مىس زاماناۋي ەكونوميكانىڭ باستى ماتەريالدارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, كٶلٸك, بايلانىس سالاسى, تۇرمىستىق تەحنيكا, كومپيۋتەرلەر, ەلەكتروموبيلدەر مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا — بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دامۋى مەتالعا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ايتارلىقتاي شيكٸزات بازاسى بار قازاقستان ٷشٸن بۇل جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا مەسەلە ەلدٸڭ قانشا مىس ٶندٸرە الاتىنىندا عانا ەمەس. ٶندٸرٸستٸك تٸزبەك پەن ودان قۇرالاتىن قوسىلعان قۇننىڭ قانشالىقتى بٶلٸگٸ ەل ٸشٸندە قالاتىنى دا كەم تٷسپەيدٸ.
سوندىقتان دا ساراپشىلار قوعامداستىعىندا نەگٸزٸنەن شيكٸزاتتىق مودەلدەن مىستى تەرەڭ ٶڭدەۋگە كٶشۋ مەسەلەسٸ بەلسەندٸ تٷردە تالقىلانىپ جاتىر.
ٶندٸرۋدەن — ٶنەركەسٸپتٸك تٸزبەككە
قر عجبم عك ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركٸن سادىقوۆ اتاپ ٶتكەندەي, ەل ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتە سوڭعى ٶنٸمگە قاراي نەعۇرلىم ٸلگەرٸلەگەن سايىن, ونىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ سوعۇرلىم ارتا تٷسەدٸ.
مينەرالدىق شيكٸزاتتى تەرەڭ ٶڭدەۋ تەك ٶندٸرٸستٸك قۋاتتاردى عانا تالاپ ەتپەيدٸ. وعان قولجەتٸمدٸ ەرٸ تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگيياسى, دامىعان كٶلٸك پەن لوگيستيكا, ساباقتاس ٶندٸرٸستەر جەنە بٸلٸكتٸ كادرلار قاجەت.
نەتيجەسٸندە ٸرٸ مەتاللۋرگييا تٶڭٸرەگٸندە تۇتاس ٶنەركەسٸپتٸك ەكوجٷيە قالىپتاسادى. جابدىقتارعا, جٶندەۋگە, كٶلٸكتٸك جەنە ينجەنەرلٸك قىزمەتتەرگە, ەنەرگەتيكاعا, سەرۆيس پەن مامانداردى دايارلاۋعا قوسىمشا سۇرانىس پايدا بولادى.
ەركٸن سادىقوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, شيكٸزات ٶندٸرۋدەن باستاپ جوعارى قايتا ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸنە دەيٸنگٸ بارلىق ساتىلاردى دامىتۋ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرىلعان ەرٸ ورنىقتى ەتەدٸ. ساراپشى حالىقارالىق تەجٸريبەدەن كلاستەرلٸك نەگٸزدە ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋدىڭ مىسالى رەتٸندە چيليدٸ, قىتايدىڭ تسزيانسي پروۆينتسيياسىن جەنە گەرمانيياداعى Aurubis مەتاللۋرگييالىق كەشەنٸن كەلتٸرەدٸ.
قازاقستان ٷشٸن قولدا بار شيكٸزات بازاسىن, ەنەرگەتيكانى, گەوگرافييالىق ورنالاسۋدى جەنە جيناقتالعان ٶنەركەسٸپتٸك قۇزىرەتتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, ٶزٸندٸك مودەلدٸ قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
مەملەكەت نەگٸزگٸ باعىتتى ايقىنداپ بەردٸ
مينەرالدىق شيكٸزاتتى ٶڭدەۋدٸ تەرەڭدەتۋ قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸپتٸك ساياساتىنىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر.
ەركٸن سادىقوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلدٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك قاڭقاسىن قالىپتاستىرۋ جەنە ەكونوميكالىق ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ۇستانىمىنا نازار اۋدارادى. كٶشباسشى باستاپقى ٶڭدەلگەن ٶنٸمدٸ ەكسپورتتاۋدان جەنە جوعارى ٶڭدەلگەن تاۋارلاردى يمپورتتاۋدان بٸرتٸندەپ باس تارتۋ مٸندەتٸن قويعان بولاتىن.
مىس ٶنەركەسٸبٸ ٷشٸن بۇل مەسەلە ەرەكشە ٶزەكتٸ.
