Jyl saiyn elimizde tamyz aiynyń úshinshi jeksenbisi Sport kúni retinde merekelenedi. Qoǵamdy dostyqqa, baýyrlastyqqa úndeitin sport – eldiktiń belgisi, memlekettiń mártebesi. Ataýly kún qarsańynda Týrizm jáne sport ministri Erbol MYRZABOSYNOVPEN suhbat quryp, salanyń damý baǵytyn suraǵan edik.
– Memleket tarapynan sportty damytýǵa airyqsha kóńil bólinip otyrǵany belgili. Osy baǵyttaǵy jumystyń nátijelerine toqtalsańyz.
– Rasynda elimizde sportty damytý men nasihattaýǵa airyqsha mán berilip, memleket barynsha kóp azamatty, ásirese jastardy, sportpen ainalysýǵa jan-jaqty qamqorlyq jasap otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmalary aiasynda sporttyq infraqurylymdy damytý baǵytynda aýqymdy jobalardy júieli júzege asyrý jalǵasyp keledi. Atap aitar bolsaq, byltyr 90 sport nysany salyndy. Onyń 61-i – aýyldyq jerlerde, 29-y qalalar men aýdan ortalyqtarynda boi kóterdi. 2025 jyldyń basynan beri 32 jańa sport nysany paidalanýǵa berildi. Olardyń qatarynda Aqmola oblysy Zerendi aýylyndaǵy, Pavlodar oblysy Baianaýyl aýylyndaǵy sport keshenderi bar. Sonymen qatar biyl qyrkúiekte Qyzylorda qalasynda halyqaralyq standartqa sai zamanaýi stadionnyń qurylysy aiaqtalýǵa tiis. Budan bólek, Astanada Q.Muńaitpasov atyndaǵy jańa stadionnyń qurylysy bastaldy, al Túrkistan qalasynda esý kanalynyń qurylysy júrip jatyr. Osy oraida elordada salynyp jatqan Ulttyq sport ýniversitetin erekshe atap ótken jón. Bul keshen kolledjden bastap doktorantýraǵa deiin úzdiksiz bilim alýǵa múmkindik beredi. Qurylys jumystary qazir kezeń-kezeńimen júrgizilip jatyr. Bilim ordasy qurylysyn 2025 jyldyń sońyna deiin aiaqtaý josparlanǵan. Kolledjde bir ýaqytta 500-den astam adam, al JOO-da 2000-nan astam bakalavriat stýdentteri, 60 magistrant jáne doktorant bilim almaq. Ýniversitet infraqurylymyna stadion, olimpiadalyq basseini bar jabyq jeńil atletika maneji, kópsalaly sport kesheni, ǵylymi zertteý jáne meditsinalyq-ońaltý ortalyqtary enedi.
Týrizm jáne sport ministrliginiń derekterine sáikes 2024 jyly elimizde eń tanymal sport túri – fýtbol. Bul oiynmen el boiynsha 1,1 millionnan astam adam shuǵyldanady. Eń qyzyǵy, olardyń jartysynan astamy aýyldyq jerde turady, bul fýtboldyń elimizdiń barlyq óńirinde qoljetimdi ári keń taralǵanyn kórsetedi. Odan keiin klassikalyq voleibol (760 myńnan astam adam), basketbol (540 myńnan astam adam) keledi. Sondai-aq úzdik ondyqqa jeńil atletika, ústel tennisi jáne toǵyzqumalaq endi. Bul kórsetkishter otandastarymyzdyń dástúrli de, zamanaýi da sport túrlerine erekshe qyzyǵýshylyq tanytatynyn, belsendi ómir saltyna degen yntasynyń artqanyn dáleldeidi.
Elimizde ulttyq jáne halyqaralyq deńgeidegi jarystar turaqty ótkizilip keledi. Qazaqstan sportshylary álem chempionattary, qurlyqtyq týrnirler jáne Olimpiadaǵa turaqty qatysady. Sportty nasihattaýda mańyzdy qadamdardyń biri – Sport kúnin belgileý boldy. Bul mereke – sportshylarymyzdyń jetistikterin kórsetýge, jastardy salamatty ómir saltyna yntalandyrýǵa, osy salada eńbek etip júrgen barsha janǵa – kásibi sportshylardan bastap áýesqoilarǵa deiin alǵys bildirýge arnalǵan. Ár jyly bul kúni elimizdiń barlyq óńirinde buqaralyq sporttyq is-sharalar uiymdastyrylady.
