ساعاديەۆ: "قازاق تٸلٸنە قارسى ەمەسپٸن..."
بٸلٸم بەرۋدٸ جەنە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانعانىنا ەندٸ عانا ون كٷن تولدى. قازٸر وسى باعدارلامانى ورىنداۋدىڭ ەربٸر قادامى ويلاستىرىلۋدا. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستار تۋرالى حالىق الدىندا رەسمي تٷردە جارييالانعان جوق.
دەگەنمەن, ماعان وسى باعدارلاما تۋرالى كەيبٸر سۇراقتار تٷسٸپ جاتىر. سۇراقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاق تٸلٸ, ونىڭ كەلەشەگٸ تۋرالى.
قىسقاشا ايتسام, باعدارلامادا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىن شەكتەۋگە, نەمەسە, كەيبٸرەۋلەر ايتقانداي, ونى جويۋ تۋرالى قانداي دا بٸر ماقسات تا جوق. مەن ٸس باسىنا قازاق تٸلٸن – ٶزٸمنٸڭ انا تٸلٸمدٸ شەتتەتەيٸن دەگەن ويمەن كەلگەنٸم جوق.
اتالعان باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – پرەزيدەنت ۇسىنعان “مەڭگٸلٸك ەل” يدەياسىن ورىنداۋعا باستايتىن, وعان نەگٸز قالايتىن پلاتفورما جاساۋ. ٶيتكەنٸ, “مەڭگٸلٸك ەل” بٸلٸمٸ زامان تالابىنا ساي, ەلەمدەگٸ عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, جالپى ەلەم ٶركەنيەتٸنٸڭ جاڭالىعىن ەركٸن بٸلٸپ, ەركٸن يگەرە, قولدانا الاتىن قازاقستاننىڭ مەڭگٸلٸك قوعامىن قۇرۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار, قوعامدا ساپالى بٸلٸم الۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ بارشاعا بٸردەي بولۋى كٶرسەتٸلگەن. ال قازٸر بٸزدەگٸ بٸلٸم جٷيەسٸندە مۇنداي تەپە-تەڭدٸك جوق.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەر ٷش تيپكە بٶلٸنگەن. وقىتۋ تٸلدەرٸ: قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا.
قازاق مەكتەپتەرٸندە وقىعان جاستاردىڭ ەرٸ قاراي ساپالى بٸلٸم الۋىنىڭ شەكتەۋلٸ ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. مىسالى, بٸزدٸڭ ەڭ جوعارى اعىلشىن تٸلٸندە دەرٸس بەرەتٸن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنە, قمەبي, قبتۋ, IT ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنە اۋىل جاستارىنىڭ تٷسۋٸنە بٸراز قيىنشىلىقتاردىڭ بار ەكەنٸن ٶزٸم كٶردٸم. ول – بٸر.
ەكٸنشٸدەن, بٸزدە ورىس تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەر دە بار. ولاردا دا كٶپتەگەن قازاق جاستارى وقيدى. شىنىن ايتساق, وسى جاستاردىڭ كٶبٸ, تٸپتەن قازاق جاستارىنىڭ كٶبٸ قازاق تٸلٸن دۇرىس بٸلمەيدٸ, دۇرىس تٷسٸنبەيدٸ. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى بٸزدەگٸ بٸلٸم الۋ جٷيەسٸندە تەپە-تەڭدٸك جوق, جاستاردىڭ بەرٸ بٸر دەڭگەيدە ساپالى بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاسالماعان. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – وسىنداي قايشىلىقتاردى جويىپ, جاستارعا, ەسٸرەسە اۋىلدا جٷرگەن جاستارعا, بەرٸنە بٸردەي ساپالى, زامان تالابىنا ساي بٸلٸم بەرۋ.
