Keshe túnde Prezident Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleiasy 80-sessiiasynyń jalpy debatynda sóz sóiledi. Álem kóz tikken osynaý mańyzdy sharada Qasym-Jomart Toqaev qandai málimdemeler jasady? Sarapshy bul týrasynda ne deidi? Dalanews.kz tarqatady.
Ýkraina, Gaza sektory: Toqaev BUU-da ne týraly aitty?
Memleket basshysy eń aldymen XXI ǵasyrda BUU bedelin kóterý úshin uiymǵa múshe memleketter beibitshilik pen qaýipsizdiktiń irgesin bekemdeitin naqty qadamdar jasaýǵa tiis ekenin málimdedi.
"Áitpese BUU únemi máseleniń saldarymen kúresýden kóz ashpaidy. Al problemanyń túpki sebepteri ústi-ústine kóbeie beredi", - dep eskertti Toqaev.
Odan bólek Prezident "soǵysqumarlyq mentalitetin túp-tamyrymen joiatyn kúrdeli jumysqa kirisken jón" degen usynysyn jetkizdi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, 2024 jyly dúnie júzinde áskerdi jaraqtandyrýǵa ketken shyǵyn 2,7 trillion dollarǵa jetken. Bul – rekord kórsetkish. Al jahandaǵy zorlyq-zombylyqtan kelgen zalaldyń shyǵyny 20 trillion dollarǵa jýyqtapty.
Sondai-aq, Prezident málimdemesindegi mańyzdy taqyryptyń biri - Ýkraina, Gaza jaiy.
"Qazaqstan beibit turǵyndarǵa orasan zor zalal keltirip, jahandyq senimge selkeý túsirgen jáne halyqaralyq qaýipsizdikti álsiretken Ýkraina ainalasyndaǵy daǵdarysqa alańdaýly.
Degenmen atalǵan qaqtyǵysty toqtatý úshin ekijaqty jáne halyqaralyq deńgeidegi diplomatiialyq kúsh-jigerdi jalǵastyryp, qos memleket uzaq merzimdi múddelerine sai keletin saiasi ikemdilik kórsetýi kerek. Territoriialyq daý-damaidy sheshý eshqashan ońai bolǵan emes. Ol keleshek urpaqtyń qamy úshin eki jaqtyń da barynsha ustamdylyq pen jaýapkershilik tanytýyn talap etedi. Óshpendilik psihologiiasy qaqtyǵysqa qatysýshy taraptardyń bitimge kelýine múmkindik qaldyrmai, qai-qaisysyn da qurdymǵa jiberedi.
Gazadaǵy gýmanitarlyq daǵdarystyń aýqymy tipti qorqynyshty. Oǵan bei-jai qaraý múmkin emes. Bul qaqtyǵystyń tarihi tamyry tym kúrdeli. Biz osy jaýlasýdyń túpki sebebin eskerýsiz qaldyra almaimyz.
Qazaqstan áskeri is-qimyldy dereý toqtatýǵa, beibit turǵyndardy tolyq qorǵaýǵa jáne halyqaralyq gýmanitarlyq quqyq aiasyndaǵy kómektiń kedergisiz jetýin qamtamasyz etýge shaqyrady", - dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar, Prezident "ǵylym, meditsina, sport, din jáne mádeniet siiaqty jahandyq igilikter geosaiasi bólinistiń quralyna ainalmaýǵa jáne sanktsiia salýǵa sebep bolmaýǵa tiis" ekenin jetkizdi.
Saiasi jaǵdailardyń saldarynan byltyr álemdegi tikelei shetel investitsiiasynyń kólemi 1,5 trillion dollarǵa deiin qysqarǵan. Bul da Prezident kótergen máseleler qatarynda.
