Saǵadiev: "Qazaq tiline qarsy emespin..."
Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń qabyldanǵanyna endi ǵana on kún toldy. Qazir osy baǵdarlamany oryndaýdyń árbir qadamy oilastyrylýda. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumystar týraly halyq aldynda resmi túrde jariialanǵan joq.
Degenmen, maǵan osy baǵdarlama týraly keibir suraqtar túsip jatyr. Suraqtyń kópshiligi qazaq tili, onyń keleshegi týraly.
Qysqasha aitsam, baǵdarlamada qazaq tiliniń qoldanysyn shekteýge, nemese, keibireýler aitqandai, ony joiý týraly qandai da bir maqsat ta joq. Men is basyna qazaq tilin – ózimniń ana tilimdi shetteteiin degen oimen kelgenim joq.
Atalǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – Prezident usynǵan “Máńgilik el” ideiasyn oryndaýǵa bastaityn, oǵan negiz qalaityn platforma jasaý. Óitkeni, “Máńgilik el” bilimi zaman talabyna sai, álemdegi ǵylym men tehnikanyń, jalpy álem órkenietiniń jańalyǵyn erkin bilip, erkin igere, qoldana alatyn Qazaqstannyń máńgilik qoǵamyn qurýǵa arnalǵan. Sonymen qatar, qoǵamda sapaly bilim alýdyń múmkindigi barshaǵa birdei bolýy kórsetilgen. Al qazir bizdegi bilim júiesinde mundai tepe-teńdik joq.
Qazirgi tańda elimizdegi mektepter úsh tipke bólingen. Oqytý tilderi: qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha.
Qazaq mektepterinde oqyǵan jastardyń ári qarai sapaly bilim alýynyń shekteýli ekenin kórip otyrmyz. Mysaly, bizdiń eń joǵary aǵylshyn tilinde dáris beretin Nazarbaev Ýniversitetine, QMEBI, QBTÝ, IT ýniversitetterine aýyl jastarynyń túsýine biraz qiynshylyqtardyń bar ekenin ózim kórdim. Ol – bir.
Ekinshiden, bizde orys tilinde oqytatyn mektepter de bar. Olarda da kóptegen qazaq jastary oqidy. Shynyn aitsaq, osy jastardyń kóbi, tipten qazaq jastarynyń kóbi qazaq tilin durys bilmeidi, durys túsinbeidi. Osyndai sebepterge bailanysty bizdegi bilim alý júiesinde tepe-teńdik joq, jastardyń bári bir deńgeide sapaly bilim alýyna jaǵdai jasalmaǵan. Bizdiń maqsatymyz – osyndai qaishylyqtardy joiyp, jastarǵa, ásirese aýylda júrgen jastarǵa, bárine birdei sapaly, zaman talabyna sai bilim berý.
Dálirek aitsaq, bolashaqta úsh tilde sapaly dáris beretin bir tipti bilim berý júiesin qurý. Osy úsh tilde de ár bala erkin sóilep, bir-birin túsine bilýi tiis jáne de álem elderindegi ozyq bilimdi igere bilýi qajet. Bul bir jyldyń sharýasy emes, biraq ony ýaqytty joǵaltpai bastaý kerek.
Biylǵy jyly osy reformalardyń alǵashqy qadamy jasalyp otyr. Osyǵan bailanysty eń birinshi aitarym: ázirshe jalpy qazaq tiliniń orta mekteptegi oqý baǵdarlamasy burynǵy qoldanystaǵy kúiinde jalǵastyrylady. Sonymen qatar orys tilinde oqytatyn mektepterde qazaq tiliniń saǵattaryn kóbeitip, onyń sapasyn arttyrý kerek.
Jaratylystaný (himiia, fizika, biologiia, informatika) pánderin úsh tilde, onyń ishinde qazaq tilinde de jańa ádistememen oqytý kózdelip otyr. Sondyqtan biylǵy jyldan bastap 73 myń mektep muǵalimi jańa ádistemege arnaiy daiyndalady.
Osy maqsatta jáne álemdegi ozyq tájiribeni keńinen qoldaný úshin biyl 2.5 myń mektepti keń jolaqty internet jelisine qosamyz. Atalǵan is-sharalar Elbasy bekitken baǵdarlamada naqty kórsetilgen jáne oǵan tiisti qarjy bólinip otyr. Sonymen qatar, 73 myń mektep muǵalimine jańa ádistemeni úiretetin 80 maman Nazarbaev Ziiatkerlik mektepterinde daiyn tur.