دەلٸرەك ايتساق, بولاشاقتا ٷش تٸلدە ساپالى دەرٸس بەرەتٸن بٸر تيپتٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قۇرۋ. وسى ٷش تٸلدە دە ەر بالا ەركٸن سٶيلەپ, بٸر-بٸرٸن تٷسٸنە بٸلۋٸ تيٸس جەنە دە ەلەم ەلدەرٸندەگٸ وزىق بٸلٸمدٸ يگەرە بٸلۋٸ قاجەت. بۇل بٸر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس, بٸراق ونى ۋاقىتتى جوعالتپاي باستاۋ كەرەك.
بيىلعى جىلى وسى رەفورمالاردىڭ العاشقى قادامى جاسالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەڭ بٸرٸنشٸ ايتارىم: ەزٸرشە جالپى قازاق تٸلٸنٸڭ ورتا مەكتەپتەگٸ وقۋ باعدارلاماسى بۇرىنعى قولدانىستاعى كٷيٸندە جالعاستىرىلادى. سونىمەن قاتار ورىس تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە قازاق تٸلٸنٸڭ ساعاتتارىن كٶبەيتٸپ, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك.
جاراتىلىستانۋ (حيمييا, فيزيكا, بيولوگييا, ينفورماتيكا) پەندەرٸن ٷش تٸلدە, ونىڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸندە دە جاڭا ەدٸستەمەمەن وقىتۋ كٶزدەلٸپ وتىر. سوندىقتان بيىلعى جىلدان باستاپ 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالٸمٸ جاڭا ەدٸستەمەگە ارنايى دايىندالادى.
وسى ماقساتتا جەنە ەلەمدەگٸ وزىق تەجٸريبەنٸ كەڭٸنەن قولدانۋ ٷشٸن بيىل 2.5 مىڭ مەكتەپتٸ كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلٸسٸنە قوسامىز. اتالعان ٸس-شارالار ەلباسى بەكٸتكەن باعدارلامادا ناقتى كٶرسەتٸلگەن جەنە وعان تيٸستٸ قارجى بٶلٸنٸپ وتىر. سونىمەن قاتار, 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالٸمٸنە جاڭا ەدٸستەمەنٸ ٷيرەتەتٸن 80 مامان نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸندە دايىن تۇر.
2017 جىلدان باستاپ تاعى 2.5 مىڭ مەكتەپ كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلٸسٸنە قوسىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەن جاڭا ەدٸستەمەلەر ارقىلى جۇمىس ٸستەيتٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قالىپتاسادى. ياعني ينتەرنەت جەلٸسٸ بارلىق مەكتەپتەرگە ساپالى بٸلٸمدٸ ەكەلۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزادى. وسىدان كەيٸن عانا كەيبٸر جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن تەك اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ باستالادى. شامامەن ول 2018 جىلدان باستالادى دەپ وتىرمىز. تەك بالالار دايىن بولعاندا عانا ۇبت-عا اعىلشىن تٸلٸ سۇراقتارىن قوسا باستايمىز.
وسىنىڭ بەرٸ نە ٷشٸن قاجەت دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مٷمكٸن. «ەلەمدەگٸ عىلىم جاڭالىقتارىن قازاق تٸلٸنە اۋدارۋ كەرەك», – دەيدٸ كەيبٸر اعايىندار. دۇرىس-اق بولار ەدٸ, بٸراق ەلەمدە بٸزدٸڭ جاستارعا كەرەك, كٷنٸنە مىڭداپ ەمەس ميلليونداپ شىعىپ جاتقان عىلىم مەن ٶمٸر جاڭالىعىن دەر كەزٸندە قازاق تٸلٸنە اۋدارۋ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. وعان قاراجات تا, باسقا مٷمكٸندٸكتەر دە جوق. ونىڭ قيىندىعىن ٷلكەن حالىق فرانتسۋزدار دا تٷسٸنٸپ وتىر. بۇرىن فرانتسۋز مەكتەپتەرٸندە اعىلشىن تٸلٸ وقىتىلمايتىن ەدٸ. قازٸر ونى وقىتۋ زاڭ تٷرٸندە بارلىق فرانتسۋز مەكتەپتەرٸنە ەنگٸزٸلدٸ. بٸزگە دە تيٸمدٸ جول وسى دەپ ەسەپتەيمٸز. قازاق جاستارىنا, ەسٸرەسە, اۋىل بالالارىنا ٶز انا تٸلٸمەن قاتار اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتسەك, سوندا عانا ولار ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ بٸلٸمدٸ ەلەم كەڭٸستٸگٸندە دەر كەزٸندە جەنە ەركٸن تابا الادى. ولارعا ەڭ تيٸمدٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا جول اشىلادى.
