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇمسارتۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەيدٸ», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزەڭٸندە ينۆەستورلاردىڭ تەۋەكەلدەن قاشۋى تەڭگەگە قوسىمشا قىسىم تٷسٸرۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي كەزدە كاپيتالدىڭ بٸر بٶلٸگٸ دوللار مەن قورعانىس اكتيۆتەرٸنە اۋىسادى. دوللار بۇرىنعىداي تولىق «قاۋٸپسٸز ايلاق» بولماسا دا, ٶتٸمدٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ۆاليۋتاسى بولىپ قالا بەرەدٸ.
ەدەتتە قىمبات مۇناي ەكسپورتتىق تٷسٸم ارقىلى تەڭگەنٸ قولدايدى. بٸراق قازٸر ۆاليۋتا باعامى تەك Brent باعاسىنا عانا ەمەس, قىسقا مەرزٸمدٸ قارجى اعىندارىنا دا تەۋەلدٸ.
وسىنداي فاكتورلاردىڭ بٸرٸ — carry trade. جوعارى بازالىق مٶلشەرلەمە تەڭگەلٸك قۇرالداردى شەتەلدٸك ينۆەستورلار ٷشٸن تارتىمدى ەتەدٸ. ولار دوللار ساتىپ, تەڭگە الىپ, قارجىسىن جوعارى تابىستى اكتيۆتەرگە, ەسٸرەسە مەملەكەتتٸك باعالى قاعازدارعا ورنالاستىرادى. بۇل ۋاقىتشا تەڭگەنٸ قولداۋى مٷمكٸن. الايدا سىرتقى بەلگٸسٸزدٸك كٷشەيسە, مۇنداي پوزيتسييالار تەز جابىلىپ, دوللارعا سۇرانىس ارتىپ, تەڭگەگە قىسىم كٷشەيەدٸ.
سوعان قاراماستان, ساراپشى قازاقستاننىڭ ەڭ وسال جاعدايدا ەمەس ەكەنٸن ايتادى.
«ۇلتتىق بانكتٸڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرٸ مەن ۇلتتىق قور اكتيۆتەرٸ سىرتقى كٷيزەلٸستەرگە قارسى ماڭىزدى بۋفەر بولىپ قالا بەرەدٸ. بٸراق بۇل قاراجات باعامدى بٸر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن ەمەس, كٷرت اۋىتقۋلاردى جۇمسارتۋ ٷشٸن قاجەت», – دەيدٸ جانالينا.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ جاعدايدا قازاقستان مۇناي باعاسىن عانا ەمەس, ەكسپورت باعىتتارىنىڭ تۇراقتىلىعىن, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ جاعدايىن, ينفلياتسييانى, رەزەرۆتەر كٶلەمٸن جەنە جاڭا سىرتقى تەۋەكەلدەرگە بەيٸمدەلۋ قابٸلەتٸن دە مۇقييات باقىلاۋى قاجەت.