– Biylǵy 16 maýsymda «Dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri boiynsha keibir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý, sondai-aq artyq quqyqtyq retteýdi alyp tastaý týraly» zań kúshine endi. Bul zań salany jańǵyrtýǵa, sport saiasatynyń tiimdiligin arttyryp, biýdjet qarjysyn ońtailandyrýǵa qanshalyqty septigin tigizedi?
– Árine, memlekettiń qarjysy maqsatsyz jumsalmaýy qadaǵalanady. Máselen, komandalyq sport túrlerindegi klýbtardy ustaýǵa jumsalatyn biýdjet shyǵyndaryna ailyq eseptik kórsetkishke (AEK) bailanysty shekteý engizildi. Bul infliatsiiaǵa beiimdelip, qarjylandyrý kóleminiń jyl saiyn qysqarmaýyna múmkindik beredi.
Sporttyq federatsiialardyń mártebesi naqtylandy: respýblikalyq jáne óńirlik birlestikter ulttyq akkredittelgen federatsiialar deńgeiine aýystyryldy. Akkreditatsiianyń mindetti sharttarynyń biri – jergilikti federatsiialardyń ulttyq federatsiia quramynda bolýy.
I toptaǵy múgedektigi bar sportshylardy súiemeldep júretin adamdardyń quqyqtary zańmen bekitildi. Olar sportshyǵa kiiný, arba aýystyrý, meditsinalyq tekserýden ótý, ózge de rásimderde kómektesedi. Bul norma jattyǵý úderisi men jarystarǵa qatysý jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Sport uiymdary basshylaryn rotatsiialaý júiesi engizildi. Merzimi – bes jyl. Bir qurylymy bar aýdandarda rotatsiia kórshiles aýdan-qalalar arasynda júzege asady.
Olimpiadalyq sport túrlerimen qatar, ulttyq sport túrleri de basym baǵyt retinde belgilendi. Ministrlik sport salasyn qarjylandyrý tetikterin jetildirý jáne biýdjet shyǵyndaryn tiimdi basqarý baǵytynda júieli jumys júrgizip keledi. Óńirlik sport basqarmalary men ulttyq sport federatsiialaryna biýdjet qarajatyn únemdep, qarjylandyrýdyń qaitalanýyn boldyrmaý úshin «1 óńir – 1 klýb – 1 sport túri» qaǵidatyn ustaný usynyldy. «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» zańǵa sáikes komandalyq sport túrleri boiynsha kásibi klýbtardy qarjylandyrýǵa shekteý engizildi. Bul – qarjynyń ashyq ári tiimdi jumsalýyn qamtamasyz etip, klýbtardy balama qarjy kózderin tartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Sondai-aq zań boiynsha sheteldik sportshylardy ustaýǵa, olarǵa eńbekaqy tóleýge biýdjet pen kvazimemlekettik sektordyń qarajatyn paidalanýǵa tyiym salyndy. Bul sheshim jergilikti kadrlardy qoldaýǵa, otandyq sportshylardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, ulttyq sport mektepterin damytýǵa baǵyttalǵan. Jańartylǵan zań aiasynda sportty strategiialyq turǵydan damytýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy normalar engizildi. Olimpiada, Paralimpiada, Sýrdlimpiada, Aziia jáne Aziia Para oiyndaryndaǵy ulttyq quramalardyń nátijelerin eskere otyryp, 60-tan astam basym sport túriniń tizimin bekitti. 11 ulttyq sport túri basym sport túrleri qataryna engizildi
Biyldan bastap ulttyq sport túrleri de olimpiadalyq baǵyttarmen qatar maqsatty qarjylandyrýǵa, joǵary jetistikter sporty retinde júieli damýǵa múmkindik alady. Qabyldanǵan sharalar – otandyq sportty turaqty ári tiimdi model boiynsha damytýǵa baǵyttalǵan keshendi reformanyń bir bóligi. Týrizm jáne sport ministrligi zańda kózdelgen normalardy memlekettik saiasat aiasynda iske asyryp, olardyń oryndalýyn barlyq deńgeide qamtamasyz etedi.
– Buqaralyq, balalar-jasóspirimder sporty – memlekettik saiasattyń negizgi baǵyty. Rezerv daiarlaý, daryndy, talantty jastardy qoldaý qai deńgeide?
