كەشە تٷندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسى 80-سەسسيياسىنىڭ جالپى دەباتىندا سٶز سٶيلەدٸ. ەلەم كٶز تٸككەن وسىناۋ ماڭىزدى شارادا قاسىم-جومارت توقاەۆ قانداي مەلٸمدەمەلەر جاسادى? ساراپشى بۇل تۋراسىندا نە دەيدٸ? Dalanews.kz تارقاتادى.
ۋكراينا, گازا سەكتورى: توقاەۆ بۇۇ-دا نە تۋرالى ايتتى?
مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن XXI عاسىردا بۇۇ بەدەلٸن كٶتەرۋ ٷشٸن ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ٸرگەسٸن بەكەمدەيتٸن ناقتى قادامدار جاساۋعا تيٸس ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
"ەيتپەسە بۇۇ ٷنەمٸ مەسەلەنٸڭ سالدارىمەن كٷرەسۋدەن كٶز اشپايدى. ال پروبلەمانىڭ تٷپكٸ سەبەپتەرٸ ٷستٸ-ٷستٸنە كٶبەيە بەرەدٸ", - دەپ ەسكەرتتٸ توقاەۆ.
ودان بٶلەك پرەزيدەنت "سوعىسقۇمارلىق مەنتاليتەتٸن تٷپ-تامىرىمەن جوياتىن كٷردەلٸ جۇمىسقا كٸرٸسكەن جٶن" دەگەن ۇسىنىسىن جەتكٸزدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلى دٷنيە جٷزٸندە ەسكەردٸ جاراقتاندىرۋعا كەتكەن شىعىن 2,7 تريلليون دوللارعا جەتكەن. بۇل – رەكورد كٶرسەتكٸش. ال جاھانداعى زورلىق-زومبىلىقتان كەلگەن زالالدىڭ شىعىنى 20 تريلليون دوللارعا جۋىقتاپتى.
سونداي-اق, پرەزيدەنت مەلٸمدەمەسٸندەگٸ ماڭىزدى تاقىرىپتىڭ بٸرٸ - ۋكراينا, گازا جايى.
"قازاقستان بەيبٸت تۇرعىندارعا وراسان زور زالال كەلتٸرٸپ, جاھاندىق سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرگەن جەنە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ەلسٸرەتكەن ۋكراينا اينالاسىنداعى داعدارىسقا الاڭداۋلى.
دەگەنمەن اتالعان قاقتىعىستى توقتاتۋ ٷشٸن ەكٸجاقتى جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ديپلوماتييالىق كٷش-جٸگەردٸ جالعاستىرىپ, قوس مەملەكەت ۇزاق مەرزٸمدٸ مٷددەلەرٸنە ساي كەلەتٸن ساياسي يكەمدٸلٸك كٶرسەتۋٸ كەرەك. تەرريتورييالىق داۋ-دامايدى شەشۋ ەشقاشان وڭاي بولعان ەمەس. ول كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قامى ٷشٸن ەكٸ جاقتىڭ دا بارىنشا ۇستامدىلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتۋىن تالاپ ەتەدٸ. ٶشپەندٸلٸك پسيحولوگيياسى قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ بٸتٸمگە كەلۋٸنە مٷمكٸندٸك قالدىرماي, قاي-قايسىسىن دا قۇردىمعا جٸبەرەدٸ.
گازاداعى گۋمانيتارلىق داعدارىستىڭ اۋقىمى تٸپتٸ قورقىنىشتى. وعان بەي-جاي قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل قاقتىعىستىڭ تاريحي تامىرى تىم كٷردەلٸ. بٸز وسى جاۋلاسۋدىڭ تٷپكٸ سەبەبٸن ەسكەرۋسٸز قالدىرا المايمىز.