2017 jyldan bastap taǵy 2.5 myń mektep keń jolaqty internet jelisine qosylady. Osynyń arqasynda Qazaqstanda aqparattyq tehnologiialar men jańa ádistemeler arqyly jumys isteitin bilim berý júiesi qalyptasady. Iaǵni internet jelisi barlyq mektepterge sapaly bilimdi ákelýge múmkindik týǵyzady. Osydan keiin ǵana keibir jaratylystaný pánderin tek aǵylshyn tilinde oqytý bastalady. Shamamen ol 2018 jyldan bastalady dep otyrmyz. Tek balalar daiyn bolǵanda ǵana UBT-ǵa aǵylshyn tili suraqtaryn qosa bastaimyz.
Osynyń bári ne úshin qajet degen suraq týyndaýy múmkin. «Álemdegi ǵylym jańalyqtaryn qazaq tiline aýdarý kerek», – deidi keibir aǵaiyndar. Durys-aq bolar edi, biraq álemde bizdiń jastarǵa kerek, kúnine myńdap emes milliondap shyǵyp jatqan ǵylym men ómir jańalyǵyn der kezinde qazaq tiline aýdarý tipti múmkin emes. Oǵan qarajat ta, basqa múmkindikter de joq. Onyń qiyndyǵyn úlken halyq frantsýzdar da túsinip otyr. Buryn frantsýz mektepterinde aǵylshyn tili oqytylmaityn edi. Qazir ony oqytý zań túrinde barlyq frantsýz mektepterine engizildi. Bizge de tiimdi jol osy dep esepteimiz. Qazaq jastaryna, ásirese, aýyl balalaryna óz ana tilimen qatar aǵylshyn tilin úiretsek, sonda ǵana olar ózderine qajetti bilimdi álem keńistiginde der kezinde jáne erkin taba alady. Olarǵa eń tiimdi joǵary oqý oryndaryna jol ashylady.
Al, qazaq tili týraly aitar bolsaq, bizde ana tilimizdi jan-jaqty, jedel, tiimdi úiretetin ádisteme joq. Keibir elderde (mysaly, aǵylshyndarda, findarda) óz halqynyń tilin ózderine jáne basqa ulttarǵa 4-6 ai ishinde úiretetin tiimdi ádistemeler bar. Osyndai ádistemelerdiń joqtyǵynan bizder mektepte qazaq tilin ailap, jyldap oqytsaq ta tiisti nátije shyǵara almai kelemiz.
Sondyqtan qazaq tilin jedel meńgerýdiń ádistemesin jasaýymyz kerek. Osy maqsatqa ǵylym baǵdarlamasynyń mańyzdy bólimi retinde tiisti qarjy bólý kózdelip otyr. Bul – óte mańyzdy másele. Ol mektepterde qazaq tilin oqytýdyń mańyzyn tek oǵan bólingen saǵattarmen ǵana ólshep qoimai, beriletin bilimnińsapasy arqyly baǵalaýǵa jol ashady.
Sondyqtan qazaq tili pániniń tájiribeli ustazdaryn shet elderge jiberip, ondaǵy tildi úiretýdiń tiimdi ádistemelerimen tanystyrý kózdelip otyr. Osynyń arqasynda tek qazaqtarǵa ǵana emes, elimizdegi basqa ult ókilderine de qazaq tilin keńinen tiimdi ádisteme arqyly oqytý júiesi usynylady.
Taǵy bir úlken másele, bir zamandarda álem halqy shamamen 10 myńnan asa tilde sóilese, búginde álem boiynsha 6,5 myń tilde ǵana sóileidi. Úlken halyqtardyń emes, sany az nemese ortasha halyqtardyń tili birtindep qoldanystan shyǵyp jatyr. Al máńgilik el bolýdy murat etken biz óz tilimizdi qalai saqtai alamyz, onyń joldary qandai, basqa memleketterde osy turǵydan ozyq úlgi bar ma? Osyndai suraqtarǵa ǵylymi negizde alynǵan jaýaptardy nemese zertteýlerdi kórmedim. Sondyqtan, qazaq tiliniń janashyr ǵalymdarynan arnaiy top quryp, qarajat bólip, osy ǵylymi izdenisterdi júzege asyrý kózdelip otyr.
Ázirshe oqyrmandarǵa aitarym osy. Aldaǵy ýaqytta Ministrliktiń árbir qadamy halyqqa jariia etilip otyrady.
Erlan SAǴADIEV
Bilim jáne ǵylym ministri