– Qazirde elimizde 912 balalar-jasóspirimder klýby, 521 mamandandyrylǵan sport mektebi jumys isteidi. Onda 700 myńnan astam jasóspirim sportpen ainalysady.
Daryndy balalarǵa erekshe kóńil bólinedi. Olimpiadalyq rezervtegi sport-internattarda 6 myńnan astam bala oqidy. Olar bolashaqta ulttyq quramanyń negizgi sapyn tolyqtyrýy múmkin. Bul – tek talantty qoldaý ǵana emes, júieli chempiondardy daiarlaý jumysy.
Memleket sportqa qoljetimdilikti arttyrýǵa da basa nazar aýdarady. Memlekettik tapsyrys aiasynda 240 myńnan astam bala el boiynsha 7 myń sport sektsiiasyna tegin qatysady. Bul – turǵylyqty jerine nemese áleýmettik jaǵdaiyna qaramastan, ár balaǵa sportpen ainalysýǵa múmkindik beredi. Nátijesinde, sportpen júieli túrde shuǵyldanatyn balalardyń úlesi 30,4%-ǵa jetti, iaǵni 1,5 millionnan astam bala. Bul kórsetkish jastardyń densaýlyǵyna oń áser etip qana qoimai, olardyń boiynda tártip, jaýapkershilik jáne komandalyq rýhty qalyptastyrady.
– Biyldan bastap birneshe óńirde biryńǵai vaýcherlik júie engizildi. Qanatqaqty jobanyń artyqshylyǵy qandai?
– 2025 jylǵy 1 maýsymnan bastap Astana, Shymkent, Qaraǵandy, Qyzylorda, Atyraý, Aqtóbe qalalarynda biryńǵai vaýcher engizý boiynsha qanatqaqty joba iske qosyldy. Maqsat – memlekettik jáne jekemenshik sport sektsiialaryn, shyǵarmashylyq úiirmelerdi, qosymsha bilim berý kýrstaryn bir tsifrlyq platformada biriktirý.
Jańashyldyqtyń biri – 12 sanat boiynsha, sonyń ishinde áleýmettik turǵydan qorǵalatyn, erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardy qamtityn Biryńǵai ashyq kezek júiesin qurý.
Negizgi qaǵida – vaýcher balanyń atyna tirkeledi, uiymǵa emes. Bul sport, shyǵarmashylyq jáne bilim berý baǵdarlamalary arasynda erkin aýysýǵa, qarjylandyrýdan jáne kezekten aiyrylmaýǵa múmkindik beredi. Memleket qyzmet tek is júzinde kórsetilgennen keiin ǵana tóleidi. Qatysý tsifrlyq túrde belgilenedi, al ata-ana tólemdi naqty úiirmege platforma arqyly jiberedi. Mundai júie jalǵan esepter men jasandy kórsetkishterdi boldyrmaidy.
Eger balaǵa úiirme unamasa, ata-ana qujattardy qaita tapsyrmai-aq, jetkizýshini aýystyra alady. Vaýcher joiylmaidy, bul balalardyń múddesin qorǵap, tańdaý erkindigin arttyrady. Qanatqaqty joba aiaqtalǵan soń, naqty pikirler men tájiribeler negizinde algoritm jetildirilip, eldiń barlyq óńirinde qoldanysqa engiziledi.
– Elimizde halyqaralyq dárejedegi bási joǵary sporttyq is-sharalardy ótkizý qarqyn alyp keledi. Bul álemdik dodalardy uiymdastyrýǵa senimdiliktiń artqanyn aiqyndai túseri anyq.
– Durys aitasyz, Qazaqstan iri halyqaralyq sporttyq jarystardyń senimdi uiymdastyrýshysy retindegi mártebesin júieli túrde nyǵaityp keledi. Elde zamanaýi sporttyq infraqurylym, týrnirlerdi ótkizýdegi tanylǵan tájiribe jáne joǵary uiymdastyrýshylyq deńgei qalyptasqan.
2025 jylǵy tamyz aiynda Qazaqstan birqatar mańyzdy halyqaralyq sporttyq oqiǵalarǵa tórelik etedi. Máselen, 14–16 tamyz aralyǵynda Astana qalasyndaǵy J.Úshkempirov atyndaǵy jekpe-jek saraiynda taekvondodan (WT) G-1 sanatyndaǵy «Kazakhstan Open 2025» halyqaralyq reitingtik týrniri joǵary deńgeide ótti. Al 16–30 tamyzda Shymkent qalasyndaǵy «Shymkent Shooting Plaza» sport kesheninde 26 elden 800-den astam sportshy qatysatyn nysana kózdeý jáne stend atýdan XVI Aziia chempionaty uiymdastyrylady. Sondai-aq 14–15 tamyzda Astanadaǵy «Qazaqstan» jeńil atletika kesheninde tuńǵysh ret áskeri qyzmetshiler arasyndaǵy qazaq kúresinen álem chempionaty jalaýyn jelbiretti.
Budan bólek, 11–14 tamyz aralyǵynda elordada Aziia paralimpiadalyq sportynyń basty is-sharalaryn – Aziia Paralimpiadalyq komitetiniń (APK) konferentsiiasyn jáne VIII Bas Assambleiasyn qabyldady. Mundai aýqymdy forým tek Qazaqstanda ǵana emes, Ortalyq Aziiada alǵash ret ótkizilip otyr. Is-sharaǵa 45 elden 190-nan astam delegat qatysty. Bul – halyqaralyq sport federatsiialary men seriktesterdiń elimizge degen seniminiń aiqyn dáleli.
Aita ketý kerek, etnosport salasyndaǵy eń iri halyqaralyq jarystardyń biri – byltyr 8–13 qyrkúiek aralyǵynda Astanada ótken V Dúniejúzilik kóshpeliler oiyndary. Mádeni mura men sport rýhyn toǵystyrǵan bul erekshe týrnirge 90 elden 2 500-den astam sportshy jinaldy. Qazaqstan quramasy 43 altyn, 32 kúmis, 37 qola medal jeńip alyp, jalpykomandalyq esepte birinshi oryn ielendi. Kóshpeliler oiyndary Qazaqstannyń dástúr men zamanaýilyqty úilestire otyryp, mádenietter dialogine myqty negiz qalap otyrǵan el retindegi bedelin nyǵaitty.
– Ǵylymǵa túren salmai ilgeri jyljý bolmasy anyq. Elimizde sportshylardy daiarlaýdyń ǵylymi modelin engizýdiń igiligin kóremiz be?
– Elimizde alǵash ret sporttyq bilim berý júiesinde kadr daiarlaýdyń jańa sanattary engizildi. Buǵan deiin oqytý tek mekteptegi dene shynyqtyrý pánine baǵyttalǵan «Dene shynyqtyrý» mamandyǵy aiasynda júrgizilse, endi jattyqtyrýshy, ádisteme, ońaltý, inkliýzivti jáne tsifrlyq sport baǵyttaryn qamtityn arnaiy baǵdarlamalar iske qosyldy.
Bul – elimizde sport mamandaryn daiarlaýǵa júieli ári ǵylymi tásil qoldanýdyń alǵashqy qadamy. Dene shynyqtyrý jáne buqaralyq sport akademiiasynyń bazasynda mynadai bilim berý baǵdarlamalary júzege asyrylýda: «Jattyqtyrýshylyq qyzmet (sport túrleri boiynsha)», «Sport jáne saýyqtyrý salasyndaǵy nusqaýshy-ádisker», «Sporttyq ońaltý», «Ústel ústi sport túrlerinen pedagog-jattyqtyrýshy (shahmat, toǵyzqumalaq)», «Kibersport (Esport)», «Dene shynyqtyrý jáne sport (IP)», «Beiimdelgen dene shynyqtyrý boiynsha pedagog», «Qazaq kúresi boiynsha pedagog-jattyqtyrýshy».
Barlyq baǵdarlamada negizinen tájiribege basymdyq berilgen. Stýdentter oqý barysynda sport federatsiialarynda, klýbtarda, inkliýzivti jáne ońaltý ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótip, naqty jaǵdailarda kásibi daǵdylaryn jetildiredi. Oqý modýlderine sporttyq taldaý negizderi, quqyqtyq daiyndyq, jekelei jattyǵý júiesi, jaraqattyń aldyn alý, alǵashqy kómek, sport psihologiiasy siiaqty pánder engizilgen.
