Atam qazaq bala alǵash byldyrlap sóilei bastaǵanda «tili shyǵyp keledi» deidi. «Til úirenip» demeidi. Náreste qursaqta jatyp atasy, anasy sóilegen tildiń denin (kóp bólimin) boiyna sińirip alady eken. Munda óte názik genetikalyq jad máselesi de bar. Eki-úsh jasqa kelip, zattardy tolyqtai kórip, tili ikemge, sóileýge kelgen kezde álgi boiyndaǵy ataýlar sóz bolyp burqyrap shyǵa bastaidy. Tipti kei sózderdiń ataýyn birinshi ret estise de onyń beretin uǵym, mánin burynnan biletin sekildi sezilip, ary qarai tez uǵyp alatyny anyqtalǵan. Mine, sol sebepti de, «tili shyǵyp kele jatyr» dep aitamyz. Ar jaǵynda bar nárse beri shyǵyp jatyr ǵoi.
Endi mynany qarańyz, jańadan tili shyǵyp kele jatqan balaǵa jat tilde sóilep, jat tildi úirete bastasań, balanyń boiyndaǵy bulqynyp shyǵyp kele jatqan ana tili men jat tildiń arasynda asa kúrdeli kúres bastalady. Balanyń miy, oiy, tili qoiyrtpaqqa ainalady.
«Toqpaǵy kelisse kiiz qazyq jerge kiredi». Ata-ana, ainalasy ústemdik alyp bergen til balany jeńip tynady. Ushqyr qiial, zerektik, tapqyrlyq qasietteri alǵashqy tebininen aiyrylyp, muqalyp qalady. Sóz yrǵaǵy, bula tili buzylǵan soń ol balanyń minez-qulqy buzyla bastaidy. Bala kúninen eki tildi qatar oqyǵan adamnan aqyn-jazýshy, ǵalymdardyń kóp shyqpaityny sodan eken. Qaita ondai urpaq boiynda óziniń baiyrǵy bastaýyna óshpendilikpen qaraityn, qanaǵat, uiaty az, paidakúnemdikti iri jetistik sanaityn psihologiia qalyptasady. Óz ultynyń tilin bilmeýden uialmaǵan, qysylmaǵan adam ózge oǵash áreketterden de onsha uialyp ketpeitin bolady.
Ǵalymdar genetikalyq jady joǵarydaǵydai ózgeriske ushyraǵan adam áýelgi tabiǵaty buzylǵan zat sekildi jáne qatygez bolady dep tujyrymdaidy. Ata-apalarymyzdyń, «ol oryssha oqyǵan emes pe, minezi jaman», deitin sózderi qaida, mine tegin aitylǵan sóz emes ol. Endi qorytyndyny ózińiz aitý úshin orys tildi qazaq sheneýnikteriniń minezderine saraptama jasai berýińizge ábden bolady.
Japondar balasy on úsh-on tórt jasqa kelgenshe ózge tildi úiretpek túgili tyńdatpaityny týraly kóp estimiz. Olar óz tili qan-sólimen boiyna sińip, bolmysyna ainalǵannan keiin baryp ózge tildi igerýge múmkindik týǵyzady. Olar endi qandai til úirense de tez igerip áketedi. Óitkeni kez kelgen sózdi, uǵymdy óz ana tilindegi uǵymdarmen salystyryp parqyn tez uǵynady eken. Al balalar bastaýysh synypty bitirip shyqqanda óz ultynyń salt-dástúrin tolyqtai derlik meńgerip shyǵady. Sóitken japon bireýden kem be búgin? Bireýi bizdiń júzimizge tatymai ma?! Ultshyl deseń ultshyl, namysshyl deseń namysshyl, bilim-tehnika, kásip, mamandyq jaǵynan árine neshe oraidy. Eshqashan ultyn satpaidy.
Qysqasy, el bolamyz degen esi durys halyq tili endi shyǵyp kele jatqan balaǵa úsh tildi qatar úiretip miyn qoiyrtpaqtamaidy. Bundai soraqylyqqa jol bergen el álemde joq. Bul urpaqty máńgúrttendirýdiń tóte joly. Biz ana tilin bilmeitin kei qazaqtyń balasyn «tili oryssha shyqqan» dep jatamyz. Qate sóz. Kez kelgen adamnyń tili áýeli ana tilinde ǵana shyǵa bastaidy. Qalǵanyn úirenedi. Bizdiń aityp júrgenderimiz tili shyqpai qalǵan qazaqtar. Ony «tili shyqpai qalyp, sosyn oryssha úirenip alǵan qazaqtar» dep aitýymyz kerek. Qazirgi biliktegilerdiń kóbi sondai, tili shyqpai qalaǵan qazaqtar. Tili shyqpai qalǵan adamdy úirengen til bileidi. Olardyń ultqa qyzmet etýi neǵaibyl. Sondyqtan da til – táýelsizdiktiń basty sharty.
Ularbek Nurǵalymuly
