Mys zamanaýi ekonomikanyń basty materialdarynyń birine ainalyp keledi. Elektr energetikasy, kólik, bailanys salasy, turmystyq tehnika, kompiýterler, elektromobilder men jańartylatyn energetika — bul baǵyttardyń barlyǵynyń damýy metalǵa degen suranysty arttyrady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Aitarlyqtai shikizat bazasy bar Qazaqstan úshin bul jańa múmkindikterge jol ashady. Búgingi tańda másele eldiń qansha mys óndire alatynynda ǵana emes. Óndiristik tizbek pen odan quralatyn qosylǵan qunnyń qanshalyqty bóligi el ishinde qalatyny da kem túspeidi.
Sondyqtan da sarapshylar qoǵamdastyǵynda negizinen shikizattyq modelden mysty tereń óńdeýge kóshý máselesi belsendi túrde talqylanyp jatyr.
Óndirýden — ónerkásiptik tizbekke
QR ǴJBM ǴK Ekonomika institýtynyń direktory, ekonomika ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Sadyqov atap ótkendei, el óndiristik tizbekte sońǵy ónimge qarai neǵurlym ilgerilegen saiyn, onyń básekege qabilettiligi soǵurlym arta túsedi.
Mineraldyq shikizatty tereń óńdeý tek óndiristik qýattardy ǵana talap etpeidi. Oǵan qoljetimdi ári turaqty elektr energiiasy, damyǵan kólik pen logistika, sabaqtas óndirister jáne bilikti kadrlar qajet.
Nátijesinde iri metallýrgiia tóńireginde tutas ónerkásiptik ekojúie qalyptasady. Jabdyqtarǵa, jóndeýge, kóliktik jáne injenerlik qyzmetterge, energetikaǵa, servis pen mamandardy daiarlaýǵa qosymsha suranys paida bolady.
Erkin Sadyqovtyń pikirinshe, shikizat óndirýden bastap joǵary qaita óńdeý kezeńderine deiingi barlyq satylardy damytý ekonomikany ártaraptandyrylǵan ári ornyqty etedi. Sarapshy halyqaralyq tájiribeden klasterlik negizde ónerkásipti damytýdyń mysaly retinde Chilidi, Qytaidyń Tsziansi provintsiiasyn jáne Germaniiadaǵy Aurubis metallýrgiialyq keshenin keltiredi.
Qazaqstan úshin qolda bar shikizat bazasyn, energetikany, geografiialyq ornalasýdy jáne jinaqtalǵan ónerkásiptik quzyretterdi eskere otyryp, ózindik modeldi qalyptastyrý mańyzdy.
Memleket negizgi baǵytty aiqyndap berdi
Mineraldyq shikizatty óńdeýdi tereńdetý Qazaqstannyń ónerkásiptik saiasatynyń basty mindetteriniń birine ainalyp otyr.
Erkin Sadyqov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń eldiń ónerkásiptik qańqasyn qalyptastyrý jáne ekonomikalyq ózin-ózi qamtamasyz etýdi qamtamasyz etý qajettiligi týraly ustanymyna nazar aýdarady. Kóshbasshy bastapqy óńdelgen ónimdi eksporttaýdan jáne joǵary óńdelgen taýarlardy importtaýdan birtindep bas tartý mindetin qoiǵan bolatyn.
Mys ónerkásibi úshin bul másele erekshe ózekti.
Qazaqstanda resýrs ta, óndirýshi kásiporyndar da, metallýrgiialyq quzyretter de bar. Degenmen, qoldanystaǵy mys metallýrgiiasy negizinen sovet kezeńinde qurylǵan qýattarǵa súienedi. Balqash mys balqytý zaýyty 1938 jyly, al Jezqazǵan zaýyty 1970-jyldardyń basynda iske qosylǵan. Táýelsizdik jyldarynda mys óndirý men baiytý kólemi aitarlyqtai ósti, al jańa iri mys balqytý zaýyttary salynǵan joq. Nátijesinde shikizat bazasy kelesi óńdeý kezeńine qaraǵanda jyldam damydy.
Sol sebepti kelesi mindet — ishki óńdeýdi keńeitý jáne óndiristik tizbekti birtindep uzartý. Bul rette tek mys balqytý qýatyn arttyrý jetkiliksiz.
Zamanaýi mys balqytý zaýyty qandai bolýy kerek
Máseleniń tehnologiialyq jaǵyna sarapshy Meiram Atamanov, PhD nazar aýdarady. Onyń pikirinshe, jańa mys balqytý qýattary kontsentrat eksportynan Qazaqstan ishinde tolyqqandy ónerkásiptik tizbekti qalyptastyrýǵa jasalǵan mańyzdy qadam bolýy múmkin.