قازاقستاندا رەسۋرس تا, ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىندار دا, مەتاللۋرگييالىق قۇزىرەتتەر دە بار. دەگەنمەن, قولدانىستاعى مىس مەتاللۋرگيياسى نەگٸزٸنەن سوۆەت كەزەڭٸندە قۇرىلعان قۋاتتارعا سٷيەنەدٸ. بالقاش مىس بالقىتۋ زاۋىتى 1938 جىلى, ال جەزقازعان زاۋىتى 1970-جىلداردىڭ باسىندا ٸسكە قوسىلعان. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا مىس ٶندٸرۋ مەن بايىتۋ كٶلەمٸ ايتارلىقتاي ٶستٸ, ال جاڭا ٸرٸ مىس بالقىتۋ زاۋىتتارى سالىنعان جوق. نەتيجەسٸندە شيكٸزات بازاسى كەلەسٸ ٶڭدەۋ كەزەڭٸنە قاراعاندا جىلدام دامىدى.
سول سەبەپتٸ كەلەسٸ مٸندەت — ٸشكٸ ٶڭدەۋدٸ كەڭەيتۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتٸ بٸرتٸندەپ ۇزارتۋ. بۇل رەتتە تەك مىس بالقىتۋ قۋاتىن ارتتىرۋ جەتكٸلٸكسٸز.
زاماناۋي مىس بالقىتۋ زاۋىتى قانداي بولۋى كەرەك
مەسەلەنٸڭ تەحنولوگييالىق جاعىنا ساراپشى مەيرام اتامانوۆ, PhD نازار اۋدارادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا مىس بالقىتۋ قۋاتتارى كونتسەنترات ەكسپورتىنان قازاقستان ٸشٸندە تولىققاندى ٶنەركەسٸپتٸك تٸزبەكتٸ قالىپتاستىرۋعا جاسالعان ماڭىزدى قادام بولۋى مٷمكٸن.
بۇل ورايدا زاماناۋي مەتاللۋرگييالىق زاۋىت تەك شىعارىلاتىن ٶنٸم كٶلەمٸمەن عانا ايقىندالمايدى.
بٸرٸنشٸ پرينتسيپولىق شارت — ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك. جاڭا جەنە مودەرنيزاتسييالاناتىن كەسٸپورىندار تيٸمدٸ گاز تازارتۋ جەنە قۇرامىندا كٷكٸرت بار قوسىلىستاردى ۇستاۋ جٷيەلەرٸن, شىعارىندىلاردى اۆتوماتتاندىرىلعان باقىلاۋدى جەنە قالدىقتارمەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ زاماناۋي تەسٸلدەرٸن قولدانۋى تيٸس.
ەكٸنشٸ شارت — شيكٸزاتتى كەشەندٸ پايدالانۋ.
مىس كونتسەنتراتى كٷردەلٸ شيكٸزات بولىپ تابىلادى, سوندىقتان زاماناۋي مەتاللۋرگييا نەگٸزگٸ مەتالدى بٶلٸپ الۋمەن قاتار, شيكٸزات قۇرامىنداعى باعالى قوسالقى كومپونەنتتەردٸ دە تيٸمدٸ پايدالانۋعا ۇمتىلۋى كەرەك.
مەيرام اتامانوۆ ٶندٸرٸستٸك قالدىقتاردى سٶزسٸز شىعىن رەتٸندە ەمەس, ەلەۋەتتٸ ەكٸنشٸ رەتتٸك شيكٸزات رەتٸندە قاراستىرۋ قاجەتتٸگٸن دە اتاپ ٶتەدٸ.
ٷشٸنشٸ باعىت — كەيٸنگٸ ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸن دامىتۋ.
كاتودتى مىس سوڭعى نٷكتە بولماۋى تيٸس
كاتودتى مىس شىعارۋ ٶزٸنەن-ٶزٸ تولىققاندى ٶنەركەسٸپتٸك تٸزبەكتٸ اياقتامايدى.
كەلەسٸ دەڭگەي — كابەل ٶنٸمدەرٸن, قورىتپالاردى, ەنەرگەتيكا, ەلەكترونيكا, ماشينا جاساۋ جەنە باسقا دا سالالارعا ارنالعان كومپونەنتتەردٸ ٶندٸرۋ.
