Qazaqstandaǵy salyq reformasy biýdjet kirisin ulǵaita bastaǵanymen, memlekettiń Ulttyq qor transfertteri men qaryzǵa táýeldiligin ázirge aitarlyqtai tómendete alǵan joq. Mundai qorytyndyny Ulttyq banktiń tamyz aiyndaǵy aqsha-kredit saiasaty jónindegi baiandamasyndaǵy derekterden kórýge bolady, dep habarlaidy DALA INSIDE.
2026 jyldyń birinshi jartysynda salyq túsimderi naqty mánde 5,7%-ǵa ósken. Ósimge negizinen qosylǵan qun salyǵy men paidaly qazbalardy óndirý salyǵy yqpal etken. Biraq ekonomikanyń kólemimen salystyrǵanda ózgeris asa úlken emes. Sebebi salyq túsimderiniń JIÓ-degi úlesi bir jyl ishinde nebári 17,5%-dan 17,7%-ǵa kóterilgen. Iaǵni memleket kóbirek salyq jinai bastaǵanymen, biýdjettiń óziniń turaqty kiris bazasy sapalyq turǵydan kúrt keńeidi deýge áli erte.
Jeti aidyń qorytyndysy da osy kartinany kórsetedi. Respýblikalyq biýdjet kirisi 12,36 trln teńgeni qurasa, onyń 9,34 trln teńgesi salyqtan túsken. QQS biýdjetke 4,26 trln teńge ákelgenimen, jospar nebári 90,3%-ǵa oryndalǵan. Korporativtik tabys salyǵynan 2,73 trln teńge jinalyp, jospardyń 96,8%-y oryndaldy.
Sonymen birge biýdjetti ustap turǵan negizgi tirekterdiń biri áli de Ulttyq qor bolyp otyr. Qańtar-shilde aralyǵynda biýdjetke 2,80 trln teńge transfert túsken. Onyń 2,32 trln teńgesi Ulttyq qordan berilgen kepildendirilgen transfert. 2026 jylǵa mundai transferttiń jalpy kólemi 2,77 trln teńge bolyp bekitilgen. Demek jeti aidyń ózinde jyldyq limittiń basym bóligi paidalanylyp qoiǵan. Zań boiynsha biyl Ulttyq qordan nysanaly transfert qarastyrylmaǵan.
Ulttyq bank biýdjettegi konsolidatsiia ázirge kiristi kúrt ósirý arqyly emes, shyǵystardy shekteý arqyly júrip jatqanyn atap ótedi. Birinshi jartyjyldyqta memlekettik shyǵystar nominaldy túrde 11,7%-ǵa ulǵaiǵanymen, olardyń JIÓ-degi úlesi 24,7%-dan 23,5%-ǵa tómendedi. Munaily emes defitsit 7,1%-ǵa deiin qysqardy. Biraq jalpy biýdjet tapshylyǵy, kerisinshe, JIÓ-niń 3,2%-yna deiin ósken.
Oǵan qosa, biýdjetke qaryzdyń ózi barǵan saiyn qymbatqa túsip keledi. Jeti aida memlekettik boryshty óteýge 2,43 trln teńge jumsalǵan. Al búkil jylǵa josparlanǵan soma 3,47 trln teńge bolyp otyrb Iaǵni qaryz boiynsha paiyzdar men tólemderdiń ósýi bilim, densaýlyq saqtaý, infraqurylym sekildi basqa baǵyttarǵa jumsalatyn biýdjet resýrsyn birtindep taryltady.
Budan bólek, kiris pen shyǵys arasyndaǵy alshaqtyq ta keńeiip otyr. Qańtar-shildede respýblikalyq biýdjet shyǵystary 14,75 trln teńgege jetse, kirister 12,36 trln teńge boldy. Biýdjet tapshylyǵy birinshi jartyjyldyqtaǵy 2,13 trln teńgeden jeti ai qorytyndysynda 2,8 trln teńgege deiin ósti. Ony qarjylandyrý úshin jyl basynan beri 4,68 trln teńge kóleminde qaryz tartylǵan.
Osylaisha salyq reformasynyń alǵashqy nátijesi paradoksaldy bolyp shyqty. Iá, salyq kóbirek jinalyp jatyr. Biraq ol biýdjettiń qurylymdyq problemasyn joiǵan joq. Sondyqtan oǵan bolashaqta reforma dep ataý emes, korrektsiia degen ataý berilýi múmkin. Sebebi reforma - fýndamentaldy nárselerdi ózgertetin uǵym. Qazir fýndamentaldy eshteńe ózgermedi.