Mamandardy daiarlaýdyń jańa júiesindegi mańyzdy jańalyqtyń biri – elimizde alǵash ret iske qosylǵan Executive MBA Sport Management halyqaralyq qos diplomdy baǵdarlamasy. Ony akademiia Frantsiianyń EKLORE-ed School of Management ýniversitetimen birlesip ázirlegen. Bul – eldegi sport salasynyń mamandary men basshylaryna arnalǵan alǵashqy basqarý magistratýrasy. Baǵdarlamaǵa basqarýshylyq oilaý qabileti, halyqaralyq standarttar men sport indýstriiasyndaǵy naqty tájiribeler engizilgen. Sonymen qatar shetelde taǵylymdamadan ótý jáne eýropalyq diplom alý múmkindigin qarastyrady.
Jalpy, ministrlik zamanaýi bilim men tehnologiialardy sport salasyna engizýge de basymdyq berip otyr. Máselen, Performance Hub ǵylymi zertteý tobynyń bazasynda boks, short-trek, mánerlep syrǵanaý, konkimen júgirý, biatlon, semserlesý, erkin kúres, taekvondo jáne basqa da sport túrleri boiynsha keshendi ǵylymi testileý júrgizilip jatyr. Búginge deiin 16 sport túrinen (onyń ishinde 10 jazǵy jáne 6 qysqy) 150-den astam sportshy synaqtan ótti. Sonymen qatar ulttyq quramalar men bapkerlerge arnalǵan arnaiy seminarlar uiymdastyrylady. Atap aitqanda, velosport bapkerlerine arnalǵan seminar, biatlonnan ulttyq jáne jastar quramalaryna arnalǵan dárister ótkizildi. Bul is-sharalarǵa sporttyq meditsina mamandary men Dene shynyqtyrý jáne buqaralyq sport akademiiasynyń ǵalymdary da tartyldy.
Ministrlik sportty damytýda ǵylymi negizdelgen, turaqty ári zamanaýi modeldi engizý jumystaryn jalǵastyrady. Eń aldymen, mamandardy sapaly daiarlap, olardyń kásibi jetistikterin qoldaýǵa basymdyq beriledi.
– Memlekettik saiasattyń arasalmaǵy sportta da aiqyn ańǵarylady. Álemdik sport qaýymdastyqtarymen bailanys nyǵaiyp kele me?
– Memleket basshysynyń joǵary jetistikter sportyn jáne buqaralyq sportty damytýǵa baǵyttalǵan júieli qoldaýy men strategiialyq sheshimderiniń nátijesinde Qazaqstan halyqaralyq sport arenasyndaǵy ornyn nyqtap keledi. Prezident tapsyrmasy boiynsha elimizde halyqaralyq sport qaýymdastyqtarymen yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa baǵyttalǵan is-sharalar júieli túrde júzege asyrylady. Jyl basynan beri Qazaqstanǵa 19 halyqaralyq federatsiia men ulttyq olimpiada komitetteriniń basshylary keldi. Bul elimizdiń álemdik sport qaýymdastyǵyndaǵy bedeliniń artyp, atqarylyp jatqan memlekettik saiasatqa degen senimniń joǵary ekenin kórsetedi.
Elimizdegi gimnastika, kúres, dziýdo, boks siiaqty federatsiialardyń halyqaralyq sport federatsiialary men uiymdaryndaǵy ókilderiniń sany artty. Budan bólek, tek olimpiadalyq sport túrleri boiynsha 38 jerlesimiz halyqaralyq uiymdardyń múshesi sanalady.
Prezident tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda Týrizm jáne sport ministrligi halyqaralyq federatsiialarmen yntymaqtastyqty keńeitý, infraqurylymdy damytý, elimizde mańyzdy sporttyq is-sharalardy ótkizý baǵytynda keshendi jumystar atqarady. 2027 jyly dziýdodan álem chempionaty Qazaqstanda ótedi, bul – otandyq dziýdo tarihyndaǵy ekinshi álem birinshiligi. 2023 jyldan bastap Astanada «Grand Slam» seriiasyndaǵy «Qazaqstan Barysy» týrniri uiymdastyrylyp keledi (biyl otandyq sportshylar 9 medal jeńip aldy, júlde qory – 154 000 eýro). Biyl mamyr aiynda elordada paradziýdodan (IBSA) álem chempionaty ótti, oǵan 38 elden 300-den astam sportshy qatysty. Budan basqa da jahandyq iri saiystar da uiymdastyrylady.
Qoryta aitqanda, sportty damytýdyń strategiialyq keshendi jospary negizinde aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