مەتالل دەل وسى كەزەڭدەردە كەڭٸرەك ەكونوميكالىق ەففەكت قالىپتاستىرا باستايدى.
سوندىقتان ەكٸ مودەل بٸر-بٸرٸنەن تٷبەگەيلٸ ەرەكشەلەنەدٸ. بٸرٸنشٸسٸندە ەل كەن ٶندٸرەدٸ, كونتسەنترات نەمەسە مەتالل شىعارادى جەنە ونى ودان ەرٸ ٶڭدەۋ ٷشٸن ەكسپورتتايدى. ەكٸنشٸسٸندە مەنشٸكتٸ شيكٸزات بازاسى ۇلتتىق ٶندٸرٸستٸڭ تۇتاس كەشەنٸن دامىتۋدىڭ ٸرگەتاسىنا اينالادى.
قازاقستان ٷشٸن باستى مٸندەت — ەكٸنشٸ مودەلگە جٷيەلٸ تٷردە كٶشۋ.
بٸر زاۋىت ەمەس, ٶنەركەسٸپتٸك ەكوجٷيە قاجەت
وسىلايشا, مىس سالاسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى پٸكٸرتالاستى تەك جاڭا بالقىتۋ قۋاتتارىن سالۋمەن شەكتەۋگە بولمايدى.
تولىققاندى ٶندٸرٸستٸك تٸزبەك قاجەت:
شيكٸزات → ٶڭدەۋ → مەتالل → ماتەريالدار → كومپونەنتتەر → دايىن ٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸم.
ونى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٸر مەزگٸلدە ەنەرگەتيكالىق قۋاتتار, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى, تەحنولوگييالىق جەنە سەرۆيستٸك كومپانييالار, وتاندىق ماشينا جاساۋ, عىلىمي قۇزىرەتتەر مەن كادرلاردى دايارلاۋ جٷيەسٸ قاجەت بولادى.
سوندا مەتاللۋرگيياعا سالىنعان ينۆەستيتسييالار كەسٸپورىن شەگٸنەن ەلدەقايدا كەڭ اۋقىمدا جۇمىس ٸستەي باستايدى. ولار ينجەنەرلەر مەن جۇمىسشىلارعا, جابدىقتار مەن قىزمەتتەرگە سۇرانىس تۋدىرادى, ورنالاسقان ٶڭٸرلەردٸڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ جەنە ەكونوميكانىڭ باسقا سەكتورلارىندا پايدالانىلاتىن قۇزىرەتتەردٸ قالىپتاستىرادى.
بۇل مەسەلەدە ەكٸ ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸ تولىقتاي توعىسادى. ەركٸن سادىقوۆ تەرەڭ ٶڭدەۋدٸ ەرتاراپتاندىرىلعان ەرٸ ورنىقتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ قۇرالى رەتٸندە قاراستىرسا, مەيرام اتامانوۆ مۇنداي ٶتۋدٸڭ تەحنولوگييالىق شارتتارىنا — ٶندٸرٸستٸڭ ەكولوگييالىلىعىنا, شيكٸزاتتى كەشەندٸ پايدالانۋعا جەنە كەيٸنگٸ ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸن دامىتۋعا نازار اۋدارادى.
قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ باستاپقى باسىمدىعى — ٶزٸندٸك مينەرالدى-شيكٸزات بازاسىنىڭ بولۋى.
ەندٸگٸ مٸندەت — شيكٸزاتتىق ارتىقشىلىقتى ٶنەركەسٸپتٸك جەنە تەحنولوگييالىق ارتىقشىلىققا اينالدىرۋ: زاماناۋي ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىندار سالۋ, كەيٸنگٸ ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸ مەن وتاندىق ينجەنەرلٸك مەكتەپتٸ دامىتۋ.
سوندا مىس ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٶسۋٸ ەل ٷشٸن تەك ٶندٸرٸلگەن مەتالل مٶلشەرٸنٸڭ ارتۋىن ەمەس, جاڭا ٶندٸرٸستەردٸڭ, تەحنولوگييالاردىڭ, جۇمىس ورىندارىنىڭ جەنە ورنىقتى ٶنەركەسٸپتٸك ەكونوميكانىڭ پايدا بولۋىن بٸلدٸرەدٸ.