قازاقستان ەسكەري ٸس-قيمىلدى دەرەۋ توقتاتۋعا, بەيبٸت تۇرعىنداردى تولىق قورعاۋعا جەنە حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىق اياسىنداعى كٶمەكتٸڭ كەدەرگٸسٸز جەتۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرادى", - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت "عىلىم, مەديتسينا, سپورت, دٸن جەنە مەدەنيەت سيياقتى جاھاندىق يگٸلٸكتەر گەوساياسي بٶلٸنٸستٸڭ قۇرالىنا اينالماۋعا جەنە سانكتسييا سالۋعا سەبەپ بولماۋعا تيٸس" ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ساياسي جاعدايلاردىڭ سالدارىنان بىلتىر ەلەمدەگٸ تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىنىڭ كٶلەمٸ 1,5 تريلليون دوللارعا دەيٸن قىسقارعان. بۇل دا پرەزيدەنت كٶتەرگەن مەسەلەلەر قاتارىندا.
ودان بٶلەك, ەكولوگييا, جاھاندىق جىلىنۋ, ارال, كاسپيي مەسەلەسٸ دە كٶتەرٸلدٸ: "بىلتىر ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ىستىق ماۋسىم بولدى. بۇل رەتتە ورتالىق ازييادا اۋا تەمپەراتۋراسى ەلەمدەگٸ ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن ەكٸ ەسە جوعارى ەكەنٸن ايتقان ابزال. الاتاۋ مۇزدىقتارى تەز ەري باستادى. بۇل ميلليونداعان حالىقتىڭ سۋ جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەدٸ. قازاقستان ارال قاسٸرەتٸنەن ساباق الدى. جوسپارلى ٸس-ەرەكەتٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا, سونىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ىنتىماقتاستىق نەتيجەسٸندە تەڭٸزدٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن ساقتاپ قالدىق. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە ەلٸمٸز بۇل ماڭىزدى باعىتتاعى بەلسەندٸ جۇمىستى جالعاستىرادى. دەگەنمەن كاسپيي تەڭٸزٸ كٷننەن كٷنگە تارتىلىپ بارادى. بۇل بٸر ٶڭٸردٸڭ عانا پروبلەماسى ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدە دابىل قاعاتىن مەسەلەگە اينالدى. سوندىقتان ايماقتاعى سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ جەنە بارشا حالىقارالىق قوعامداستىقتى كاسپييدٸڭ سۋ قورىن ساقتاۋ ٷشٸن جەدەل شارالاردى بٸرلەسە قابىلداۋعا شاقىرامىز", - دەدٸ توقاەۆ.
پرەزيدەنت ەل ٸشٸندەگٸ ساياسي ٶزگەرٸستەر, ەكونوميكالىق احۋال تۋرالى ايتا كەلٸپ, "بٸزدٸڭ تاڭداۋىمىز: ٷستەمدٸك ەمەس – تەپە-تەڭدٸك, جٸكتەلۋ ەمەس – ىنتىماقتاستىق, سوعىس ەمەس – بەيبٸتشٸلٸك", - دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن.
"ساپارلاردىڭ دا سۇراۋى بار" - ساراپشى
پرەزيدەنتتٸڭ اقش ساپارى, بۇۇ-دا ايتقان مەلٸمدەمەلەرٸ تۋراسىندا ساياساتكەر ەمٸرجان قوساننىڭ پٸكٸرٸن بٸلدٸك.
"سٶز جوق, سىرتقى ساياسات كٶپ جاعدايدا تەك حالىقارالىق قاتىناستارعا ەمەس, ەلدٸڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸنە دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىرادى. سول سەبەپتٸ ٶز باسىم بٸزدٸڭ باسشىلاردىڭ شەت ەلدەرگە بارعان ساپارلارىنا دەل وسى ۇستانىم ھەم تالاپ تۇرعىسىنان قارايمىن. پرەزيدەنت توقاەۆ وسى كٷندەرٸ اقش-تا, نيۋ-يورك قالاسىندا ٶتٸپ جاتقان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 80-سەسسيياسىنا قاتىسىپ, مەملەكەت باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار جەتەكشٸلەرٸمەن كەزدەستٸ. ەكەۋارا كەزدەسۋلەردٸڭ ٸشٸندە, ەرينە, اقش پرەزيدەنتٸ ترامپپەن سٶيلەسكەنٸ, ۋكراينا پرەزيدەنتٸ زەلەنسكييمەن بولعان باسقوسۋلارى – بٸر تٶبە", - دەيدٸ ساياساتكەر.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, اقش-تىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى ورنى بٶلەك, تٸپتٸ سوڭعى كەزدە كٶپتەگەن حالىقارالىق مەسەلە ترامپتىڭ جەكە كٶزقاراسىنا تەۋەلدٸ بوپ وتىر.