Odan bólek, ekologiia, jahandyq jylyný, Aral, Kaspii máselesi de kóterildi: "Byltyr adamzat tarihyndaǵy eń ystyq maýsym boldy. Bul rette Ortalyq Aziiada aýa temperatýrasy álemdegi ortasha kórsetkishten eki ese joǵary ekenin aitqan abzal. Alataý muzdyqtary tez eri bastady. Bul milliondaǵan halyqtyń sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiredi. Qazaqstan Aral qasiretinen sabaq aldy. Josparly is-áreketimizdiń arqasynda, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeidegi yntymaqtastyq nátijesinde teńizdiń soltústik bóligin saqtap qaldyq. Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tóraǵasy retinde elimiz bul mańyzdy baǵyttaǵy belsendi jumysty jalǵastyrady. Degenmen Kaspii teńizi kúnnen kúnge tartylyp barady. Bul bir óńirdiń ǵana problemasy emes, jahandyq deńgeide dabyl qaǵatyn máselege ainaldy. Sondyqtan aimaqtaǵy seriktesterimizdi jáne barsha halyqaralyq qoǵamdastyqty Kaspiidiń sý qoryn saqtaý úshin jedel sharalardy birlese qabyldaýǵa shaqyramyz", - dedi Toqaev.
Prezident el ishindegi saiasi ózgerister, ekonomikalyq ahýal týraly aita kelip, "Bizdiń tańdaýymyz: ústemdik emes – tepe-teńdik, jiktelý emes – yntymaqtastyq, soǵys emes – beibitshilik", - dep túiindedi sózin.
"Saparlardyń da suraýy bar" - sarapshy
Prezidenttiń AQSh sapary, BUU-da aitqan málimdemeleri týrasynda saiasatker Ámirjan Qosannyń pikirin bildik.
"Sóz joq, syrtqy saiasat kóp jaǵdaida tek halyqaralyq qatynastarǵa emes, eldiń ishki ómirine da óz áserin tigizip otyrady. Sol sebepti óz basym bizdiń basshylardyń shet elderge barǵan saparlaryna dál osy ustanym hám talap turǵysynan qaraimyn. Prezident Toqaev osy kúnderi AQSh-ta, Niý-Iork qalasynda ótip jatqan Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 80-sessiiasyna qatysyp, memleket basshylary men halyqaralyq uiymdar jetekshilerimen kezdesti. Ekeýara kezdesýlerdiń ishinde, árine, AQSh prezidenti Tramppen sóileskeni, Ýkraina prezidenti Zelenskiimen bolǵan basqosýlary – bir tóbe", - deidi saiasatker.
Sarapshynyń pikirinshe, AQSh-tyń álemdik saiasattaǵy orny bólek, tipti sońǵy kezde kóptegen halyqaralyq másele Tramptyń jeke kózqarasyna táýeldi bop otyr.
"Júielik turǵydan ol, árine, durys emes, alaida jaǵdai solai bolyp otyr. Al Zelenskiimen kezdesýi Qazaqstannyń álemde bop jatqan oqiǵalarǵa ózindik kózqarasy bar degendi sezdirse kerek..." - dedi ol.
Ámirjan Qosan Prezidenttiń BUU jalpy debatyndaǵy málimdemeleri týraly pikir bildirdi.
"Sessiia barysyndaǵy jalpy debatta sóz sóilegen Prezident Toqaev Qazaqstannyń halyqaralyq máselelerge qatysty óz ustanymyn jetkizdi, ol da bir jetistigimiz dep sanaiyq. Alaida, keibir aqordashyl sarapshylar sekildi, "bizge osyndai biik minbeden sóz berdi, ol - bizdiń myqtylyǵymyz" dep bórikti aspanǵa laqtyryp, "alaqailaýdyń" da keregi joq: bul jyl saiyn ótetin is-shara ári onyń barysynda barlyq memleket basshysyna sóz beriledi", - dedi ol.
Sarapshynyń aitýynsha, kez kelgen bilik syrtqy qarym-qatynastardy ornatyp, damytýda geosaiasi múddelerdi qorǵaýmen qatar, óz ekonomikasyna investitsiia tartý máselesine basty nazar aýdarady.
"Qarap otyrsam, Prezident Toqaevtyń kezdesýleri de sol maqsatty kózdegendei. Ol da durys, óitkeni ártúrli klandar men toptardyń múddesin kózdeitin lobbister qaptap júrgen kezde asa mańyzdy investitsiialyq jobalar saiasi qoldaý taýyp, bas bilik tarapynan júzege asqany abzal: memlekettik múdde sony talap etedi. Bul joly da kezdesýler kezinde tek qazbaly bailyqtardy igerý sóz bolyp qalmai, tsifrlandyrý, energetika, spýtniktik bailanys, azyq-túlik óndirisi sekildi zaman talaptaryna sai baǵyttar da atalyp jatty. Ol týraly Amerika biznesiniń álemdik deńgeidegi alpaýyttarymen kezdesýde de aityldy. Alaida eki jaqtyq kezdesýlerdegi niet bildirý men eki jaq moinyna mindet alatyn naqty kelisim-shart pen jobaǵa qol qoiýdyń arasy – jer men kóktei. Sol sebepti endigi jerde Úkimet kezdesýler barysynda aitylǵan usynystardy naqty sheshimder deńgeiine jetkizip jatsa, nur ústine nur bolar edi. Áitpese bári sóz júzinde qalyp júrgenin buryn da kórgenbiz, qazir de ol úrdisten aryla qoiǵan joqpyz", - dedi Ámirjan Qosan.
Sarapshy "kelissózderge qatysty saýaldar da joq emes" deidi.
"Máselen, Tramppen áńgimesinde AQSh-pen munai salasyndaǵy kelisim-sharttardy odan saiyn uzartý týraly sóz bolypty. Alaida eski Qazaqstan tusynda qol qoiylǵan sol sharttardyń mán-mazmunyna, sonyń ishinde túsken paidany bólý mehanizmi jaiynda mamandar arasynda ártúrli áńgime kóp. Sharttar sol qalpynda qala ma álde kezinde Qazaqstannyń enshisin tym az etip, burynǵy prezident qol qoiǵan ýaǵdalastyqtarǵa ýaqyt talabyna sai ózgerister engizile me? Kelesi másele Qazaqstannyń AQSh-tan 300 temirjol lokomotivin satyp alýyna (saýda quny 4 milliard dollar) qatysty. Nelikten biz sol lokomotivterdi ózimizde shyǵarmaimyz? Úkimet kezinde bizde sondai bir emes, eki zaýyt bar dep esep bergen siiaqty edi. Solardyń ónimi ne bolmaq? Shynymen de, elge investitsiia tartqanda basqa bireý óndirgen taýar emes, jumys isteitin kapital, joǵarǵy tehnologiia ákelý jaǵy basym bolýǵa tiis. Ókinishke qarai, ol jaǵy bizde ázirshe aqsap tur", - deidi ol.
Sarapshy bul saýda kelisimin Tramptyń barlyq elge qatysty "Amerika taýaryn satyp alyńdar" degen talaby turǵysynan qarastyratynyn jetkizdi.
"Bálkim, bul kelisimniń artynda basqa da, sonyń ishinde eki jaqtyq bailanysty odan saiyn damytyp, tereńdetý, geosaiasi, Qazaqstannyń qaýipsizdigine bailanysty jaittar jatqan bolar. Kórshi Ózbekstannyń da AQSh-tan 8,2 milliard dollarǵa 22 "Boing" ushaǵyn satyp alýyn da osy turǵydan túsiný kerek dep oilaimyn. Alaida bizge "Boing" jasap shyǵarý ázirshe múmkin emes, al temirjol vagondaryn tasityn teplovoz ne elektrovoz shyǵara alamyz ǵoi.
Buryn da aitqanmyn, qazir de qaitalaiyn: jalpy alǵanda Qazaqstanǵa shetelden keletin iri investitsiialyq jobalar men biýdjet qarjysy jumsalatyn qomaqty satyp alýlar týraly kelisim-sharttar Parlamentte qaralyp, ratifikatsiialanýǵa tiis. Sonda biz bul baǵyttaǵy jumysta klandyq, toptyq múddeler oryn alýyna, sýbektivizm men voliýntarizm ornyǵýyna jol bermeimiz. Ol Parlamentte bilikke syn, balama usynys aita alatyn shynaiy oppozitsiia bolsa, árine", - dep túiindedi sarapshy.