Bul oraida zamanaýi metallýrgiialyq zaýyt tek shyǵarylatyn ónim kólemimen ǵana aiqyndalmaidy.
Birinshi printsipolyq shart — ekologiialyq qaýipsizdik. Jańa jáne modernizatsiialanatyn kásiporyndar tiimdi gaz tazartý jáne quramynda kúkirt bar qosylystardy ustaý júielerin, shyǵaryndylardy avtomattandyrylǵan baqylaýdy jáne qaldyqtarmen jumys isteýdiń zamanaýi tásilderin qoldanýy tiis.
Ekinshi shart — shikizatty keshendi paidalaný.
Mys kontsentraty kúrdeli shikizat bolyp tabylady, sondyqtan zamanaýi metallýrgiia negizgi metaldy bólip alýmen qatar, shikizat quramyndaǵy baǵaly qosalqy komponentterdi de tiimdi paidalanýǵa umtylýy kerek.
Meiram Atamanov óndiristik qaldyqtardy sózsiz shyǵyn retinde emes, áleýetti ekinshi rettik shikizat retinde qarastyrý qajettigin de atap ótedi.
Úshinshi baǵyt — keiingi óńdeý kezeńderin damytý.
Katodty mys sońǵy núkte bolmaýy tiis
Katodty mys shyǵarý ózinen-ózi tolyqqandy ónerkásiptik tizbekti aiaqtamaidy.
Kelesi deńgei — kabel ónimderin, qorytpalardy, energetika, elektronika, mashina jasaý jáne basqa da salalarǵa arnalǵan komponentterdi óndirý.
Metall dál osy kezeńderde keńirek ekonomikalyq effekt qalyptastyra bastaidy.
Sondyqtan eki model bir-birinen túbegeili erekshelenedi. Birinshisinde el ken óndiredi, kontsentrat nemese metall shyǵarady jáne ony odan ári óńdeý úshin eksporttaidy. Ekinshisinde menshikti shikizat bazasy ulttyq óndiristiń tutas keshenin damytýdyń irgetasyna ainalady.
Qazaqstan úshin basty mindet — ekinshi modelge júieli túrde kóshý.
Bir zaýyt emes, ónerkásiptik ekojúie qajet
Osylaisha, mys salasynyń bolashaǵy týraly pikirtalasty tek jańa balqytý qýattaryn salýmen shekteýge bolmaidy.
Tolyqqandy óndiristik tizbek qajet:
shikizat → óńdeý → metall → materialdar → komponentter → daiyn ónerkásiptik ónim.
Ony qalyptastyrý úshin bir mezgilde energetikalyq qýattar, kólik infraqurylymy, tehnologiialyq jáne servistik kompaniialar, otandyq mashina jasaý, ǵylymi quzyretter men kadrlardy daiarlaý júiesi qajet bolady.
Sonda metallýrgiiaǵa salynǵan investitsiialar kásiporyn sheginen áldeqaida keń aýqymda jumys istei bastaidy. Olar injenerler men jumysshylarǵa, jabdyqtar men qyzmetterge suranys týdyrady, ornalasqan óńirlerdiń damýyna yqpal etedi jáne ekonomikanyń basqa sektorlarynda paidalanylatyn quzyretterdi qalyptastyrady.
Bul máselede eki sarapshynyń pikiri tolyqtai toǵysady. Erkin Sadyqov tereń óńdeýdi ártaraptandyrylǵan ári ornyqty ekonomikany qalyptastyrý quraly retinde qarastyrsa, Meiram Atamanov mundai ótýdiń tehnologiialyq sharttaryna — óndiristiń ekologiialylyǵyna, shikizatty keshendi paidalanýǵa jáne keiingi óńdeý kezeńderin damytýǵa nazar aýdarady.
Qazaqstannyń negizgi bastapqy basymdyǵy — ózindik mineraldy-shikizat bazasynyń bolýy.
Endigi mindet — shikizattyq artyqshylyqty ónerkásiptik jáne tehnologiialyq artyqshylyqqa ainaldyrý: zamanaýi óńdeýshi kásiporyndar salý, keiingi óńdeý kezeńderi men otandyq injenerlik mektepti damytý.
Sonda mys óndirisiniń ósýi el úshin tek óndirilgen metall mólsheriniń artýyn emes, jańa óndiristerdiń, tehnologiialardyń, jumys oryndarynyń jáne ornyqty ónerkásiptik ekonomikanyń paida bolýyn bildiredi.