"جٷيەلٸك تۇرعىدان ول, ەرينە, دۇرىس ەمەس, الايدا جاعداي سولاي بولىپ وتىر. ال زەلەنسكييمەن كەزدەسۋٸ قازاقستاننىڭ ەلەمدە بوپ جاتقان وقيعالارعا ٶزٸندٸك كٶزقاراسى بار دەگەندٸ سەزدٸرسە كەرەك..." - دەدٸ ول.
ەمٸرجان قوسان پرەزيدەنتتٸڭ بۇۇ جالپى دەباتىنداعى مەلٸمدەمەلەرٸ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
"سەسسييا بارىسىنداعى جالپى دەباتتا سٶز سٶيلەگەن پرەزيدەنت توقاەۆ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مەسەلەلەرگە قاتىستى ٶز ۇستانىمىن جەتكٸزدٸ, ول دا بٸر جەتٸستٸگٸمٸز دەپ سانايىق. الايدا, كەيبٸر اقورداشىل ساراپشىلار سەكٸلدٸ, "بٸزگە وسىنداي بيٸك مٸنبەدەن سٶز بەردٸ, ول - بٸزدٸڭ مىقتىلىعىمىز" دەپ بٶرٸكتٸ اسپانعا لاقتىرىپ, "الاقايلاۋدىڭ" دا كەرەگٸ جوق: بۇل جىل سايىن ٶتەتٸن ٸس-شارا ەرٸ ونىڭ بارىسىندا بارلىق مەملەكەت باسشىسىنا سٶز بەرٸلەدٸ", - دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن بيلٸك سىرتقى قارىم-قاتىناستاردى ورناتىپ, دامىتۋدا گەوساياسي مٷددەلەردٸ قورعاۋمەن قاتار, ٶز ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسييا تارتۋ مەسەلەسٸنە باستى نازار اۋدارادى.
"قاراپ وتىرسام, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ كەزدەسۋلەرٸ دە سول ماقساتتى كٶزدەگەندەي. ول دا دۇرىس, ٶيتكەنٸ ەرتٷرلٸ كلاندار مەن توپتاردىڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن لوببيستەر قاپتاپ جٷرگەن كەزدە اسا ماڭىزدى ينۆەستيتسييالىق جوبالار ساياسي قولداۋ تاۋىپ, باس بيلٸك تاراپىنان جٷزەگە اسقانى ابزال: مەملەكەتتٸك مٷددە سونى تالاپ ەتەدٸ. بۇل جولى دا كەزدەسۋلەر كەزٸندە تەك قازبالى بايلىقتاردى يگەرۋ سٶز بولىپ قالماي, تسيفرلاندىرۋ, ەنەرگەتيكا, سپۋتنيكتٸك بايلانىس, ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸ سەكٸلدٸ زامان تالاپتارىنا ساي باعىتتار دا اتالىپ جاتتى. ول تۋرالى امەريكا بيزنەسٸنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ الپاۋىتتارىمەن كەزدەسۋدە دە ايتىلدى. الايدا ەكٸ جاقتىق كەزدەسۋلەردەگٸ نيەت بٸلدٸرۋ مەن ەكٸ جاق موينىنا مٸندەت الاتىن ناقتى كەلٸسٸم-شارت پەن جوباعا قول قويۋدىڭ اراسى – جەر مەن كٶكتەي. سول سەبەپتٸ ەندٸگٸ جەردە ٷكٸمەت كەزدەسۋلەر بارىسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردى ناقتى شەشٸمدەر دەڭگەيٸنە جەتكٸزٸپ جاتسا, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. ەيتپەسە بەرٸ سٶز جٷزٸندە قالىپ جٷرگەنٸن بۇرىن دا كٶرگەنبٸز, قازٸر دە ول ٷردٸستەن ارىلا قويعان جوقپىز", - دەدٸ ەمٸرجان قوسان.
ساراپشى "كەلٸسسٶزدەرگە قاتىستى ساۋالدار دا جوق ەمەس" دەيدٸ.
"مەسەلەن, ترامپپەن ەڭگٸمەسٸندە اقش-پەن مۇناي سالاسىنداعى كەلٸسٸم-شارتتاردى ودان سايىن ۇزارتۋ تۋرالى سٶز بولىپتى. الايدا ەسكٸ قازاقستان تۇسىندا قول قويىلعان سول شارتتاردىڭ مەن-مازمۇنىنا, سونىڭ ٸشٸندە تٷسكەن پايدانى بٶلۋ مەحانيزمٸ جايىندا ماماندار اراسىندا ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە كٶپ. شارتتار سول قالپىندا قالا ما ەلدە كەزٸندە قازاقستاننىڭ ەنشٸسٸن تىم از ەتٸپ, بۇرىنعى پرەزيدەنت قول قويعان ۋاعدالاستىقتارعا ۋاقىت تالابىنا ساي ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلە مە? كەلەسٸ مەسەلە قازاقستاننىڭ اقش-تان 300 تەمٸرجول لوكوموتيۆٸن ساتىپ الۋىنا (ساۋدا قۇنى 4 ميلليارد دوللار) قاتىستى. نەلٸكتەن بٸز سول لوكوموتيۆتەردٸ ٶزٸمٸزدە شىعارمايمىز? ٷكٸمەت كەزٸندە بٸزدە سونداي بٸر ەمەس, ەكٸ زاۋىت بار دەپ ەسەپ بەرگەن سيياقتى ەدٸ. سولاردىڭ ٶنٸمٸ نە بولماق? شىنىمەن دە, ەلگە ينۆەستيتسييا تارتقاندا باسقا بٸرەۋ ٶندٸرگەن تاۋار ەمەس, جۇمىس ٸستەيتٸن كاپيتال, جوعارعى تەحنولوگييا ەكەلۋ جاعى باسىم بولۋعا تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, ول جاعى بٸزدە ەزٸرشە اقساپ تۇر", - دەيدٸ ول.
ساراپشى بۇل ساۋدا كەلٸسٸمٸن ترامپتىڭ بارلىق ەلگە قاتىستى "امەريكا تاۋارىن ساتىپ الىڭدار" دەگەن تالابى تۇرعىسىنان قاراستىراتىنىن جەتكٸزدٸ.
"بەلكٸم, بۇل كەلٸسٸمنٸڭ ارتىندا باسقا دا, سونىڭ ٸشٸندە ەكٸ جاقتىق بايلانىستى ودان سايىن دامىتىپ, تەرەڭدەتۋ, گەوساياسي, قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە بايلانىستى جايتتار جاتقان بولار. كٶرشٸ ٶزبەكستاننىڭ دا اقش-تان 8,2 ميلليارد دوللارعا 22 "بوينگ" ۇشاعىن ساتىپ الۋىن دا وسى تۇرعىدان تٷسٸنۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. الايدا بٸزگە "بوينگ" جاساپ شىعارۋ ەزٸرشە مٷمكٸن ەمەس, ال تەمٸرجول ۆاگوندارىن تاسيتىن تەپلوۆوز نە ەلەكتروۆوز شىعارا الامىز عوي.
بۇرىن دا ايتقانمىن, قازٸر دە قايتالايىن: جالپى العاندا قازاقستانعا شەتەلدەن كەلەتٸن ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالار مەن بيۋدجەت قارجىسى جۇمسالاتىن قوماقتى ساتىپ الۋلار تۋرالى كەلٸسٸم-شارتتار پارلامەنتتە قارالىپ, راتيفيكاتسييالانۋعا تيٸس. سوندا بٸز بۇل باعىتتاعى جۇمىستا كلاندىق, توپتىق مٷددەلەر ورىن الۋىنا, سۋبەكتيۆيزم مەن ۆوليۋنتاريزم ورنىعۋىنا جول بەرمەيمٸز. ول پارلامەنتتە بيلٸككە سىن, بالاما ۇسىنىس ايتا الاتىن شىنايى وپپوزيتسييا بولسا, ەرينە", - دەپ تٷيٸندەدٸ ساراپشى.