ال, قازاق تٸلٸ تۋرالى ايتار بولساق, بٸزدە انا تٸلٸمٸزدٸ جان-جاقتى, جەدەل, تيٸمدٸ ٷيرەتەتٸن ەدٸستەمە جوق. كەيبٸر ەلدەردە (مىسالى, اعىلشىنداردا, فينداردا) ٶز حالقىنىڭ تٸلٸن ٶزدەرٸنە جەنە باسقا ۇلتتارعا 4-6 اي ٸشٸندە ٷيرەتەتٸن تيٸمدٸ ەدٸستەمەلەر بار. وسىنداي ەدٸستەمەلەردٸڭ جوقتىعىنان بٸزدەر مەكتەپتە قازاق تٸلٸن ايلاپ, جىلداپ وقىتساق تا تيٸستٸ نەتيجە شىعارا الماي كەلەمٸز.
سوندىقتان قازاق تٸلٸن جەدەل مەڭگەرۋدٸڭ ەدٸستەمەسٸن جاساۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتقا عىلىم باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸمٸ رەتٸندە تيٸستٸ قارجى بٶلۋ كٶزدەلٸپ وتىر. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. ول مەكتەپتەردە قازاق تٸلٸن وقىتۋدىڭ ماڭىزىن تەك وعان بٶلٸنگەن ساعاتتارمەن عانا ٶلشەپ قويماي, بەرٸلەتٸن بٸلٸمنٸڭساپاسى ارقىلى باعالاۋعا جول اشادى.
سوندىقتان قازاق تٸلٸ پەنٸنٸڭ تەجٸريبەلٸ ۇستازدارىن شەت ەلدەرگە جٸبەرٸپ, ونداعى تٸلدٸ ٷيرەتۋدٸڭ تيٸمدٸ ەدٸستەمەلەرٸمەن تانىستىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا تەك قازاقتارعا عانا ەمەس, ەلٸمٸزدەگٸ باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنە دە قازاق تٸلٸن كەڭٸنەن تيٸمدٸ ەدٸستەمە ارقىلى وقىتۋ جٷيەسٸ ۇسىنىلادى.
تاعى بٸر ٷلكەن مەسەلە, بٸر زامانداردا ەلەم حالقى شامامەن 10 مىڭنان اسا تٸلدە سٶيلەسە, بٷگٸندە ەلەم بويىنشا 6,5 مىڭ تٸلدە عانا سٶيلەيدٸ. ٷلكەن حالىقتاردىڭ ەمەس, سانى از نەمەسە ورتاشا حالىقتاردىڭ تٸلٸ بٸرتٸندەپ قولدانىستان شىعىپ جاتىر. ال مەڭگٸلٸك ەل بولۋدى مۇرات ەتكەن بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸ قالاي ساقتاي الامىز, ونىڭ جولدارى قانداي, باسقا مەملەكەتتەردە وسى تۇرعىدان وزىق ٷلگٸ بار ما? وسىنداي سۇراقتارعا عىلىمي نەگٸزدە الىنعان جاۋاپتاردى نەمەسە زەرتتەۋلەردٸ كٶرمەدٸم. سوندىقتان, قازاق تٸلٸنٸڭ جاناشىر عالىمدارىنان ارنايى توپ قۇرىپ, قاراجات بٶلٸپ, وسى عىلىمي ٸزدەنٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
ەزٸرشە وقىرماندارعا ايتارىم وسى. الداعى ۋاقىتتا مينيسترلٸكتٸڭ ەربٸر قادامى حالىققا جارييا ەتٸلٸپ وتىرادى.
ەرلان ساعاديەۆ
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ
